مسلم بن عقبه از شخصیتهای تاریک تاریخ اسلام است. ابن حجر عسقلانی او را در زمره اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله برشمرده است.[1] او را به خاطر خونریزیهایی که مرتکب شد به «مسرف» لقب دادند.[2]
از جمله اعمال او میتوان به جنگ با امیرالمؤمنین علیه السلام در صفین، جنگ با فرمانده حضرت در دومه الجندل و فاجعه عظیم حرّه اشاره کرد.
_ جنگ صفین
مسلم بن عقبه در جنگ صفین از فرماندهان سپاه معاویه بود که بر علیه امیرالمومنین علی علیه السلام جنگید.[3] او به جنگ لشکری رفت که در رأس آن فردی بود که اهل سنت ایشان را از خلفای راشدین[4] میدانند و در سپاه او تعداد زیادی از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله حاضر بودند، که هشتاد نفر از آنان، از اهل بدر و دویست و پنجاه نفر از اصحاب بیعت رضوان بودند.[5]
_ جنگ دومه الجندل
مسلم بن عقبه از سوی معاویه مامور حمله به دومه الجندل[6] شد که در جنگ با مالک بن کعب همدانی، فرمانده سپاه امیرالمومنین علی علیه السلام، شکست خورد.[7]
_ واقعه حره
یکی از وقایع سیاه تاریخ اسلام واقعه حره است. قیام مردم مدینه در برابر فساد یزید باعث شد سپاه یزید به فرماندهی مسلم بن عقبه به مدینه حمله کند. در این تجاوز، سه روز مال و جان و ناموس مردم بر سپاه یزید حلال شد. هزار زن از اهالی شهر مدینه بعد از واقعه حرّه بدون این که شوهر داشته باشند وضع حمل کردند.[8] سه هزار نفر از قاریان و حافظان قرآن کشته شدند.[9] و هشتاد تن از اصحاب رسول خدا صلیاللهعلیهوآله کشته شدند به نحوی که کسی از اهل بدر باقی نماند و هفتصد نفر از قریش و انصار کشته شدند و از سایر مردم مدینه از موالی و عرب و تابعین ده هزار نفر کشته شدند.[10] از جمله این صحابه میتوان به عبدالله بن حنظله[11] اشاره کرد که رهبری قیام مردم مدینه بر ضد یزید را بر عهده داشت. در شرح حال او نوشتهاند: «وکان فاضلا صالحا، عظیم الشأن کبیر المحل، شریف البیت والنسب»[12] و یا معقل بن سنان اشجعی[13] که او را با لقب فاضل و تقی میشناختند. مسلم بن عقبه در واقعه حره او را به قتل رساند. ابن اثیر به مناسبت نام بردن از او، عدهای را نام میبرد که مسلم بن عقبه آنها را به قتل رساند.[14] و جای دیگر بدون نام، تعداد این افراد را فراوان توصیف میکند.[15]
از دیگر صحابه محمد بن ابی جهم[16] است که او هم به قتل صبر کشته شد.[17]
ثابت بن مخلد،[18]عبد الله بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب،[19] محمد بن عمرو بن حزم انصاری[20] (که از فقهای مدینه بود)، یزید بن برذع[21]( از صحابه حاضر در جنگ احد) از دیگر اصحاب رسول خدا بودند که در واقعه حره به قتل رسیدند. باقی صحابه که زنده ماندند فرار کردند.[22]
مسلم بن عقبه بعد از فاجعه عظیم و قبل از اینکه به مکه برای جنگ با عبدالله بن زبیر برسد، از دنیا رفت. او در لحظات آخر با افتخار گفت: خدایا من بعد شهادت به توحید و نبوت پیامبر صلی الله علیه و آله، هیچ کاری محبوبتر از کشتار مردم مدینه انجام ندادم و امیدی به آخرت ندارم.[23]
مسلم بن عقبه که عمر خود را صرف خدمت به شجره ملعونه بنی امیه کرد، با کارنامهای سیاه از جنگ و کشتار صحابه از دنیا رفت. اصحابی که در راس آنان امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام بود که رسول خدا درباره ایشان فرمودند: دشمن تو دشمن من است و دشمن من دشمن خداست.[24] اگر کلام ابن حجر عسقلانی را بپذیریم که او را در زمره اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله قرار داده، امر برای اهل سنت درباب توجیه اقتدا به هر یک از اصحاب رسول خدا و در نتیجه هدایت یافتن، به شدت سخت می شود.
پینوشت
[1] مسلم بن عقبه بن رباح بن أسعد بن ربیعه بن عامر بن مالک بن یربوع بن غیظ «2» بن مره بن عوف المرّی، أبو عقبه، الأمیر من قبل یزید بن معاویه على الجیش الذین غزوا المدینه یوم الحرّه. ذکره ابن عساکر، وقال: أدرک النبی صلى اللَّه علیه وآله وسلم، وشهد صفین مع معاویه، وکان على الرجّاله. وعمدته فی إدراکه أنه استند إلى ما أخرجه محمد بن سعد فی الطبقات عن الواقدی بأسانیده، قال: لما بلغ یزید بن معاویه أن أهل المدینه أخرجوا عامله من المدینه وخلعوه وجّه إلیهم عسکرا أمرّ علیهم مسلم بن عقبه المری، وهو یومئذ شیخ ابن بضع وتسعین سنه، فهذا یدل على أنه کان فی العهد النبوی کهلا.
الإصابه فی تمییز الصحابه، 6 / 232
[2] وقد أفحش مسلم القول والفعل بأهل المدینه، وأسرف فی قتل الکبیر والصغیر حتى سموه مسرفا
[3] وشهد صفین مع معاویه
الإصابه فی تمییز الصحابه، 6 / 232، المحبر، ص303
[4] رشد: فی أسماء الله تعالى «الرشید» هو الذی أرشد الخلق إلى مصالحهم: أی هداهم ودلهم علیها، فعیل بمعنى مفعل…وفیه «علیکم بسنتی وسنه الخلفاء الراشدین من بعدی» الراشد: اسم فاعل، من رشد یرشد رشدا، ورشد یرشد رشدا، وأرشدته أنا. والرشد: خلاف الغی. ویرید بالراشدین أبا بکر وعمر وعثمان وعلیا رضی الله عنهم
النهایه فی غریب الحدیث والأثر، 2 / 225
[5] شهد مع علی صفین ثمانون بدریا، وخمسون ومائتان ممن بایع تحت الشجره
المستدرک على الصحیحین، 3 / 112
[6] دومه الجندل حصن وقرى بین الشام والمدینه قرب جبلی طیّء کانت به بنو کنانه من کلب
دومهالجندل، سرزمینی بود در شرق اردن، بین حجاز و عراق که از جزیرهالعرب تا شام امتداد داشت. در میانه این سرزمین و در نزدیکی دو کوه طی قلعه و دژی بود که قبیله بنیکنانه از طایفه کلب در آنجا زندگی میکردند
معجم البلدان، 2 / 487
[7] مالک بن کعب الهمدانی ثم الأرحبی وجهه علی بن أبی طالب إلى دومه الجندل لقتال مسلم بن عقبه حین بعثه معاویه إلى أهلها حین بلغه توقفهم عن البیعه لعلی فوصل إلیها وهزم مسلم بن عقبه
تاریخ دمشق، 56 / 493
[8] ثمّ أباح مسلم بن عقبه، الّذی یقول فیه السّلف مسرف بن عقبه – قبحه الله من شیخ سوء ما أجهله – المدینه ثلاث أیّام کما أمره یزید، لا جزاه اللّه خیرا، وقتل خلقا من أشرافها وقرّائها وانتهب أموالا کثیره منها، ووقع شرّ عظیم وفساد عریض على ما ذکره غیر واحد
البدایه والنهایه، ۸ / ۲۴۱
قال المدائنی عن أبی قره قال: قال هشام بن حسان: ولدت ألف امرأه من أهل المدینه بعد وقعه الحره من غیر زوج
البدایه والنهایه، ۸ / ۲۴۱
[9] وقتل یومئذ من حمله القرآن سبعمائه نفس
المعرفه والتاریخ، ۳ / ۳۲۵؛ الإصابه فی تمییز الصحابه، ۶ / ۱۹۶
[10] ابن قتیبه دینوری می نویسد:
قتل یوم الحره من أصحاب النبی صلى الله علیه وسلم ثمانون رجلا ، ولم یبق بدری بعد ذلک ، ومن قریش والأنصار سبع مئه ، ومن سائر الناس من الموالی والعرب والتابعین عشره آلاف
الإمامه والسیاسه، ۱ / ۲۳۹
[11] «أسد الغابه فی معرفه الصحابه ط العلمیه» (3/ 219):
«عبد الله بن حنظله بن أبی عامر الراهب الأنصاری الأوسی»
[12]أسد الغابه فی معرفه الصحابه، 3 / 219
[13] معقل بن سنان الأشجعی. یکنى أبا عبد الرّحمن. وقیل: أَبَا یَزِید. وقیل: یکنى أَبَا مُحَمَّد. وقیل: أَبَا سنان، وهو معقل بن سنان بن مظهر بن عرکى ابن فتیان بْن سبیع بْن بَکْر بْن أشج. شهد فتح مکه، ونزل الکوفه، ثُمَّ أتى المدینه، وَکَانَ فاضلا تقیا شابا، قتل یَوْم الحره، وقتله مسلم بن عقبه صبرا.
الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، 3 / 1431
[14] وَکان معقل ممن خلع یزید بن معاویه مع أهل المدینه، فقتله مسلم بن عقبه المری لما ظفر بأهل المدینه یوم الحره صبرا، وممن قتل یوم الحره صبرا: الفضل بن العباس بن ربیعه بن ابن الحارث بن عبد المطلب ، وأبو بکر بن عبد الله بن جعفر بن أبی طالب، وأبو بکر ابن عبداللَّه بن عمر بن الخطاب، ویعقوب بن طلحه بن عبید اللَّه ، وعبد اللَّه بن زید ابن عاصم، وغیرهم. ولقب أهل المدینه مسلم بن عقبه بعد الحره مسرفا، لما أسرف فی القتل
أسد الغابه فی معرفه الصحابه، 4 / 454
عبد اللَّه بن زمعه بن الأسود بن المطلب بن أسد بن عبد العزى بن قصی القرشی الأسدی، أمه قریبه بنت أَبِی أمیه بن المغیره، أخت أم سلمه أم المؤمنین…. وکان لعبد اللَّه ابن اسمه یزید، قتل یَوْم الحره صبرًا، قتله مسلم بْن عقبه المری
أسد الغابه فی معرفه الصحابه، 3 / 246
[15] فأرسل إلیهم یزید مسلم بن عقبه المری، وهو الذی سماه الناس بعد وقعه الحره مجرما، فأوقع أهل المدینه وقعه عظیمه، قتل کثیرا منهم فی المعرکه، وقتل کثیرا صبرا
أسد الغابه فی معرفه الصحابه، 3 / 219
[16] محمد بن أبى جهم (ب ع س) محمد بن أبی جهم بن حذیفه بن غانم بن عامر بن عبد الله بن عبید بن عویج ابن عدی بن کعب بن لؤی القرشی العدوی
أسد الغابه فی معرفه الصحابه، 4 / 308
[17] محمد بن أبی الجهم، قتله مسلم بن عقبه یوم الحره صبرًا
الإفصاح عن معانی الصحاح، 7 / 44
[18] ثابت بن مخلد بن زید بن مخلد بن حارثه بن عمرو وهو أحد ولد عامر بن لوذان بن خطمه. قتل یَوْم الحره. لا عقب له
أسد الغابه فی معرفه الصحابه، 1 / 452
[19] عبد الله بن نوفل بن الحارث بن عبد المطلب القرشی الهاشمی… وقال العدوی: قتل یوم الحره
الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، 3 / 999
[20] محمد بن عمرو بن حزم الأنصاری … وکان محمد بن عمرو بن حزم فقیها، روى عنه جماعه من أهل المدینه… قتل یوم الحره
الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، 3 / 1375
[21] یزید بن برذع بن یزید بن عامر بن سواد بن ظفر الأنصاری الظفری، شهد أحدا رضی الله عنه. قال العدوی فی نسبه: سواد بن کعب بن الخزرج شهد أحدا وما بعدها ولا عقب له. قال: وقال ابن القداح: قتل یوم الحره
الاستیعاب فی معرفه الأصحاب، 4 / 1572
[22] فدخل مسلم بن عقبه المدینه، وهرب منه یومئذ بقایا أصحاب رسول الله صلى الله علیه وسلم، وعبث فیها وأسرف فی القتل،
المستدرک على الصحیحین، 3 / 634
[23] اللهم إنی لم أعمل عملا قط بعد شهاده أن لا إله إلا الله وأن محمدا عبده ورسوله أحب إلی من قتلی أهل المدینه، ولا أرجی عندی فی الآخره
تاریخ طبری، 5 / 497؛ الکامل فی التاریخ، 3 / 221؛ البدایه والنهایه، 11 / 633؛ المقفى الکبیر، 3 / 366
[24] عدوک عدوی، وعدوی عدو الله
مناقب علی، ابن المغازلی، 447؛ فضائل الصحابه،احمد بن حنبل، 2 / 642؛ تاریخ بغداد، خطیب بغدادی، 4 / 261؛ الریاض النضره، طبری، 3 / 122؛ مرقاه المفاتیح شرح مشکاه المصابیح 9 / 3943
