نقد و بررسی استناد به آیه «السابقون الاولون» برای اثبات خلافت ابوبکر

آیه ی سابقین

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا ۚ ذَٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ. (سوره توبه آیه ۱۰۰)ترجمه:
پیشگامانِ نخستین از مهاجرین و انصار ، و کسانی که به نیکی از آنها پیروی کردند ، خداوند از آنها خشنود گشت و آنها ( نیز ) از او خشنود شدند و باغ های بهشتی برای آنان آماده ساخته که نهرها از پای درختانش جاری است؛ جاودانه در آن خواهند ماند؛ و این است رستگاری و پیروزی بزرگ.

 چکیده

اولین و مهمترین بحثی که از روز شهادت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تا به امروز چالش برانگیز بوده، مسئله جانشینی ایشان است. برخی از علمای اهل سنت به جهت شرعی جلوه دادن خلافت ابوبکر، دلیل هایی را مطرح نموده اند، از جمله آن دلائل، آیه ۱۰۰ سوره توبه (السّابِقُونَ الاَوّلُونَ..) می باشد. این نوشتار استدلال های علمای عامه را از کتب کلامی و تفسیری شان آورده البته با تاکید بر بیان فخر رازی در تفسیرش  و بعد به نقد علمی آنها در دو بخش پرداخته است. اما در بخش اول چهار دلیل ذکر شده  دالِّ بر اینکه هیچ آیه ای از قرآن در مورد فضیلت ابوبکر نازل نشده است. در بخش دوم بعد از بیان مطالب فخر رازی چهار اشکال اساسی بر مطالب او ذکر شده است. همچنین در روش نقد استدلال های عامه، از منابع مورد قبول خصم استفاده شده، تا ضمن رعایت قواعد مناظره، نتیجه برای طرف مقابل نیز قابل پذیرش باشد. در پایان  این نتیجه به دست آمد، این آیه هیچ گونه دلالتی بر امامت ابوبکر ندارد (نه از باب افضلیت و نه از باب نصّ) و بنابر توضیحاتی که در مقدمه بیان شده است بر اساس برهان خُلف، از عدم اثبات امامت ابوبکر، امامت بلافصل امیرمومنان علی علیه السلام اثبات می گردد.

واژگان کلیدی: آیه السابقون، امامت، السّابِقُونَ الاَوّلُون، خلافت، ابوبکر

 مقدمه

بیان اهمیت و تبیین موضوع

یکی از مهمترین مباحث علم کلام، موضوع نقدِ دلیل هایی است که برخی از علمای اهل سنت، برای اثبات شرعیتِ خلافت ابوبکر بیان نموده اند، می باشد. دلیل این اهمیّت نیز واضح است، زیرا مسلمانان در مورد مصداق خارجی و شخصِ جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اختلاف دارند، یعنی گروهی امیرمومنان علی علیه السلام را امام امّت و جانشین رسول خدا صلی الله علیه و آله می دانند و گروه دیگر، به امامت ابوبکر ابن ابی قحافه اعتقاد دارند. این در حالی است که همه مسلمانان به غیر از گروه نجدیه که از طائفه ی خوارج محسوب می شوند.[1] بر ضرورت وجود امام و خلیفه ی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم اتفاق نظر دارد.

و از این جهت که تنها ابوبکر و امیر المومنین علیه السلام مدعی این مقام اند. پس خلیفه ی بلافصل رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، یا امیرمومنان علی علیه السلام است و یا ابوبکر. شخص سومی در این میان وجود ندارد و امت نیز بدون امام نمی تواند باشد.

در علم منطق به این نوع قضایا، قضایای شرطیه ی منفصله حقیقیه می گویند.^[2]

در قضایای منفصله حقیقیه، از صدق تالی به کذب مقدم و از صدق مقدم به کذب تالی پی می بریم. همچنان که از کذب هر کدام از مقدم و تالی، به صدق دیگری منتقل می شویم.

با توجه به مقدماتی که بیان شده، چهار حالت قابل تصوّر می باشد:

الف: اگر شخصی بتواند به صورت ایجابی:

۱- امامت بلافصل امیرمومنان علی علیه السلام را ثابت کند، لازمه ی این گزاره بطلان امامتِ بلافصل ابوبکر است.

۲- عکس این قضیه نیز صادق است، یعنی: اگر کسی بتواند امامتِ بلافصل ابوبکر را ثابت کند، امامت امیر مومنان علی علیه السلام باطل می شود.

زیرا اجتماع دو امام بالفعل در یک زمان از دیدگاه اهل سنت باطل است.[3]

ب: در صورت سلبی نیز دو صورت قابل تصور است:

 ۱- اگر کسی امامتِ بلافصل ابوبکر را باطل نماید، لازمه ی این قضیه اثباتِ امامت امیرمومنان علی علیه السلام است.

۲- عکس قضیه ی بالا نیز صادق است، یعنی اگر کسی بتواند امامتِ امیر مومنان علی علیه السلام را باطل نماید، لازمه ی این قضیه این است که، او امامت ابوبکر را ثابت نموده است و این دو قضیه اخیر را، در علم منطق برهان خُلف نام گذاری نموده اند.^[4]

بنابر آنچه در مطالب فوق توضیح داده شد، اگر نگوییم اهمیّتِ نقدِ اَدّله ی خلافت ابوبکر، بیشتر از اهمیّتِ بحث اثبات امامت امیرمومنان علی علیه السلام است، یقیناََ کمتر نیز نخواهد بود.

این همان سریّ است که برخی از افراد در این زمان، از آن غفلت نموده اند و حتی به برخی از بزرگان نیز اشکال می کنند که چرا مطاعن و کارهای ناپسند خلیفه ی غاصب اول و دوم را مطرح می نمایید، غافل از اینکه ذکرِ مطاعن مدعیان خلافت، فقدان عدالت، شجاعت و علم را در آنان آشکار می نماید.  لازم به ذکر است که این سه صفت، شرط امامت در نزد اهل سنت می باشد.بطوری که اگر کسی ادعای خلافت نماید و ثابت شود که او فاسق یا ترسو و یا جاهل است، معلوم می شود که چنین فردی از اول شأنیت چنین امری را نداشته است.

توجیه گران ما وَقَع

خلفا و برخی از صحابه در طول حیات خودشان  کارهای ناشایست فراوانی انجام داده اند، اما علمای عامه که قرن ها پس از آنان به دنیا آمده اند برای کار های ناپسند آنان توجیهاتی را بیان نموده اند که شاید  چنین توجیهاتی به مخیله ی خود آنان نیز نمی رسیده است.

حضرت آیت الله سید علی میلانی (دام عزه) از مرحوم میر حامد حسین رحمه لله علیه تعبیر دقیق و ظریفی  راجع به این کار عالمان اهل سنت نقل می‌کنند و آن این جمله است: علمای اهل سنت توجیه گران ما وقع می باشد.

آری؛ چه توصیف دقیق و تعبیر زیبایی؛( توجیه گران ما وَقَع).

رسول خدا صلی الله علیه و آله به دستور الهی بارها و در مواقف متعدد، امامت امیرمومنان علی علیه السلام را اعلام نمودند و حتی برای این مساله از مردم بیعت عمومی هم گرفتند. امّا پس از شهادت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در کودتای سقیفه دستور الهی نادیده گرفته شد و ابوبکر را بجای امیر مومنان علی علیه السلام گذاشتند.

جالب اینجاست که در روز سقیفه، نه ابوبکر و نه دیگران برای خلافت او به هیچ آیه ای از قرآن و یا روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله استناد و احتجاج ننمودند.

اما پس از گذشت قرن ها، علمای اهل سنت برای شرعیّت بخشیدن به خلافتِ ابوبکر، آیاتی چند از کلام الهی و برخی از روایات را به عنوان ادله خلافت ابوبکر مطرح نمودند. یکی از آن آیات، آیه صد سوره ی توبه است که معروف به آیه ی سابقین می باشد و ما اکنون در این مقاله در مقام نقد کلمات آنها در این مورد می باشیم.

در این نوشتار از منابع (کتابخانه‌ای) استفاده شده است که با رویکرد (تحلیلی، انتقادی) تحریر شده است.

پس از جستجو در کتابخانه های حقیقی و مجازی به مقاله یا نوشتار مستقلی که راجع به آیه ی سابقین باشد، پیدا نشد. ‌اما برخی از مفسّرین شیعه در ذیل آیه ی سابقین به پاسخگویی هرچند اجمالی از توهم دلالت این آیه بر خلافت ابوبکر پرداخته اند، برخی از متکلمین نیز در بحث امامت، ذیل بحث نقد ادله خلافت خلفاء، این آیه را هم طرح نموده و به پاسخگویی از آن پرداخته اند.

برخی از منابع غیر مستقل عبارتند از:

۱. ۲۵ رساله، علامه مجلسی (یک رساله در مورد تفسیر این آیه سابقین است.)

۲. نظم اللئالی  معروف به سوال و جواب، علامه مجلسی ص۵۰ تا ص۵۵

۳. ضیاء العالمین،علامه فتونی ج ۱۰ ص۶۸تاص۷۱

۴. جواهر الکلام فی معرفه الامامه و الامام، آیت الله میلانی ج ۱۳ص۱۷۳ تا ص۱۸۰[البته ایشان این آیه را در مورد عقیده ی اهل سنت در مورد عدالت صحابه مطرح نموده و پاسخ می دهند.]

۵. کتاب نقد ادله ی خلافت، نجم الدین طبسی از ص ۳۳۱ تا ص ۳۳۵

۶. ارزیابی ادله قرآنی خلافت خلفا، حامد دژآباد، از ص۴۱۹ تا ص۴۴۰

۷. جزوه ی ردّ شبهه کون أبی بکر وعمر ممن شملتهم آیه {السابقون الأوّلون}، مرکز الغوث للدراسات. [بی تا و نا]

هدف این نوشتار، دفاع از ولایت و امامت امیرمومنان علی علیه السلام و اثبات خلافت بلافصل آن حضرت می باشد که با استدلالِ محکم از نوعِ برهانِ خُلف انجام شده است.

نظریات امامت و خلافت:

در مورد چگونگی اثبات شرعیّت خلیفه و طرق تعیین امام، میان شیعه و اهل سنت اختلاف اساسی وجود دارد؛

الف: شیعیان باور به انتصابی و بید الله بودن امامت دارند.

ب: عقیده عامّه در این موضوع انتخابی و بید الناس بودن آن  می باشد.^[5]

در میان علمای اهل سنت نیز، از حیث مبنایی در مورد چگونگی اثبات شرعی بودن خلیفه، اختلافات فراوانی  به چشم می‌خورد.

فلذا از نگاه علمای اهل سنت، نظریات انتخاب خلیفه و طُرُق تعیین امام را می توان، در موارد زیر برشمرده:

۱-استخلاف (یعنی: تعیین خلیفه قبلی).

۲- شورای اهل حق اهل عقد .

۳- بیعت امت با یک نفر.

۴- نصّ.

۵-قهر و غلبه.^[6]

در مورد خلافت، اختلاف دیگری نیز میان برخی از علمای عامه مطرح می باشد و آن اینکه؛

۱- برخی از علمای اهل سنت همچون ابن تیمیه  افضل بودن خلیفه را شرط امامت دانسته اند.

 ۲- برخی دیگر علمای اهل سنت همچون فضل بن روزبهان به افضل بودن امام قائل نمی باشند.^[7]

نکته اول:

جمهور اهل سنت  وجود نصّ بر امامت ابوبکر را انکار نموده اند.^[8]

و طبق ادله ای که در این مقاله آمده است این آیه نیز افضلیت ابوبکر را بر دیگر اصحاب ثابت نمی کند (این در صورتی است که اصلاً ابوبکر از مدح شده های این آیه باشد و به اصطلاح برای او فضیلت شمرده شود.) بنابر این برخی از علمای اهل سنت  ناچار شدند، آیه السابقون الاولون را جزء فضیلت ابوبکر به شمار آورند.

فلذا افرادی مانند ابن تیمیه حرانی که افضلیت را در امام شرط می داند نمی تواند برای اثبات خلافت ابوبکر به این آیه استدلال نماید.

نکته دوم:

آیا به راستی این آیه شریفه شامل ابوبکر می باشد؟ و در مقام مدح او نیز است یا خیر؟

 اگر جواب مثبت باشد؛ آیا می توان این آیه را دلیل بر امامت ابوبکر  دانست؟

این مقاله در دو مرحله به نقد استدلال  برخی از علمای اهل سنت می پردازد که قائل شده‌اند، طبق آیه (السابقون الاولون) امامت ابوبکر ثابت می گردد.

اکنون متن آیه ی شریفه ۱۰۰ سوره توبه را همراه با استدلال یکی از علمای معاصر اهل سنت  ذکر می کنیم^[9] تا در دو بخش بعدی استدلال آنها را مورد نقد و ارزیابی قرار دهیم:

آیه ی سابقین:

وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِینَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا ۚ ذَٰلِکَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ

ترجمه:
پیشگامانِ نخستین از مهاجرین و انصار ، و کسانی که به نیکی از آنها پیروی کردند ، خداوند از آنها خشنود گشت و آنها ( نیز ) از او خشنود شدند و باغ های بهشتی برای آنان آماده ساخته که نهرها از پای درختانش جاری است؛ جاودانه در آن خواهند ماند؛ و این است رستگاری و پیروزی بزرگ.

استدلال صلابی:

 صلابی یکی از از علمای معاصر اهل سنت، در مورد وجه دلالت آیه سابقین بر امامت ابوبکر چنین می نویسد:

این آیه بر شایستگی ابوبکر و حقانیت خلافت وی دلالت می کند؛ چرا که هجرت، عملی است که بر نفس سنگین تمام می شود و بر خلاف میل انسان می‌باشد. لذا هر کس که در تکلیف مهمی پیش قدم شود، الگوی دیگران قرار می گیرد. پیش دستی برای انجام چنین کاری سبب دلگرمی رسول خدا صلی الله علیه و آله  و از میان رفتن پریشانی آن حضرت خواهد شد. همین طور پیشگامی در نصرت و یاری نیز مایه ی غمگساری رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشد. بدون تردید کسانی که کمر به یاری و خدمت رسـول خـدا صلی الله علیه و آله بستند، به افتخار بزرگی نائل شدند.

 ابوبکر از آن دست مردمانی است که برای هجرت پیشگام شده و در هر جا و مکانی آستین همت به خدمت رسول اکرم صلی الله علیه و آله بالا زده است؛ بنابراین پیشگامی ابوبکر در هجرت و همراهی وی با رسول خدا صلی الله علیه و آله او را در رتبه ای از این افتخار قرار داد که نصیب هیچ کس دیگری نشد. بر همین اساس ابوبکر از خدا خشنود شده و خداوند نیز از او اعلان رضایت نموده است. قطعا رضایت و خشنودی خداوند، برترین و بالاترین فضیلت است که نصیب بنده می گردد. بی گمان این آیه از مهم ترین دلایل فضیلت ابوبکر و درستی خلافت او می باشد.^[10]

بخش اول: اشکالات کلی؛

نکته:

اشکال کلی، به اشکالی گفته می شود که بر تمامی آیاتی که برای اثبات و مشروعیت خلافت ابوبکر مـوردِ استدلالِ اهل سنت قرار گرفته، وارد است .

اشکال اول: عدم استدلال به هیچ آیه و روایتی در سقیفه برای امامت ابوبکر؛

بنابر گزارش هایی که از سقیفه به دست ما رسیده، در میان گفتگو هایی که برای انتخاب خلیفه، میان مهاجران و انصار اتفاق افتاد، ابوبکر که در آنجا بیشتر از هر جای دیگری نیازمند بیان فضائل و ادله ی مثبته جهت امامت خود بود، ولی با این وجود، نه به آیه ای از قرآن کریم و نه به روایتی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله استناد نکرد. و حتی دیگرانی که طرفدار او در سقیفه بودند این کار را نکردند و مطلبی در راستای اثبات خلافت ابوبکر بیان ننمودند.

به همین جهت صاحب شرح مواقف و الجامع لاحکام القرآن، تنها دلیل خلافت ابوبکر را بیعت یک نفر، آن هم عمربن خطاب بیان کرده اند.^[11]

به راستی اگر خلافت ابوبکر مستند به آیات قرآن کریم است، چرا خودِ او در سقیفه و یا بعد از آن در هنگامی که بسیاری از صحابه، با خلیفه شدن ابوبکر مخالفت نمودند، او با خواندن چند آیه، برای امامت خود دلیل ارائه ننمود؟!

این مطلب، جعلی بودن ادله ی قرآنی و روایی که بعدها علمای اهل سنت برای شرعیت دادن به خلافت ابوبکر بیان نمودند را، بر همگان آشکار می نماید.

اشکال دوم: اعتراف عمر بن خطاب به فَلتَه بودن خلافت ابوبکر؛

عمر بن خطاب بعد از آنکه به خلافت رسید، از خلافت ابوبکر انتقاد نموده و گفته است:

خلافت ابوبکر کاری اشتباه و بدون تدبیر و کاملاً ناگهانی بود که خداوند شرّ آن را از سر مسلمین برداشت.

او از خداوند می خواست که مسلمین را از شرّ خلافتی همچون خلافت ابوبکر حفظ کند.

جالب تر این که عمر دستور داده: هـر کس شما را دوباره به چنین خلافتی مثل بیعت با ابوبکر دعوت کرد، حکم قتل او را صـادر کنید.^[12]

براستی اگر عمر اعتقاد به اشتباه بودن خلافت ابوبکر داشت، پس چرا پیروان ابوبکر برای شرعیت بخشیدن به آن، خود را به مشقت می اندازند، کالغرِیقِ یتشبَّثُ بکُلّ حَشیش!؟

حکایت عمر از واقعه ی سقیفه؛

ابن ابی الحدید معتزلی یکی از علمای اهل سنت گزارشی از یک جلسه سرّی می دهد که در زمان حکومت عمر در مکّه رخ داده است، حاضرین آن جلسه ابوموسی اشعری و مغیره بن شعبه هستند، عمربن خطاب از آن دو نفر، پیمان محکمی می گیرد تا مبادا این مطالب را فاش نمایند.

ابتدا ابوموسی اشعری و مغیره بن شعبه از حسادت قریش نسبت به خلافت عمر سخن به میان می آورند و تاکید می کنند که قریش به عمر حسادت می نمودند و راضی نبودند شما خلیفه گردید.

عمر گفت: به نظر شما دانه درشت حسودهای قریش چه کسی است؟

آنها گفتند: فقـط می توانیم ظن و گمان داشته باشیم، ولی یقین نداریم. عمر گفت: گمان شما به چه کسی می رود؟ آنها گفتند: همان کسانی که بر ابوبکر به خاطر انتخـاب تـو بـرای خلافت ایـراد می گرفتند. عمر گفت: والله شما اشتباه می کنید. خود ابوبکر از همه ناراضـی تـر بـود. والله حسودترین حسودان قریش، خود ابوبکر است. سپس عمر برای مدت زیادی سکوت کرد.

 ابوموسی می گوید: مغیره نگاهی به من انداخت و من هم به او نگاه کردم؛ سپس سرهایمان را به زیر انداختیم. آن قدر این سکوت طولانی شد که گمـان کـردیـم عمـر پشیمان شده و می خواهد از حرفش برگردد.

عمر گفت: وای بر آدم پست و بی مقدار طایفه بنی تیم (ابوبکر) که بر من مقدم شد در حالی که به من ظلم کرد. خلافت را زمانی به من واگذار کرد که سراپا گناه بود. خلافت را بـه مـن واگذار نکرد، مگر وقتی که از ادامه آن مأیوس بود و می دانست که دیگر کارش تمـام است. برادرم (زید بن خطاب)  به من گفته بود که ابوبکر طایفه ای حقیر دارد و خودش از طایفه اش حقیر تر است. او را کنار بزن و خودت خلیفه باش، ای کاش حرف برادرم را گوش کرده بودم و سخن یاران او را پذیرفته بودم. اگر حرف آنان را گوش کرده بودم، ابوبکر لذت خلافت را نمی چشید. ولی مردد شدم و با خود گفتم اگر خلافت را به او تعارف کنم او هم به من تعارف می کند و آن وقت خلافت را می پذیرم. به خدا هر چه صبر کردم که او هم به من تعارف کند، رخ نداد و او از خلافت برنگشت. ما برای خلافت تلاش کردیم، ولی ابوبکر از آن استفاده کرد.

مغیره می گوید: گفتم اگر این چنین است، پس چرا در سقیفه رو به انصـار کـردی و گفتی: به نظر من، آن کسی که برای خلافت صلاحیت دارد، یا ابوبکر است و یا ابوعبیـده جراح ؟! جناب خلیفه! من خودم در سقیفه بودم و شاهد بودم که خود ابوبکر اشاره کرد که تو خلافت را قبول کنی، حالا چرا حرفت عوض شده است؟

عمر به مغیره گفت: من خیال می کردم تو عرب فهمیده ای هستی، اما الآن معلوم شد که تو هم نادانی. مثل این که تو از وقایع آگاه نیستی، من و ابوبکر می خواستیم یکدیگر را فریب دهیم، ولی او بلایی بر سر من آورد که من دیگر از یک پرنده هم می ترسم، وقتی ابوبکر تمایـل مـردم به خودش را دید و فهمید که می خواهند به او رأی بدهند، مطمئن شد که این هـا شـخص دیگری یعنی من را به عنوان خلیفه نمی پذیرند. وقتی که دید مردم بر خلافت او حریص هستند، مایل بود بداند که آیا من هم موافقم یا خیر؟ یعنی خواست مرا امتحان کند و به طمع بیندازد. برای همین به من تعارف کرد. اگر او احتمال می داد که من خلافت را می پذیرم، اصلاََ آن را به من عرضه نمی کرد و تعارف هم نمی کرد. بر فرض که من خلافت را می پذیرفتم، مردم به هیچ وجه قبول نمی کردند. من هم در مانده بودم که چگونه عمل کنم، از شر و توطئه ابوبکر در امان نبودم. او با در نظر گرفتن همه این مطالب خلافت را به من تعارف کرد و من هم به ناچار به او تعارف کردم که دیدم آثـار سـرور و شادی در چهره اش نمایان شد و فوراََ آن را قبول کرد. ای مغیره! آیا تو نشنیدی که مردم از هر طرف می گفتند ما فقط ابوبکر را می خواهیم و وقتی که ابوبکر خلافت را بـه مـن پیشنهاد کرد. مردم اعتراض کردند.

عمر سخنانش را این گونه ادامه می دهد: یک بار جمله ای گفتم که خبرش به ابوبکر رسید و از من گله کرد. آن خبر راجـع بـه اشعث بود. وقتی اشعث را اسیر کردند و نزد ابوبکر آوردند، به او احترام گذاشت، او را آزاد کرد و خواهر خود  أم فروه را نیز به عقدش در آورد. من به اشعث که در مقابـل ابوبکر نشسته بود گفتم: ای دشمن خدا! آیا پس از مسلمان شدن، دوباره کافر شدی و به گذشته خویش بازگشتی؟ اشعث به گونه ای به من نگاه کرد که فهمیدم می خواهد چیزی به من بگوید، اما نگفت. بعدها مرا در کوچه های مدینه دید و گفت: آیا تو این حرف ها را گفته ای ای پسر خطاب؟!

 گفتم: بله، ای دشمن خـدا ! تو از آن چـه مـن بـه تـو گفتـه ام بدتری.

 گفت: ای عمر! آیا پاداش من این است؟! تو باید چنین حرفی را بـه مـن بزنی؟

 گفتم: چرا نباید این حرف ها را بزنم؟! حق تو همین است. به خاطر چه کاری از من پاداش می خواهی؟

گفت: من کسی هستم که می گویم تو باید خلیفه باشی و ابوبکر در خدمت تو باشد، نه این که تو دنباله رو ابوبکر باشی، اصلا من بالاتر از تو کسی را برای خلافت سراغ ندارم. تو خودت ابوبکر را مقدم کردی و من هم داماد ابوبکر هستم؛ پس تو خودت باعث شده ای که من با تو به تندی و خشونت صحبت کنم. اگر تو قدر خودت را می دانستی و خلیفه میشدی، من هرگز این کار را نمی کردم. [به اصطلاح، اشعث هندوانه های بزرگی زیر بغل عمر گذاشت.]

عمر گفت: بله، شما درست می گویی ولی الآن چه دستوری می فرمایی؟ [ یعنی موضع خودش را ۱۸۰ درجه عوض کرد.]

 اشعث گفت: الآن زمان امر و دستور نیست، بلکه الآن وقت صبر و تحمل است. این جریان گذشت و ما از هم جدا شدیم، ولی خبر این گفتگو به ابوبکر رسید و او هـم یک پیام اعتراض و توبیخ شدید برای من فرستاد. من نیز در پاسخ وی نامه ای با لحنی تندتر برای او فرستادم: ای ابوبکر! یا سکوت کن یا این که افشاگری کرده و پرونده تو را باز می کـنـم تـا اخـبـار رسوایی تو به شرق و غرب عالم برسد. وقتی ابوبکر دید که قضیه خیلی جدی شده، دوباره نامه ای فرستاد و گفت: بگذار تا دوستی ما باقی بماند و این حرفها را بازگو نکن. نگران نباش؛ تو خلافت را می خواهی و بدان که تا چند روز دیگر آن را به تو تحویل می دهم. با این کلام ابوبکر، گمان کردم در هفته آینده که می خواهد خطبه نماز جمعه را بخوانـد در آنجا استعفا می دهد و خلافت را به من واگذار می کند. روز جمعه در صف اول نماز نشستیم و منتظر بودیم که ابوبکر استعفا بدهد، ولی او اصلا مرا و حرف هایش را فرامـوش کرده بود. خلافت را محکم گرفته بود و رها نکرد تا این که فوت گردید.

بعد از این سخنان عمر گفت:

این حرف ها را مخصوصاً از بنی هاشم مخفی کنیـد اینها به عنوان یک راز، نزد شما باشد و تا من زنده هستم به کسی بازگو نکنید.^[13]

نتیجه بحث:

نارضایتی عمر بن خطاب از خلافت ابوبکر در بسیاری از منابع اهل سنت ذکر شده است، اگر آنها آیاتی از قرآن کریم را دلیل بر امامت ابوبکر بدانند، یعنی عمر با این آیات مخالفت داشته است؟

آیا اهل سنت می پذیرند که عمر مخالفِ چندین آیه از قرآن بوده است؟!

اشکال سوم: مخالفت جمع بسیاری از صحابه با امامت ابوبکر؛

اگر به درستی آیه ی ۱۰۰ سوره توبه (آیه سابقین) بر امامت ابوبکر دلالت داشت، پس چرا بنی هاشم^[14]و بسیاری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله^[15]که بنابر عقیده ی اهل سنت همه ی آنها عادل هستند و هر کس به هر کدام از آنها اقتدا نماید، هدایت یافته است، به مخالفت با ابوبکر پرداختند و اصلا با او بیعت ننمودند؟

 اسامی آنها عبارت اند از:

۱. عباس عموی پیامبر ^[16]

۲. حضرت علی علیه السلام^[17]

۳. حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها^[18]

۴.  امام حسن مجتبی علیه السلام^[19]

۵. سعد بن عباده^[20]

اشکال چهارم: اقرار بزرگان عامه بر عدم وجود نص بر خلافت ابوبکر؛

سخنانی از بزرگان علمای متقدم اهل‌سنت وجود دارد، که بیان می‌کنند نصی بر خلافت ابوبکر وجود ندارد:
۱. اعتراف سعد‌الدین تفتازانی:

وی از بزرگان علم کلام اهل‌سنت، به صراحت اعتراف می‌کند که درباره خلافت ابوبکر ما نصی از پیامبر نداریم.^[21]

 ۲. اعتراف ابن‌کثیر دمشقی:

ابن‌کثیر دمشقی سلفی، در یک اعتراف صریح می‌نویسد:

پیغمبر اکرم بر خلافت هیچ کسی از مردم تصریح نکرده است. نه برای ابوبکر؛ آن چنانی که گروهی از اهل‌سنت معتقدند و نه برای علی؛ آن چنانی که برخی از شیعیان می‌گویند.^[22]

این دو اعتراف از علمای بزرگ اهل‌سنت، دلیل روشنی است بر این که هیچ نصی (نه قرآنی و فرمایشی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) بر خلافت ابوبکر وجود ندارد.

بخش دوم: نقد مستدلین به آیه ی السابقون بر امامت ابوبکر؛

در بخش اول، ادله ای را اقامه نمودیم، دالِّ بر اینکه، اصلا هیچ آیه ای از قرآن بر امامت ابوبکر دلالت ندارد. اما در این بخش، به برخی از افرادی که برای اثبات امامت ابوبکر، به آیه ی ۱۰۰ سوره توبه استدلال نموده اند، می پردازیم  و استدلال آنها را زیر ذره بین می بریم تا از صحّت و سقم آن پرده برداریم.

تذکر اول:

از آنجایی که یکی از عقائد اساسی اهل سنت، مساله ی عدالت صحابه است، غالب مستدلین عامه برای اثبات این گزاره ی عقیدتی خود از این آیه استفاده نموده اند. برای همین، علمای شیعه نیز در مقام ردِّ نظریه عدالت صحابه، بدان پرداخته اند.^[23]

تذکر دوم:

برخی از علمای اهل سنت در کتب کلامی یا تفسیری و حتی کتابهایی که مستقلا راجع به شخصیت ابوبکر نوشته اند، این آیه را در زمره ی آیاتی که گمان می کنند، دلیل امامت ابوبکر است، نیاورده اند. برخی از آن کتابها عبارتند از؛

۱. الروض الانیق فی إثبات امامه ابی بکر الصدیق، تألیف الإمام ابی بکر محمد بن حاتم زنجویه، ط اول مکتبه فیاض للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۳۳ ه ق

۲. کتاب ابوبکر الصدیق مولف علی الطناوی، ط ششم سال ۱۴۲۷ ه ق دارالمناره عربستان

۳. کتاب امامه الصدیق مولف دکتر طه حامد،  ط اول سال ۱۴۳۲ ه ق ، بی نا

۴. کتاب امامه الامه و قائدها خلیفه رسول الله ابوبکر الصدیق حامی الاسلام من الرفض و الرده  تالیف دکتر حامد محمد الخلیفه ط دار المیمان عربستان ۱۴۳۲ ه ق

۵. کتاب شرح المقاصد، تالیف سعدالدین تفتازانی ج ۳ ص ۴۹۷

۶. کتاب الصواعق المحرقه مولف ابن حجر هیثمی  ص ۱۶ تا ۲۶ در الفصل الثالث فی النصوص السمعیه الداله علی خلافته من القرآن و السنه.

آیا ذکر نکردن این مولفان و اعراض نمودن از استناد به آیه ی السابقون الاولون برای اثبات خلافت ابوبکر، نزد آنها دلیل بر عدم قبول نیست؟!

استدلال  فخر رازی به آیه ی سابقین برای اثبات خلافت ابوبکر:

فخر رازی این آیه را یکی از بهترین دلائل امامت ابوبکر معرفی می کند.^[24]

بخش اول کلام فخر رازی

 سبقت در آیه هرچند مطلق است و متعلق سبقت ذکر نشده، اما مقصود خداوند از سبقت (سبقت در هجرت) و (سبقت در نصرت) است؛ زیرا ذکر وصف (المهاجرین و الأنصار) مشعر به همین مطلب است که متعلق سبقت نیز هجرت و نصرت است. یعنی کسانی که سبقت در هجرت داشتند و در لحظات و شرایط سخت پیامبر و اسلام، سبقت در نصرت و یاری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله داشته و قبل از دیگران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را یاری کردند.^[25]

بخش دوم کلام فخر رازی

سبقت در هجرت به خاطر سختی ها و مشکلاتی که برای انسان دارد، کار و اطاعت بسیار بزرگی محسوب می شود و کسانی که قبل از دیگران هجرت می کنند و به یاری پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می پردازند، الگوی دیگران قرار می گیرند و باعث تشویق دیگـران بـه هجرت می گردند و قلب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تقویت می کنند و باعث از بین رفتن تـرس و وحشت از دل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می شوند. هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله به مدینه مهاجرت کردند، مسلمانانی که در نصرت و یاری و خدمت به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از دیگران سبقت گرفتند، به مقام و رتبه والایی دست یافتند.^[26]

بخش سوم کلام فخر رازی

 ابوبکر در ماجرای هجرت از مکه به مدینه، از سایر مسلمانان و حضرت علی علیه السلام سبقت گرفت و در تمامی طول سفر، با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همراه و قرین بود و در خدمت آن حضرت بود، اما حضرت علی علیه السلام هرچند در شمار مهاجران اول به شمار می رود، اما به خاطر انجام برخی کارهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مکه ماند و در فضیلت (سبقت در هجرت) به ابوبکر نمی رسد و ابوبکر سهم بیشتری در این فضیلت داشته و بر حضرت علی علیه السلام برتری دارد؛ زیرا حضرت علی علیه السلام بعد از مهاجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و ابوبکر، به مدینه مهاجرت کرد.^[27]

بخش چهارم کلام فخر رازی

خداوند در آیه مذکور می فرماید: از مسلمانانی که (سبقت در هجرت  و نصرت) داشتند، رضایت دارم و آنان نیز از مـن راضی هستند و برای آنان نعمت های بهشتی آماده شده است و آنان تا ابد در بهشت خواهند بود. نعمت های بهشتی را می توان با توجه به بخش سوم که ابوبکر دارای ویژگی (سبقت در هجرت) است، بر ابوبکر تطبیق داده و رضایت خداوند از ابوبکر و رضایت ابوبکر از خداوند و آماده شدن نعمتهای بهشتی برای ابوبکر و… را نتیجه گرفت.^[28]

نتیجه کلام فخر رازی

با توجه به مقدمات و مطالب مذکور می توان نتیجه گرفت که امامت و خلافت ابوبکر بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله، حق و صحیح بوده است؛ زیرا اگر امامت و خلافت ابوبکر باطل باشد، مستحق لعن و نفرین است و کسی که مستحق لعن و نفرین است نمی تواند به مقام بزرگ و والای رضایت الهی دست یابد.^[29]

 نقد کلام فخر رازی

استدلال به آیه مذکور برای اثبات برتری ابوبکر بر حضرت علی علیه السلام  و صحت خلافت ابوبکر از جهات مختلف قابل نقد بوده و دارای اشکالات متعددی است.

 فخر رازی در استدلال خودش چندین ادعا مطرح کرده است.

۱. سبقت در آیه مطلق است و متعلق آن ذکر نشده است .

۲. با توجه به صفات (المهاجرین و الأنصار) سبقت در هجرت و سبقت در نصرت مراد است.

۳. سبقت در هجرت یعنی سبقت در هجرت از مکه به مدینه.

اشکال اول: سبقت در ایمان مقصود است نه هجرت

 با مراجعه به کتب تفاسیر متوجه خواهیم شد که اکثر مفسرین اهل سنت سبقت در آیه را به (سبقت در اسلام و ایمان) تفسیر و معنا کرده و حاضرین در جنگ بدر، کسانی که به سوی دو قبله نماز خوانده اند، حاضرین در بیعت رضوان و کسانی که قبل از ماجرای هجرت، اسلام و ایمان آورده اند را به عنوان سابقین مهاجرین و از انصار نیز حاضرین در بیعت عقبه اول، حاضرین در بیعت عقبه دوم و کسانی که توسط مصعب بن عمیر اسلام آورده اند را به عنوان سابقین انصار ذکر کرده اند.

نظر علمای اهل سنت:

محمد بن جریر طبری (م ۳۱۰ ق) از مفسران و مورخان بزرگ عامه در همان ابتدای بحث از آیه و در توضیح و ترجمه آیه می نویسد:

خداوند از مهاجرینی که نسبت به دیگران سبقت گرفته و زودتر از دیگران به خدا و رسولش ایمان آورده و اقوام، خویشان، خانه و کاشانه خود را ترک کرده و از انصاری که رسول  خدا صلی الله علیه و آله  را در مقابل کفار و دشمنانش یاری نمودند و همه کسانی که راه مهاجرین و انصار را طی کرده و به خدا و رسولش ایمان آورده و از سرزمین های کفر به دیار اسلام مهاجرت کردند، راضی است و آنان نیز از خداوند راضی هستند.^[30]

مقاتل بن سلیمان (م ۱۵۰ ق) نیز همچون طبری، سبقت در آیه را به (سبقت در اسلام) معنا و تفسیر کرده و مصداق آن را حضرت علی علیه السلام  و ده نفر از حاضرین در بدر تعیین کرده است.^[31]

زمخشری از مفسرین معروف اهل سنت معتقد است (سابقین مهاجرین) به تمام مهاجرینی گفته می شود که به سوی دو قبله نماز خوانده اند و (سابقین انصار) به هفت نفری که در بیعت عقبه اول و هفتاد نفری که در بیعت عقبه دوم حضور داشته و همه انصاری که هنگام آمدن مصعب بن عمیر به مدینه اسلام را پذیرفتند، اطلاق می شود.^[32]

ابن جوزی (م ۵٩٢ق) به نقل از قاضی ابویعلی (م۴۵٨ق) می نویسد:

مراد خداوند از (والسابقون الأولون) همه مهاجرین و انصاری هستند که قبل از ماجرای هجرت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و مسلمانان از مکه به مدینه، اسلام آورده اند.^[33]

ابوحیان اندلسی (م ۷۴۵ ق) یکی دیگر از مفسریـن عـامه نیز می نویسد:

مراد از سبقت در آیه، سبقت در اسلام و ایمان است.

ابوحیان اندلسی در ادامه سخنانش تطبیق آیه بر افراد خاصی همچون ابوبکر، حضرت علی، زید بن حارثه و حضرت خدیجه را کار اشتباه و بر خلاف ظاهر الفاظ آیه دانسته و می نویسد: در آیه از الفاظ جمع استفاده شده و حمل الفاظ جمع بر مفرد خـلاف ظـاهر است و اگر مقصود آیه فرد خاصی بود باید از تعابیری همچون (أول مـن) استفاده می شد.^[34]

دلیل دیگری که قول سبقت در ایمان را تقویت و تایید می کند ماجرای اختلاف عمر بن خطاب با ابی بن کعب درباره نحوه قرائت آیه مذکور است که در بسیاری از تفاسیر اهل سنت و ذیل همین آیه نقل شده است. عمر بن خطاب (واو) قبل از (الأنصار) را عاطفه نمی دانست و کلمه (الأنصار) را عطف به (مهاجرین) نمی دانست و آن را مرفوع می خواند، در حالی که بقیه صحابه و قراء، آن را مجرور می خواندند و در قرآن هـای فعلی نیز مجرور است.^[35] ابی بن کعب که مانند سایر صحابه و قاریان قرآن (واو) را عاطفه و (الأنصار) را عطف به (المهاجرین) دانسته و مجرور می خواند، برای تأیید نظرش به آیه (والذین جاءوا من بعدهم یقولون ربنا اغفر لنا ولإخواننا الذین سبقونا بالإیمان)^[36] که سبقت، به ایمان مقید شده، استشهاد و استناد می کرد.^[37]

آلوسی از مفسرین اهل سنت قول فخر رازی را مطرح کرده و آن را قول نیکویی دانسته، ولی معتقد است اقوال دیگری همچون (سبقت در ایمان به خدا و روز قیامت) نیز می تواند صحت داشته و مراد آیه باشد.^[38]

اولین مسلمان چه کسی بود؟

برخی از مفسرین اهل سنت در ذیل آیه مذکور، بحث اولیـن مسلمانان و کسانی که زودتر از بقیه اسلام و ایمان آورده اند یعنی (سبقت در اسلام و ایمان) را مطرح کرده و حضرت خدیجه کبری سلام الله علیها، حضرت امیر مومنان علی علیه السلام و… را به عنوان اولین مسلمان و گروهی را به عنوان سابقین در اسلام معرفی کرده اند.^[39]

این مطلب نشان می دهد که اولین برداشتی که  از آیه به ذهن مفسرین تبادر می کند، سبقت در اسلام و ایمان است.
آمار احادیث که حضرت امیر المومنین علی علیه السلام را اول مسلمان معرفی می کند:^[40]

شمارش و دسته بندی روایاتی که نص بر تقدّم اسلام امیرمؤمنان علی علیه السلام هستند، براساس ترتیبی است که ابن عساکر(م ۱۱۷۶ق)^[41]در تاریخ دمشق جمع آوری کرده است؛ زیرا اکثر روایات و نصوص که تصریح بر تقدّم ایمان و اسلام حضرت امیر المومنین علیه السلام دارد، در این کتاب جمع آوری شده است.^[42]

_ روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم:

ابن عساکر چهارده حدیث از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم، که تصریح برتقدّم اسلام حضرت امیر المومنین علیه السلام دارد، نقل می کند که پنج مورد آن را به خاطر شیعی بودن راویانش، مردود می شمارد و بقیه را قبول می کند.^[43]

_ روایات امیر المومنین علیه السلام:

ابن عساکر پانزده حدیث از حضرت امیر المومنین علیه السلام نقل می کند که در آنها خود حضرت در مقاطع گوناگون، اوّل مسلمان بودن خویش را اعلام داشته است. وی یک روایت را باطل و بقیه را صحیح می داند.^[44]
_ روایات برخی از صحابه:

همچنین ابن عساکر در تأیید تقدّم اسلامِ حضرت امیرالمومنین علیه السلام بر سایرین، روایاتی نقل نموده که همه آنها را پذیرفته است.

۱. ابوایّوب انصاری، ۲ روایت.^[45]

۲. سلمان فارسی، ۴ روایت.^[46]

۳. ابن عباس، ۹ روایت.^[47]

۴. زید بن ارقم، ۱۱ روایت.^[48]

۵. ابورافع، ۲ روایت.^[49]

۶. عمر بن خطّاب، ۲ روایت.^[50]

۷. مالک بن حویرث، ۱ روایت.^[51]

۸. عبدالرّحمن بن عوف، ۱ روایت.^[52]

۹. انس بن مالک، ۸ روایت.^[53]

۱۰. ابن عساکر از ابوذرغفاری نیز ۴ روایت نقل کرده که سه مورد آن را پذیرفته است.^[54]

روایات برخی از تابعین:

۱. حسن بصری، ۴روایت.^[55]

۲. مجاهد، ۱ روایت.^[56]

بخشی از روایات اول مسلمان بودن امیر مومنان علی علیه السلام:

در منابع روایی و تاریخی اهل سنت روایات فراوانی وجود دارد که حضرت امیر مومنان علی  علیه السلام را اولین تصدیق کننده رسول خدا صلی الله علیه و آله معرفی کرده است.^[57]

بر اساس روایت جوینی شافعی نیز، حضرت امیر مومنان علی علیه السلام خودشان را تنها مصداق آیه ی السابقون الاولون دانسته و معتقد است احدی از صحابه در ایمان آوردن به خداوند متعال و رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن حضرت سبقت نگرفته است.^[58]

امام حسن مجتبی علیه السلام نیز با استناد به همین آیه، برای سابقین مهاجرین و سابقین انصار فضیلت قائل شده و معتقد است پدر بزرگوارش حضرت امیر المومنین علیه السلام به دلیل دارا بودن این ویژگی از همگان افضل است.^[59]

حال که سبقت در آیه به معنای (سبقت در ایمان و اسلام) است، با توجه به روایات فراوان موجود در منابع روایی اهل سنت و اعتراف علما و محققین اهل سنت مبنی بر سبقت داشتن حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام در ایمان و اسلام نسبت به ابوبکر^[60] و اسلام آوردن ابوبکر بعد از پنجاه نفر^[61] آیه محل بحث نه تنها در این مورد هیچ فضیلتی را برای ابوبکر اثبات نمی کند؛ بلکه افضلیت و برتری حضرت امیر المومنین علی علیه السلام را بر همه صحابه اثبات خواهد کرد.

نکته ای که درباره آیه و معنای سبقت نباید مورد غفلت واقع شود این است که مراد از سبقت در آیه یا معنای حقیقی است و یا معنای مجازی و نسبی، اگر سبقت به معنای حقیقی باشد، تنها بر یک نفر و کسی که قبل از همه اسلام و ایمان آورده، قابل تطبیق خواهد بود؛ اما اگر معنای مجازی و نسبی آن مقصود باشد هر فرد و گروهی که اسلام می آورند نسبت به فرد و گروه بعدی، سابق محسوب می شوند.

موید های اشکال اول:

 اختلاف صحابه و تابعین در متعلق و مصداق سبقت صحابه، تابعین و راویان اهل سنت درباره مقصود و مراد از (سابقین مهاجرین) و (سابقین انصار) و مصادیق آنان، اقوال مختلفی همچون (سبقت در نماز خواندن به سوی دو قبله) ، (سبقت در جنگ بدر) ، (سبقت در بیعت رضوان ) ، (سبقت در مصاحبت) و (سبقت در مرگ و شهادت) ذکر کرده اند و بنا به گفته ابن جوزی در این باره شش قول وجود دارد.^[62] که به برخی از این اقوال و مستندات آن اشاره می شود .

 قول اول: سبقت در نماز خواندن به سوی دو قبله

ابوموسی اشعری معتقد است مراد از آیه مذکور، مهاجرین و انصاری هستند که همراه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به سوی دو قبله نماز خوانده اند.^[63]

سعید بن مسیب، عامر بن شراحیل شعبی، حسن بصری، محمد بن سیرین، مقاتل بن سلیمان و قتاده نیز همچون ابوموسی اشعری مهاجرین و انصاری را که به سوی هر دو قبله نماز خوانده اند، مصداق آیه معرفی کرده اند.^[64]

 قول دوم : سبقت در جنگ بدر

عطاء بن ابی رباح معتقد است مقصود از (سابقین مهاجرین و انصار) همه کسانی هستند که در جنگ بدر شرکت داشته و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را همراهی کرده اند. ^[65]

سعید بن مسیب حاضرین در جنگ بدر را مصداق مسلمانانی می داند که به سوی دو قبله نماز خوانده اند.

قول سوم: سبقت در بیعت رضوان

 بر اساس روایات متعددی که طبری در تفسیرش نقل کرده، عامر بـن شـراحـیـل شعبی معتقد است (مهاجرین اولین) به کسانی اطلاق می شود که قبل از بیعت رضوان مهاجرت کرده و به خدا و رسولش ایمان آورده و در بیعت رضوان حضور داشتند؛ اما به کسانی که بعد از بیعت رضا مهاجرت کرده و اسلام آورده اند (مهاجرین اولین) اطلاق نمی شود.^[66]

قول چهارم: سبقت در مصاحبت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

ابن جوزی می نویسد: برخی معتقدند مقصود آیه همه اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هستند که به همراهی پیامبر از دیگران سبقت گرفتند. ابن جوزی درباره مستند این قول می نویسد: محمد بن کعب قرظی می گوید: با توجه به آیه (والسابقون الأولون مـن المهاجرین والأنصار) خداوند همه اصحاب پیامبر را بخشیده و بهشت را بر همه آنان واجب کرده است.^[67]

آلوسی معتقد است بسیاری از مردم این قول را پذیرفته و به آن معتقد هستند.^[68]

البته این قول صحیح به نظر نمی رسد؛ زیرا وجود قید (الأولون) در آیه مانع از حمل این قول صحیح و تطبیق آیه بر همه صحابه است و باعث محدودتر شدن دایره شمول آیه و احکام و مدح های موجود در آن می گردد.

قول پنجم : سبقت در مرگ و شهادت

ابن جوزی به نقل از ماوردی می نویسد: مقصود از سبقت در آیه (سبقت در مرگ و شهادت) است که بوسیله مرگ و شهادت به سوی ثواب و پاداش الهی سبقت گرفتند.^[69]

ابوحیان اندلسی ( م ۷۴۵ ق) هـمین قول را از ابـن بـحـر نـقل کرده است.^[70]

نکته مهم این است که اگر مقصود از سبقت در آیه، سبقت در مرگ و شهادت باشد، تنها صحابه ای را شامل خواهد شد که در جنگهای رسول خدا صلی الله علیه و آله  با مشرکان و کفار به شهادت رسیده اند و هیچ ارتباطی به خلفا نخواهد داشت.

حال باید از فخر رازی پرسید چرا اصرار دارد با وجود اقوال مختلف، مقصود از سبقت در آیه را تنها بر (سبقت در هجرت از مدینه به مکه) منحصر دانسته و ابوبکر را مصداق اتمّ این عنوان معرفی می کند؟

اشکال دوم: چرا هجرت به شعب یا حبشه مقصود نباشد؟

 فخر رازی در ادامه سخنانش و دربخش سوم، سبقت در هجرت را به (سبقت در هجرت از مکه به مدینه) تفسیر کرده و ابوبکر را در این صفت، مقدم بر حضرت على علیه السلام دانسته است. این در حالی است که مسلمانان قبل از هجرت بـه مـدینه هجرت های دیگری نیز داشتند که ابوبکر در آن هجرت ها حضور نداشته است. اگر مقصود از هجرت در آیه (هجرت به شعب ابی طالب) و یا (هجرت به حبشه) باشد، آیه تنها شامل کسانی خواهد شد که در این دو هجرت حضور داشته اند و ابوبکر در هیچ یک از این دو هجرت حضور نداشته و آیه بر او قابل تطبیق نیست. اگر مقصود هر سه هجرت هم بوده باشد باز هم ابوبکر را شامل نمی شود، زیرا در آیه اولین های از مهاجران ذکر شده است این در حالی است که ابوبکر از مهاجران متاخر است.

به شهادت کتاب های تاریخ، صحابه چندین هجرت داشتند:

۱- هجرت اول مربوط به بنی هاشم است که به شعب ابی طالب مهاجرت کردند و آیه (والسابقون الأولون من المهاجرین والأنصار) درباره همین ماجرا نازل شده است.^[71]

۲- هجرت دوم هجرت هشتاد و دو نفر از مسلمانان به حبشه با سرپرستی جعفر بن ابی طالب می باشد.^[72]

3- هجرت سوم، هجرت مسلمانان از مکه به مدینه می باشد.^[73]

که در رأس و پیشتاز آنان مصعب بن عمیر، عمار بن یاسر، ابوسلمه مخزومی، عامر بن ربیعه، عبدالله بن جحش، ابن ام مکتوم، بلال حبشی و سعد قرار دارند و قبل از سایر صحابه به مدینه مهاجرت کردند.

حال، اگر کسی ادعا نماید که مقصود از سابقین از مهاجرین در آیه مذکور، هجرت به شعب ابی طالب است، فخر رازی و کسانی که از او تبعیت کرده اند چه پاسخی خواهند داشت؟

با اینکه در ماجرای  هجرت به شعب ابی طالب، سخت گیری قریش بر بنی هاشم است که حدود چهار سال در محاصره اقتصادی و اجتماعی قریش قرار داشتند و ابوبکر و عمر جزء بنی هاشم نبودند و در این هجرت حضور نداشتند.

تذکر:

اگر این مطلب نیز صحیح باشد که مقصود از هجرت، هجرت از مکه به مدینه مقصود آیه است، باز هم دلالت بر امامت ابوبکر ندارد زیرا به اعتقاد اهل سنت ابوبکر از آخرین اشخاصی است که همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد مدینه شد.

اشکال سوم: ثابت نشدن فضیلت برای ابوبکر توسط آیه

حتی اگر همه ادعاهای فخر رازی را بپذیریم و مراد خداوند در آیه (سبقت در هجرت از مکه به مدینه) باشد، باز هم نمی توان با استناد به این آیه، فضیلتی را برای ابوبکر اثبات کرده و مشروعیت خلافتش را نتیجه گرفت؛ زیرا خداوند در این آیه پیشی گیرندگان از اولین را موضوع حکم رضایت قرار داده است، این در حالی است که ابوبکر از آخرین نفراتی بوده که از مکه به مدینه مهاجرت نموده است و قبل از او افراد فراوان دیگری هجرت نموده بودند، همچون مصعب بن عمیر،^[74]عمار بن یاسر،^[75]ابوسلمه مخزومی،^[76]عامر بن ربیعه، عبدالله بن جحش، ابـن أم مکتوم، بلال حبشی، سعد و …^[77]بودند که قبل از ابوبکر و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مدینه مهاجرت کرده بودند و نسبت به ابوبکر (سبقت در هجرت از مکه به مدینه) داشتند و آیه مذکور حتی به صورت مجاز نیز شامل ابوبکر نمی گردد.

اما فخر رازی می خواهد  از راه افضلیت،…وَذَلِکَ فِی أَعْلَى الدَّرَجَاتِ مِنَ الْفَضْلِ.[78] امامت ابوبکر را ثابت نماید، و برای همین در مقدمه استدلال خود ادعا می نماید که ابوبکر قبل از همه ی مردم مبادرت به هجرت نموده است.

إِنَّ أَسْبَقَ النَّاسِ إِلَى الْهِجْرَهِ هُوَ أَبُو بَکْر.[79]

در حالی که این ادعای او از جهت تاریخی مردود است.

علاوه بر مطلب ذکر شده، طبق برخی روایات و نص کلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بعضی از خلفا از زنان مهاجر افضل نیستند. بخاری و مسلم روایتی به این مضمون نقل کرده اند که روزی اسماء بنت عمیس که یکی از مهاجرین به حبشه بود به دیدار حفصه دختر عمر بن خطاب رفت. در همین هنگام خلیفه دوم نیز به خانه دخترش آمـد و بـا حـالتی تمسخرآمیز از حفصه پرسید: این زن کیست؟ حفصه گفت: اسماء بنت عمیس. عمر گفت: همان زن سیاه پوست حبشی؟ اسماء پاسخ داد: بله. عمر بن خطاب سبقت در هجرت را مایه افتخار و افضلیت خودش دانسته و خطاب به اسماء گفت: ما زودتر از شما هجرت کردیم و از شما نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله سزاوار تریم. اسماء از سخنان خلیفه دوم ناراحت شد و گفت: دروغ می گویی ای عمر! به خدا قسـم شـما در کنار رسول خـدا صلی الله علیه و آله  و در آرامش و امنیت بودید و هنگامی که گرسنه می شدید رسول خدا صلی الله علیه و آله به شما غذا می داد، اما ما به خاطر خدا و رسولش بـه سـرزمین دور حبشه هجرت کرده و در میان آزار و اذیت دشمنان و در ترس و وحشت زندگی کردیم. به خدا قسم همه حرف هایت را به رسول خدا صلی الله علیه و آله اطلاع خواهم داد. اسماء نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفت و سخنان عمر را به اطلاع آن حضرت رساند. رسول خدا صلی الله علیه و آله  سخنان عمر بن خطاب را رد کرد و فرمود: هرگز او از شما به مـن اولویت ندارد او و اصحابش تنها یک هجرت دارند، اما شما دو هجرت دارید.^[80]

اشکال چهارم: مشروط بودن وعده های خداوند

بدون شک مژده ها و وعده هایی که در آیه وجود دارد مطلق نبوده و مشروط به اخلاص و وفاداری و ایمان و عمل صالح و ثبات در این امر است. اصل مشروط بودن رضایت خداوند به اطاعت، ایمان و عمل صالح، امری مسلم و قطعی است و مقاتل بن سلیمان، طبری و زمخشری از مفسران عـامه نیز به آن اشاره کرده اند.^[81]

طبری در توضیح فقره (ورضـوا عـنه) درباره علت رضایت مسلمانان از خداوند، می نویسد:

خداوند به خاطر اطاعتی که مسلمانان کرده اند و به او و پیامبرش ایمان آورده اند، نعمت های بهشتی را به عنوان پاداش به آنان می دهد و همین امـر باعث رضایت آنان از خداوند است.^[82]

آری به درستی که وعده فضل و رضای الهی موجود در آیه، به ایمان و عمل صالح مقید است؛ زیرا خداوند در آیه مذکور در همان سیاقی که منافقین را مذمت کرده، مؤمنین را مدح و ستایش می کند؛ لذا همان طور که مذمت منافقین بـه خـاطـر کـفر و اعمال زشت آنان است، مدح و ستایش مؤمنین نیز به خاطر ایمان و عمل صالح آنان می باشد، خداوند در آیات متعددی از قرآن کریم همچون آیات (وعد الله الذین آمنوا وعملوا الصالحات منهم مغفره وأجرا عظیما)^[83] و (ویستغفرون للذین آمنوا ربنا وسعت کل شیء رحمه وعلما فاغفر للذین تابوا واتبعوا سبیلک وقهم عذاب الجحیم)^[84] به کسانی که علاوه بر داشتن ایمان، دارای عمل صالح و تبعیت و پیروی از راه خداوند و پیامبر باشند ، وعـده پاداش داده است. علاوه بر آیات ذکر شده که نشان می دهد وعده پاداش و فضل خداوند به ایمان و عمل صالح مقید است، اگر احکام و وعده های موجود در آیه، مقید به ایمان و عمل صالح نباشد، با آیاتی همچون (فإن الله لا یرضى عـن الـقوم الفاسقین)^[85]و (والله لا یحب الظالمین)^[86] در تضاد خواهد بود و آن آیات را تکذیب خواهد کرد و معنای آیه این خواهد بود که مسلمانان در هر شرایطی و با هر سابقه و عملکردی خواه نیکوکار باشند، خواه بدکار، و خـواه متقی باشند، خواه فاسق، مشمول وعده مغفرت الهی خواهند شد. در حالی که به دلالت مطابقی آیات ذکر شده، خداوند از افراد فاسق، ظالم و معصیت کار راضی نیست.

به بیان دیگر باید گفت: آیه در صدد اثبات رضایت مطلق و همیشگی و مغفرت و بخشش خداوند از همه سابقین مهاجرین و انصار و در هـمه زمانها، حتی در صورت فاسق و ظالم بودن، نیست؛ بلکه رضایت خداوند مشروط به ایمان و عمل صالح و ثبات آن در زمان حیاتشان است.

با توجه به مطالب ذکر شده، کسانی که ابوبکر را از مصادیق آیه مذکور دانسته و با استناد به آیه در صدد اثبات فضیلت برای ابوبکر هستند، ابتدا باید با دلیل دیگری داشتن ایمان و عمل صالح و اخلاص و عدم وجود اعمال غیر صالح و… را برای ابوبکر اثبات کنند و سپس به این آیه استناد کنند. در حالی که اثبات این امر ناممکن است زیرا:

روایات فراوانی در کتاب های معتبر اهل سنت وجود دارد که  پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: یا فاطمه! خداوند با غضب تو غضبناک می‌شود و با خشنودی و رضایت تو خشنود می گردد.^[87]بخاری نیز مضمون این روایت را در صحیح خود آورده است.^[88]

از این سوی دیگر، علمای اهل سنت روایت نموده اند که حضرت زهرا سلام الله علیها از عمر و ابوبکر غضبناک شدند.^[89]

و تا آخر عمر با آنها سخنی نگفتند. و بعد از شهادت نیز وصیت نمودند تا ابوبکر و عمر بر جنازه ی ایشان حاضر نباشند و مراسم تشییع و تدفین را امیر مومنان علی علیه السلام به تنهایی به عهده بگیرند.^[90] و همین طور نیز شد.

با توجه به مطالب فوق، چگونه می توان ادعای بهشتی بودن و رضایت الهی را از ابوبکر و عمر ثابت نمود؟!

سؤال:

 اگر بعضی در مقام دفاع برآمده و بگویند: با توجه به ظاهر آیه، رضایت خداوند از سابقین مهاجرین و انصار و وعده های داده شده به آنان، مطلق و بدون قید است و اگر در میان مهاجرین و انصار افرادی بودند که مرتکب افعال زشت و قبیح می شدند، خداوند همانگونه که درباره تابعین قید (اتبعوهم بإحسان) را ذکر کرده، درباره مهاجرین و انصار نیز همین قید را ذکر می کرد. حال که این قید را نیاورده استفاده می کنیم که سابقین از مهاجرین و انصار گناه و قبائح انجام نخواهند داد.

جواب:

اگر رضایت و مغفرت خداوند و وعده های داده شده درباره مهاجرین و انصار مطلق باشد و هیچ قیدی نداشته باشد، لازمه اش اثبات عصمت برای تعدادی از مهاجرین و انصار که به عنوان مصادیق آیه ذکر شـده، خـواهـد بـود و این مطلب با مبانی اهل سنت سازگار نیست؛ زیرا اهل سنت اعتقادی به عصمت ندارند.^[91]

یکی دیگر از قرائن و شواهد مقید بودن رضایت و مغفرت خداوند و وعده های موجود در آیه، جنگ ها، درگیری ها و اختلافات به وقوع پیوسته میان سابقین مهاجرین و انصار است. جنگ ها و درگیری هایی که میان حضرت علی علیه السلام با طلحه و زبیر به وقوع پیوست و اختلافات و درگیری های ابوبکر و عمر با سعد بن عباده که منجر به ترور سعد بن عباده گردید.^[92]

شاهد و دلیل خوبی برای مطلق نبودن رضایت خداوند است؛ زیرا رضایت همزمان خداوند از دو طرف درگیری و وعده مغفرت و پاداش دادن همزمان به قاتل و مقتول با حکمت خداوند سازگار نیست.

نتیجه تحقیق

از آنچه بیان شد به این نتیجه رسیدیم: اولا: با چهار دلیل که در بخش اول نوشته شد ثابت شد، هیچ آیه ای از قرآن کریم درفضلیت ابوبکر نازل نشده است و آن چهار مورد عبارت بود از:

۱- عدم استدلال به هیچ آیه و روایتی در سقیفه برای امامت ابوبکر. ۲-اعتراف عمر بن خطاب به فَلتَه بودن خلافت ابوبکر. ۳- مخالفت جمع بسیاری از صحابه با امامت ابوبکر. ۴- اقرار بزرگان عامه بر عدم وجود نص بر خلافت ابوبکر.

و ثانیاً در بخش دوم مدعای فخر رازی و برخی دیگر از علما عامه که  گفته اند آیه ۱۰۰ سوره توبه امامت ابوبکر را ثابت می کند، مورد مُداقَّه قرار گرفت و همه آنچه گفته شده را بصورت  علمی نقد  نموده و چهار اشکال است بر آن وارد دانستیم که عبارت بود از: ۱- سبقت در ایمان مقصود است نه هجرت. ۲- چرا هجرت به شعب یا حبشه مقصود نباشد؟ ۳- ثابت نشدن فضیلت برای ابوبکر توسط آیه. ۴- شروط بودن وعده های خداوند. در پایان به این نتیجه دست یافتیم؛ آیه السابقون الاولون هیچ گونه دلالتی (نه از راه نصّ و نه راه افضلیت) بر امامت ابوبکر ندارد و نمی توان از طریق این آیه امامت ابوبکر را ثابت نمود.

پی‌نوشت‌ها

[1] . (الفصل فی الملل و الشهداء و النحل ج۴ص۷۲)

[2] هرگاه حکم در قضیه شرطیه به انفصال باشد، به آن‌که یک قضیه‌ای که دائر مدار نفی و اثبات است، در واقع مرکب از دو قضیه شرطیه باشد، آن‌ را قضیه شرطیه منفصله می‌خوانند؛ مانند قضیه (این عدد یا زوج است یا فرد) که بازگشت این واقعیت به دو قضیه شرطیه است:

 اگر عدد زوج باشد، فرد نیست.

اگر عدد فرد باشد زوج نیست.

قضیه شرطیه منفصله بر سه قسم است:

۱- منفصله حقیقیّه ۲- مانعه الجمع ۳- مانعه الخلوّ

اما قضیه ی شرطیه منفصله حقیقیّه: قضیه‌‏اى که در آن حکم به تضاد دو چیز شده باشد که هم جمع میان آن دو محال است، هم نبودن هیچ کدامشان و این زمانی است که آن دو چیز نقیض هم باشند: عدد یا زوج است یا فرد  که محال است عددى هم زوج باشد و هم فرد. و نیز محال است که عددى نه زوج باشد و نه فرد.

این نوع قضیه که هم (مانعه الجمع) است و هم (مانعه الخلوّ)، (منفصله حقیقیه) نامیده می‌شود.

مراجعه شود به کتاب المنطق مرحوم  مظفر.

[3] . الاحکام السلطانیه ص۲۹. شرح النووی علی مسلم ج۱۲ص۲۳۱

[4] برهان خُلف، یکی از روش‌های اثبات در برهان ومنطق است. این روش اثبات غیرمستقیم نیز نامیده می‌شود. در روش برهان خلف، برای آنکه ثابت کنیم قضیه‌ای درست است، ثابت می‌کنیم که خلاف آن قضیه، یعنی نقیض آن، نادرست و چنین فرضی منجر به تناقض است. برای اطلاع بیشتر به کتابهای منطق رجوع شود.

[5] برای اطلاع از ادله هر کدام از طرفین به  جلد اول کتاب جواهر الکلام فی معرفه الامامه و الامام آیت الله میلانی، صفحه ۳۵۶ به بعد مراجعه نمایید.

[6] برای اطلاع بیشتر به کتاب اصول العامه لمسائل الامامه تالیف آیت الله میلانی صفحه ۲۱۳ به بعد مراجعه نمایید.

[7] برای اطلاع بیشتر به کتاب خلافت ابوبکر در ترازوی نقد نوشته آیت الله سید علی حسینی میلانی حفظه الله  صفحه ۲۱  مراجعه نمایید.

[8] تفتازانی در شرح المقاصد جلد۵ صفحه ۲۶۳ از کتاب اصول العامه  صفحه ۲۶۱

[9] در بیان نویسنده ی معاصر اهل سنت آقای صلابی، خلاصه ای از استدلال فخررازی آمده است، البته در متن مقاله کلام فخر رازی را نقل نموده و به صورت مفصل به  نقد آن خواهیم پرداخت.

[10] کتاب ابوبکر صدیق، دکتر علی صلابی، ١۴٣١ هـ ق ص ۱۸۷

[11] قال القرطبی: و دلیلنا أن عقد البیعه لأبی بکر.

منبع: الجامع لأحکام القرآن ج ۱، ص ۲۰۵، ذیل آیه۳۰ سوره بقره.

قال الجرجانی: کعقد عمر لأبی بکر و عقد عبدالرحمن بن عوف لعثمان.

منبع: شرح المواقف ج ۸، ص ۳۸۴، المرصد الرابع، المـقصد عمر الثالث، فیما تثبت به الإمامه.

[12] قال[عمر]: کانت بیعه أبی بکر کانت فلته وقى الله شرَّها، فمن عاد الى مثلها فاقتلوه.

 تاریخ الیعقوبی ، ج ۲ ص ١۵٨ أیام عمر بن الخطاب و شرح نهج البلاغه : ج ۲ ، ص ٢۶ ، حدیث السقیفه ، ذیل خطبه ٢۶.

بخاری به این صورت نقل کرده: ثم إنه بلغنی أن قائلا منکم یقول: والله لو مات عمر بایعت فلاناً ، فلا یغترن امرؤ أن یقول إنما کانت بیعه أبی بکر فلته وتمت الا وإنها قد کانت کذلک ولکن الله وقى شرّها، ولیس منکم من تقطع الأعناق إلیه مثل أبی بکر، من بایع رجلا عن غیر مشوره من المسلمین فلا یبایع هو و لا الذی بایعه تغره أن یقتلا.

 صحیح البخاری: ص ۱۳۸۰ کتاب الحدود باب رجم الحبلى من الزنا اذا أحصنت، حدیث ۶۸۳۰ .

[13] شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ج۲ص۳۰تا ص۳۴

[14] مسعودی دراین مورد می نویسد: (و لم یبایعه أحد من بنی هاشم حتى ماتت فاطمه) مروج الذهب و معادن الجوهر: ج ۲، ص ۳۲۹، یوم السقیفه.

[15] محب الدین طبری می نویسد: (و تخلف عن سبعه أبی بکر یومئذ سعد بن عباده فی طائفه من الخزرج و علی بن أبی طالب و ابناه و العباس عم رسول الله و بنوه فی بنی هاشم و الزبیر و طلحه و سلمان و عمار و أبوذر و المقداد و غیرهم من المهاجرین و خالد بن سعید بن العاص) الریاض النضره فی مناقب العشره ج ۱، ص ٢۴١، ذکر بیعه العامه.

همچنین غزالی نیز چنین بیان می کند: (فإن العباس و أولاده و علیا و زوجته و أولاده لم یحضروا حلقه البیعه و خالفکم أصحاب السقیفه فی متابعه الخزرجی) مجموعه رسائل الإمام الغزالی سر العالمین وکشف ما فی الدارین، ص ۴۸۳ ، باب فی ترتیب الخلافه و المملکه .

[16] مجموعه رسائل الإمام الغزالی سر العالمین وکشف ما فی الدارین، ص ۴۸۳ ، باب فی ترتیب الخلافه و المملکه .

[17] شرح نهج البلاعه : ج ۶، ص ۱۱- ۱۲ ، یوم السقیفه ، دبل خطبه ۶۶ والإمامه و السیاسه : ج ۱، من ۱۰ – ۱۲ ، تخلف سعد بن عباده عن البیعه و إبایه على بیعه أبی بکر .

[18] ابن قتیه نقل نموده، حضرت زهرا سلام الله علیها به ابوبکر فرمودند: (والله لأدعون الله علیک فی کل صلاه أصلیها)  الإمامه والسیاسه ج ۱ ص ۱۷

یعنی: به خدا قسم پس از هر نماز بر تو نفرین می کنم.

 یا بخاری در صحیح خود می نویسد فَغَضِبَتْ فَاطِمَهُ بِنْتُ رسول اللَّهِ صلی الله علیه وسلم فَهَجَرَتْ أَبَا بَکْرٍ فلم تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حتی تُوُفِّیَتْ.

فاطمه دختر رسول خدا از ابوبکر ناراحت و از وی روی گردان شد و این ناراحتی ادامه داشت تا از دنیا رفت.

البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (متوفای256هـ)، صحیح البخاری، ج 3، ص 1126، ح2926، باب فَرْضِ الْخُمُسِ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامه – بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 – 1987.مه پذیرش این مطلب و مطالبی که دالِّ بر غضبناک شدن ایشان از ابوبکر است، حاکی از عدم بیعت دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله با ابوبکر بوده بلکه مخالفت صربح با منتخب سقیفه می باشد.

[19] ابن عساکر نقل می نماید: (عن عروه: أن أبابکر خطب یوما، فجاء الحسن فصعد إلیه المنبر فقال: انزل عن منبر أبی . فقال علی : إن هذا لشیء عن غیر ملا منا). تاریخ دمشق الکبیرج ۳۲، ص ۲۰۲ ، شرح حال ابوبکر و انساب الأشراف ج ۳، ص ۲۷۸

مثل این روایت را ابن ابی الحدید معتزلی آورده است. شرح نهج البلاغه : ج ۶، ص ۴٢ و ۴٣، أمر المهاجرین و الأنصار بعد بیعه أبی بکر ، ذیل خطبه ۶۶ .

[20] مراجعه شود به کتاب شرح نهج البلاعه : ج ۶، ص ۱۱- ۱۲ ، یوم السقیفه ، دبل خطبه ۶۶ والإمامه و السیاسه : ج ۱، من ۱۰ – ۱۲ ، تخلف سعد بن عباده عن البیعه و إبایه على بیعه أبی بکر.

آیت الله نجم الدین طبسی تعداد ۶۶ نفر از اصحاب را که مخالف سقیفه بوده اند بر شمرده است لذا برای اطلاع بیشتر به کتاب ناگفته هایی از سقیفه مراجعه نمایید.

[21] (لنا على کون البیعه و الاختیار طریقا أن الطریق إما النص و إما الاختیار. و النص منتف فی حق أبی بکر) شرح المقاصد ج۵ ص۲۵۵

[22] (اِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ و[آله و]َسَلَّمَ لَمْ یَنُصَّ عَلَی الْخِلَافَهِ عَیْنًا لِاَحَدٍ مِنَ النَّاس، لَا لِاَبِی بَکْرٍ کَمَا  قَدْ زَعَمَهُ طَائِفَهٌ مِنْ اَهْلِ السُّنَّهِ، وَلَا لَعَلِّی کما یقوله طائفه من الرَّافِضَهِ.)

البدایه والنهایه – ط احیاء التراث ج۵ ص ۲۷۰

[23] قاضی عبدالرحمن ایجی و شریف جرجانی با استناد به آیه ذکر شده می نویسند: باید همه صحابه را تعظیم کرده و از بازگو کردن عیوب آنان خودداری کنیم! زیرا خداوند در آیات مختلفی همچون آیه  (والسابقون الأولون من المهاجرین والأنصار) از صحابه، با عظمت و بزرگی یاد کرده و به تمجید و ستایش آنان پرداخته است.

(أنه یجب تعظیم الصحابه کلهم و الکف عن القدح فیهم ، لأن الله سبحانه و تعالى عظمهم و أثـنـى عـلیهم فی غیر موضع من کتابه کقوله: (والسابقون الأولون من المهاجرین والأنصار ، و قوله …)

منبع: شرح المواقف ج ۰۸ ص ۲۰۵، المرصد الرابع، المقصد السابع، تعظیم الصحابه کلهم.

[24] (فصارت هذه الآیه من أدل الدلائل على فضل أبی بکر و عمر و على صحه إمامتهما.)

منبع: التفسیر الکبیر: ج ۰۱۶ ص ۱۶۹ ، ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

[25] التفسیر الکبیر ج ۱۶ ص ۱۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[26] التفسیر الکبیر ج ۱۶ ص۱۶۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[27] التفسیر الکبیر ج ۱۶ ص۱۶۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[28] التفسیر الکبیر ج ۱۶ ص۱۶۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[29] التفسیر الکبیر ج ۱۶ ص۱۶۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[30] (یقول تعالى ذکره: و الذین سبقوا الناس أولاً إلى الإیمان بالله و رسوله من المهاجرین الذین هاجروا قومهم و عشیرتهم و فارقوا منازلهم و أوطانهم و الأنصار الذین نصروا رسول اللہ صلی الله علیه و [آله] على أعدائه من أهل الکفر بالله و رسوله ، (و الذین اتبعوهم بإحسان) یقول: والذین سلکوا سبیلهم فی الإیمان بالله و رسوله و الهجره من دار الحرب إلى دار الإسلام طلب رضا الله (رضی الله عنهم و رضوا عنه) …

جامع البیان عن تأویل آی القرآن ج ۷ ص ۱۰ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[31] تفسیر مقاتل بن سلیمان ج ۲ ص ۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[32] (السابقون الأولون من المهاجرین هم الذین صلوا إلى القبلتین … و من الأنصار أهل بیعه العقبه الأولى و کانوا سبعه نفر و أهل العقبه الثانیه وکانوا سبعین و الذین آمنوا حین قدم علیهم أبوزراره مصعب بن عمیر فـعلمهم القرآن.)

 الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فـی وجـوه التأویـل ج ۲ ص ۲۹۴ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

[33] (أنهم الذین أسلموا قبل الهجره ذکره القاضی أبو یعلى.)

زاد المسیر فی علم التفسیرج ۲ ص ۱۷۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[34] (و من فسر السابقین بواحد کأبی بکر أو علی أو زید بن حارثه أو خدیجه بنت خویلد فقوله بعید من لفظ الجمع و إنما یناسب ذلک فی أول من أسلم و الظاهر أن السبق هو إلى الإسلام و الإیمان.)

 البحر المحیط ج ۵ ص ۹۶ ، ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه .

[35] جامع البیان عن تأویل آی القرآن ج ۷ ص ۱۲ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه ح ۱۳۳۰۴.

[36] سوره حشر آیه۱۰

[37] تفسیر جامع البیان طبری ج۱۱ ص ۶۴۱ (ط هجر)

[38] (واختار الإمام أن المراد بالسابقین من المهاجرین السابقون فی الهجره و من السابقین من الأنصار السابقون فی النصره وادعى أن ذلک هو الصحیح عنده …. و لا یخفى أنه حسن و یجوز عندی أن یراد بالسابقین الذین سیقوا إلى الإیمان بالله والیوم الآخر …)

روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی ج ۱۱ ص ۱۲ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[39] معالم التنزیل ج ۲ ص ۲۷۱ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

الجامع لأحکام القرآن ج ۴ ، ص ۴۱۲ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

البحر المحیط ج ۵ ص ۹۶ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[40] مراجع نمایید به مجله:  فرهنگ کوثر، زمستان 1381، شماره ۵۶، نخستین یار پیامبر(ص) کیست؟ نویسنده: محمد محسن طبسی.

نا گفته نماند که  برخی از محققین در میان کتاب خود بحث مفصل و برخی از پژوهشگران نیز رساله ای مستقل در مورد اولین مسلمان تالیف نموده اند که از آن جمله می توان کتب زیر را نام برد:

کتاب الصحیح من سیره النبی الاعظم صلی الله علیه  ج۲ص۳۱۶

کتاب الغدیر علامه امینی ج۳ص۹۵

کتاب دلائل الصدق مرحوم مظفر ج۶ ص ۳۰۹

کتاب  اولین یـار پیامبر صلی الله علیه و آله کیست ؟ تالیف آقای شیخ محمد محسن طبسی. ایشان در این کتاب بر اساس مبانی اهل سنت، حضرت علی علیه السلام را بـه عـنوان اولین مسلمان و یار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله معرفی کرده و نظریه های رقیب را بررسی، نقد و رد نموده است.

[41] ذهبی درباره وی می گوید: (الامام العلاّمه الحافظ، الکبیر، المجوّد محدّث الشام ثقه الدین) سیراعلام النبلاء، ج ۲۰ص ۵۵۴

[42] علامه امینی تمامی روایاتی را که از منابع اهل سنّت است، به تفصیل نقل می کند. ر.ک: الغدیر، ج۳ ص ۲۲۰چاپ قدیم و ج۳ ص ۳۱۰ چاپ جدید.

[43] تاریخ دمشق، ج ۴۲، ص ۳۹-۴۴.

[44] همان، ص ۳۰ و ۳۴.

[45] همان، ص ۳۹ و ۴۰.

[46] همان، ص ۴۰ و ۴۱.

[47] همان، ص ۲۷، ۳۵، ۳۶ و ۴۲.

[48] همان، ص ۳۶ و ۳۸.

[49] همان، ص ۲۷ و ۲۸.

[50] همان، ص ۵۸ و ۵۹؛ کنزالعمال، ج ۱۳، ص ۱۲۴.

[51] همان، ص ۳۷، ۴۳ و ۴۴.

[52] همان.

[53] همان، ص ۲۸، ۲۸ و ۳۹.

[54] همان، ص ۴۱ و ۴۳.

[55] تاریخ مدینه دمشق ج۴۲ ص ۲۷

[56] همان، ص ۶۰

[57] الإستیعاب فی معرفه الأصحاب ج ۳ ، ص ۱۹۸ شرح حال حضرت علی ش ۱۸۷۵

حلیه الأولیاء وطبقات الأصفیاء ج ۱ ص ۶۶ شرح حال حضرت علی علیه السلام ش ۴

المصنف ج ۵ ص ۴۹۰ باب تزویج فاطمه سلام الله علیها  ۴ ج ۹۷۸۳

المسند لاحمد حنبل ج ۵ ص ۲۶ حدیث معقل بن یسار

المعجم الکبیر ج ۱۱ ص ۷۷ روایات مجاهد عن ابن عباس ج ۱۱۱۵۲

المسند لاحمد حنبل ج ۱ ص ۹۹ و من مسند علی بن أبی طالب

المستدرک على الصحیحین ج ۳ ص ۱۲۱ کتاب معرفه الصحابه ذکر إسلام أمیر المؤمنین ج ۴۵۸۴

المصنف فی الأحادیث والآثار ج ۷ ص ۲۹۸ کتاب الفضائل فضائل علی بن أبی طالب علیه السلام  ح ۲۱ .

أنساب الأشراف ج ۲ ص ۳۷۹ علی بن أبی طالب علیه السلام و تاریخ دمشـق الکبیر ج ۴۵ ص ۲۵ شرح حـال حضرت علی علیه السلام  ش ۵۰۲۹ ۳.

المستدرک على الصحیحین ج ۳ ص ۵۷۱ کتاب معرفه الصحابه  مناقب سعد بن أبی وقاص ح ۶۱۲۱

أسد الغابه فی من ۴۲۶ ش ۵۶۰۲ معرفه الصحابه : ج ۳ ، ص ۲۷ ، شرح حال عقیف کندی ، ش ۳۷۰۲

[58] فرائد السمطین ج۱ ص ۳۱۲- ۳۱۳ الباب الثامن و الخمسون ح۲۵۰

[59] (عن الحسن بن علی علیه السلام  أنه حمد الله تعالى و أثنى علیه و قال: السابقون الأولون من المهاجرین و الأنـصــار و الذین اتبعوهم بإحسان، فکما أن لسابقین فضلهم على من بعد هم کذلک لأبی علی بن أبی طالب علیه السلام فضیلته على السابقین بـسبقه السابقین.)

 شواهد التنزیل و قواعد التفضیل ج۱ ص۳۳۶ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه ح ۳۴۵

[60] قرطبی می نویسد: (قال الحاکم أبو عبدالله : لا أعلم خلافاً بین أصحاب التواریخ أن علیاً أولهم إسلاماً.)

الجامع لأحکام القرآن ج ۴ ص ۴۱۲ ذیل آیه ۱۰۰ توبه .  و معرفه علوم الحدیث حاکم نیشابوری ج۱ ص۲۲

[61] طبری می نویسد: (فقد أسلم قبله أکثر من خمسین.)

 تاریخ الأمم و الملوک ج ۱ ص ۵۴۰ تاریخ ما قبل الهجره، ذکر الخبر عما کان من أمر نبی الله عند ابتداء الله تعالى ذکره إیاه بإکرامه بإرسال جبریل إلیه بوحیه.

[62] فیهم سنه أقوال). زاد المسیر فی علم التفسیر ج ۲ ص ۱۷۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

[63] (من صلى القبلتین مع النبی . هم الذین صلوا القبلتین جمیعاً.)

جامع البیان عن تأویل آی القرآن ج ۷ ص ۱۱ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه حدیث ۱۳۲۹۹.

البحر المحیط ج ۵ ص ۹۶ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

تفسیر القرآن العظیم ج ۶ ص ۱۸۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه ح ۱۰۳۰۰.

تفسیر القرآن العظیم ابن کثیر ج ۲ ص ۳۹۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور ج ۴ ص ۲۴۴ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[64] (من صلى مع النبی  القبلتین جمیعاً فهو من المهاجرین الأولین ،  المهاجرون الأولون الذین صلوا القبلتین. هم الذین صلوا القبلتین جمیعاً .)

 جامع البیان عن تأویل آی القرآن ج ۷ ص ۱۱ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه احادیث ۱۳۳۰۰ – ۱۳۳۰۳.

البحر المحیط ج ۵ ص ۹۶ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

تفسیر القرآن العظیم ابن کثیر : ج ۲ ص ۳۹۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور ج ۴ ص ۲ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

(روی عن الشعبی فی إحدى الروایات و عن الحسن و ابن سیرین و فتاده إنهم الذین صلوا مع النبی الله القبلتین.)

تفسیر القرآن العظیم : ج ۶ ص ۱۸۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه ج ۱۰۳۰۱

 به تفاسیر معالم التنزیل ج ۲ ص ۲۷۱ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه تفسیر مقاتل بن سلیمان ج ۲ ص ۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

زاد المسیر فی علم التفسیر ج ۲ ص ۱۷۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه مراجعه شود.

[65] (و قال عطاء بن أبی رباح: هم أهل بدر.)

معالم التنزیل ج ۲ ص ۲۷۱ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

زاد المسیر فی علم التفسیر ج ۲ ص ۱۷۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

[66] (من أدرک البیعه تحت الشجره، الذین شهدوا بیعه الرضوان،  المهاجرون الأولون من کان قبل البیعه إلى البیعه فهم المهاجرون الأولون، ومن کان بعد البیعه فلیس من المهاجرین الأولین، الذین بایعوا بیعه الرضوان) (فصل ما بین الهجرتین بیعه الرضوان و هی بیعه الحدیبیه.)

جامع البیان عن تأویل آی القرآن ج ۷ ص ۱۰ ـ ۱۱ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه احادیث ۱۳۲۹۶ – ۱۳۲۹۸

البحر المحیط ج ۵ ص ۹۶ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

 تفسیر القرآن العظیم ج ۶ ص ۱۸۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه ح ۲ ۱۰۳۰۲

الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل ج ۲ ص ۲۹۴ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه

زاد المسیر فی علم التفسیر ج ۲ ص ۱۷۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[67] (أنهم جمیع أصحاب رسول اللہ صلی الله علیه و آله حصل لهم السبق بصحبته ، قال محمد بن کعب القرظی : إن الله قـد غـفر لجمیع أصحاب النبی صلی الله علیه و آله  وأوجب لهم الجنه محسنهم و مسیئهم فی قوله) : ( والسابقون الأولون من المهاجرین والأنصار.)

زاد المسیر فی علم التفسیر : ج ۲ ، ص ۱۷۹ ، ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه .

سیوطی نیز سخنان محمد بن کعب قرظی را نقل کرده است .

 الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور ج ۴ ص ۲۴۷ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه .

[68] (و کثیر من الناس ذهب إلى هذا.)

روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی ج ۱۱ ص ۱۳ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه .

[69] (انهم السابقون بالموت و الشهاده، سبقوا إلى ثواب الله تعالى.)

زاد المسیر فی علم التفسیر ج ۲ ص ۱۷۹ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

[70] (و قال ابن بحر: هم السابقون بالموت أو بالشهاده من المهاجرین والأنصار سبقوا إلى ثـواب الله و حـن جزائه.)

البحر المحیط ج ۵ ص ۹۶ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه .

[71] تاریخ طبری ج۲ ص۷۴

[72] تاریخ طبری ج۲ ص۷۰

[73] سیره النبویه ج۲ص ۷۶

[74] استیعاب ابن عبدالبر ج۳ص۱۹۸

اسدالغابه ابن اثیر جزری ج۳ص۷۲۰

[75] اسدالغابه ابن اثیر جزری ج۴ص۴۶

[76] تاریخ طبری ج۲ص۳۶۹

[77] همان. و تاریخ الاسلام مذهبی ج۱ص۳۱۲

انساب الاشراف اباذری ج ۱ ص۲۵۹

[78] . (تفسیر فخر رازی ج۱۶ ص۱۲۷)

[79] . (تفسیر فخر رازی ج۱۶ ص۱۲۷)

[80]  (… دخلت أسماء بنت عمیس و هی ممن قدم معنا على حفصه زوج النبی صلی الله علیه و آله زائره و قد کانت هـاجرت إلى النجاشی فیمن هاجر، فدخل عمر على حفصه و أسماء عندها ، فقال عمر حین رأى أسماء: من هذه؟ قالت: أسماء بنت عمیس. قال عمر: الحبشیه هذه؟ البحریه هذه؟ قالت أسماء: نعم. قال: سبقناکم بالهجره، فنحن أحق برسول الله صلی الله علیه و آله و سلم منکم. فغضبت و قالت: کلا والله کنتم مع رسول الله علیه و آله السلام بطعم جائعکم و بعظ جاهلکم و کنا فی دار أو فی أرض البعداء البغضاء بالحبشه و ذلک فی الله و فی رسوله، و أیم الله! لا أطعم طعاماً ولا أشرب شراباً حتى أذکر ما قلت لرسول الله ونحن کنا نؤذی و نخاف و سأذکر ذلک للنبی صلی الله علیه و آله، والله لا أکذب و لا أزیغ و لا أزید علیه، فلما جاء النبی صلی الله علیه و آله  قالت: یا نبی الله! إن عمر قال کذا و کذا. قال: فما قلت له؟ قالت: قلت له کذا و کذا، قال: لیس بأحق بی منکم و له و لأصحابه هجره واحده و لکم أنتم أهل السفینه هجرتان.)

 صحیح البخاری : ص ۸۴۱ ، کتاب المغازی ، باب ۳۸ ، باب غزوه خیبر ، ح ۴۲۳۰ – ۴۲۳۱ و صحیح مسلم : ص ۱۱۵۱ . کتاب فضائل الصحابه ، باب ۸۷/۴۱ ، باب من فضائل جعفر بن أبی طالب و أسماء بنت عمیس ، ح ۶۳۶۰

[81] (رضی الله عنهم و معناه رضی عنهم لأعمالهم ..)

 الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل ج ۲ ص ۲۹۴ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه.

( رضی الله عنهم بالطاعه.)

 تفسیر مقاتل بن سلیمان ج ۲ ص ۶۸ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه .

[82] (أجزل لهم من الثواب على طاعتهم إیاه وإیمانهم به و بنبیه علیه الصلاه و السلام.)

جامع البیان عن تأویل آی القرآن ج ۷ ص ۱۴ ذیل آیه ۱۰۰ سوره توبه ، بعد از حدیث ۱۳۳۰۵ .

[83] سوره فتح آیه ۲۹

[84] سوره مومن  آیه ۷

[85] سوره توبه آیه ۹۶

[86] سوره آل عمران آیه ۵۷

[87] مستدرک  علی الصحیحین حاکم نیشابوری ج ۳ ص۱۵۴

ذهبی نیز در تلخیص این حدیث را تصحیح نموده است و گفته: هذا حدیث صحیح الاسناد ، تلخیص المستدرک للذهبی ج ۳ ص۱۵۴

اسد الغابه: ج۵ص۵۲۲ و ابن حجر فی الإصابه ص۸ص۱۵۹ ط کلکته هند، و فی تهذیب التهذیب ج۱۲ ص ۴۱۱ وأورده المتقی الهندی فی کنز العمال ج۷ ص۱۱۱

[88] روى البخاری حدیثا مسنداً عن المسور بن مخرمه قـال فـیـه : ـ أی أنـه ـ قـال النبی صلی الله علیه و آله [ فاطمه ] فإنما هی بضعه منی یریبنی ما أرابها، و یؤذینی ما آذاها .

صحیح البخاری ج ۵  ص ۲۹

[89] (فَغَضِبَتْ فَاطِمَهُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ، فَهَجَرَتْ أَبَا بَکْرٍ، فَلَمْ تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حَتَّى تُوُفِّیَتْ)صحیح البخاری ج ۴  ص ۷۹ ح ۳۰۹۳

مراجعه شود به کتاب الامامه و السیاسه ابن قتیبه ج۱ص۱۳

[90] (فَلَمَّا تُوُفِّیَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِیٌّ لَیْلًا، وَلَمْ یُؤْذِنْ بِهَا أَبَا بَکْرٍ وَصَلَّى عَلَیْهَا)  صحیح البخاری ج ۵ ص ۱۳۹ح۴۲۴۰

[91] اهل سنت شرط امام را عصمت نمی دانند  و به عصمت احدی از صحابه هم قائل نیستند.  شرح مواقف ۸ ص ۳۴۹

[92] أنساب الأشراف ج۲ ص ۲۷۲ و سیر أعلام النبلاء ج ۱ ص ۲۷۶ و مروج الذهب : ج ۲ ص ۳۰۷ و العقد الفریدج ۳ ص ۲۷۳ و …

فهرست منابع

قرآن کریم

الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، ابن عبدالبر ، یوسف بن عبدالله ، متوفای ۴۶۳ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، محقق : شیخ على محمد معوض و شیخ عادل احمد عبدالموجود ، چاپ اول ، ۱۴۱۵ هجری قمری ، بیروت ، لبنان

أسد الغابه فی معرفه الصحابه ، ابن اثیر جزری ، علی بن محمد ، متوفای ۶۳۰ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، چاپ سوم ، ۱۴۲۹ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

 الإصابه فی تمییز الصحابه ، ابن حجر عسقلانی ، احمد بن علی ، متوفای ۸۵۲ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، چاپ چهارم ، ۲۰۱۰ میلادی ، بیروت ، لبنان.

ابوبکر الصدیق مولف علی الطناوی، ط ششم سال ۱۴۲۷ ه ق دارالمناره عربستان

کتاب امامه الصدیق مولف دکتر طه حامد، ط اول سال ۱۴۳۲ ه ق ، بی نا

کتاب امامه الامه و قائدها خلیفه رسول الله ابوبکر الصدیق حامی الاسلام من الرفض و الرده  تالیف دکتر حامد محمد الخلیفه ط دار المیمان عربستان ۱۴۳۲ ه ق

 البحر المحیط ، ابوحیان اندلسی ، محمد بن یوسف ، متوفای ۷۴۵ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، چاپ سوم ، ۲۰۱۰ میلادی ، بیروت ، لبنان بدرالدین محمد بن بهادر ، متوفای ۷۴۵ هجری قمری.

 البدایه و النهایه ، ابن کثیر ، اسماعیل بن عمر ، متوفای ۷۷۴ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، محقق : احمد ابو ملحم ، على نجیب عطوی ، فؤاد سید ، مهدی ناصرالدین و علی عبدالساتر ، چاپ پنجم ، ۱۴۰۹ هجری قمری ، بیروت ، لبنان .

تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام ، ذهـبی ، محمد بـن احـمـد ، متوفای ۷۴۸ هجری قمری ، دار الکتاب العربی ، محقق : دکتر عمر عبدالسلام تدمری ، بیروت ، لبنان .

تاریخ الأمم و الملوک ، محمد بن جریر طبری ، متوفای ۳۱۰ هجری قمری ، دار الکتب م ، ۱۴۰۸ هجری قمری ، بیروت ، لبنان. تاریخ العلمیه ، چاپ دوم.

تاریخ الخلفاء ، سیوطی ، عبدالرحمن بن ابی بکر ، متوفای ۹۱۱ هجری قمری ، محقق : دکتر محمد کمال الدین ، عالم الکتب ، چاپ اول ، ۱۴۲۳ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

تاریخ دمشق الکبیر ، ابن عساکر ، علی بن حسن ، متوفای ۵۷۱ هجری قمری ، دار إحیاء التراث العربی ، محقق : على عاشور الجنوبی ، چاپ اول ، ۱۴۲۱ هجری قمری ، بیروت ، لبنان .

تفسیر القرآن العظیم ، ابن کثیر ، اسماعیل بـن عـمـر ، متوفای ۷۷۴ هجری قمری ، دار المعرفه ، چاپ اول ، ۱۴۰۶ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

تفسیر القرآن العظیم ، ابن ابی حاتم رازی ، عبدالرحمن بن محمد ، متوفای ۳۲۷ هجری قمری ، المکتبه العصریه ، چاپ سوم ، ۱۴۲۴ هجری قمری ، بیروت ، لبنان . ۱۳۸۷.

 التفسیر الکبیر ، فخر رازی ، محمد بن عمر ، متوفای ۶۰۶ هجری قمری ، مکتب الاعلام الإسلامی ، چاپ چهارم ، ۱۴۱۳ هجری قمری ، قم ، ایران.

تفسیر مقاتل بن سلیمان ، مقاتل بن سلیمان بـن بشـر ، متوفای ۱۵۰ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، تحقیق : احمد فرید ، چاپ اول ، ۱۴۲۴ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

الجامع لأحکام القرآن ، قرطبی ، محمد بن احمد ، متوفای ۶۷۱ هجری قمری ، المکتبه العصریه ، محقق :

عبدالحمید هنداوی ، چاپ اول ، ۱۴۲۷ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور ، سیوطی ، عبدالرحمن بن ابی بکر ، متوفای ۹۱۱ هجری قمری ، دار إحیاء التراث العربی ، چاپ اول ، ۱۴۲۱ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی ، آلوسی ، سید محمود بن عبدالله حسینی ، متوفای ۱۲۷۰ هجری قمری ، دار إحیاء التراث العربی ، محقق : محمد أحمد الامد و عمر عبدالسلام السلامی ، چاپ اول ، ۱۴۲۰ هجری قمری ، بیروت ، لبنان .

الروض الانیق فی إثبات امامه ابی بکر الصدیق، تألیف الإمام ابی بکر محمد بن حاتم زنجویه، ط اول مکتبه فیاض للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۳۳ ه ق

 زاد المسیر فی علم التفسیر ، ابن جوزی ، عبدالرحمن ، متوفای ۵۹۷ هجری قمری ، دار الفکر ، چاپ اول ، ۱۴۲۹ هجری قمری ، بیروت ، لبنان .

سیر أعلام النبلاء ، ذهبی ، محمد بن احمد ، متوفای ۷۴۸ هجری قمری ، مؤسسه الرساله ، محقق : شعیب الأرنؤوط و محمد نعیم ، چاپ یازدهم ، ۱۴۱۷ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.

شرح المقاصد ، تفتازانی ، مسعود بن عمر ، متوفای ۷۹۳ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه ، چاپ اول ، ۱۲۲۲ هجری قمری ، بیروت لبنبان.

 شرح المواقف ، جرجانی ، علی بن محمد ، متوفای ۸۱۶ هجری قمری ، دار الکتب العلمیه چاپ دوم ، ۱۴۳۳ هجری قمری ، بیروت ، لبنان

شرح نهج البلاغه ، ابن ابی الحدید ، عبدالحمید بن هبه الله ، متوفای ۶۵۶ هجری قمری ، دار إحیاء الکتب العربیه ، محقق : محمد ابوالفضل ابراهیم ، چاپ دوم ، ۱۳۸۵ هجری قمری.

صحیح البخاری ، محمد بن اسماعیل ، متوفای ۲۵۶ هجری قمری، دار الآفاق العربیه . محقق : محمد محمد نامر ، چاپ دوم ، ۱۴۳۰ هجری قمری ، قاهره مصر ۱۰۹ ، صحیح مسلم ، مسلم بن حجاج نیشابوری ، متوفای ۲۶۱ هجری قمری ، دار المعرفه ، چاپ دوم ، ۱۴۲۸ هجری قمری ، بیروت ، لبنان.