یکی از مطالب مهمی که اهل تسنن به آن استدلال میکنند و مورد توجه آنها میباشد،بحث عدالت صحابه[1] است که طبق این نظریه نقد و اعتراض به صحابه جایز نیست. با توجه به این نظریه مهم، با نگاهی به تاریخ میبینیم یکی از کارهای مهم صحابه که تأثیر مهمی در تاریخ داشته است، قتل عثمان بن عفّان است. در منابع تاریخی بیان شده است که ظلمهای بسیار، در زمان حکومت او باعث شد صحابه دست به کشتن عثمان بزنند.
نگاهی به چند گزاره تاریخی:
بعد از این که دیدند عثمان کارهایی نادرست و خلاف انجام میدهد و بدعتهایی را به وجود آورده، صحابهای که در مدینه حضور داشتند، به تمام اصحابی که در شهرهای مختلف بودند، نامهنگاری کردند. گفتند: شما (صحابه) از مدینه بیرون رفتید؛ برای این که در راه خدا جهاد کنید و به دنبال دین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هستید. درصورتیکه این خلیفهی شما دین پیامبر صلی الله علیه و آله را رها کرده و آن را فاسد نموده است. به مدینه بیایید و دین پیامبر صلی الله علیه و آله را احیاء کنید و نجات دهید. صحابه از تمام اطراف و اکناف مدینه آمدند تا این که عثمان را کشتند.[2]
این اعتراف به نحوی دیگر هم بیان شده است که:
تعدادی از اصحابی که در مدینه بودند، نامهنگاری کردند و صحابهای را که در خارج از مدینه بودند را به مدینه دعوت کردند تا جایی که کار به قتل عثمان کشیده شد. هیچکدام از صحابه از قتل عثمان نهی نکردند و از عثمان هم دفاع نکردند، مگر تعداد کمی از جمله زید بن ثابت و ابواُسید ساعدی و کعب بن مالک و حسان بن ثابت نهی کردند و مانع شدند.[3]
ابن اثیر (م630 ق) فقط توانسته چهار صحابی را از میان صد و بیست هزار صحابه پیدا کند که اینها از کشتن خلیفه نهی کردند.
در منابعی دیگر به صراحت یکی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بیان میکند که عثمان توسط صحابه و فرزندان صحابه و قاریان قرآن کشته شد.
یکی از اهل شام در جنگ صفین به هاشم بن عتبه بن ابیوقاص طعنه زد و گفت: شما چگونه عثمان را کشتید؟
هاشم بن عتبه، صحابی پیامبر صلی الله علیه و آله، به او گفت: تو در حدی نیستی که در مورد عثمان صحبت کنی. عثمان را صحابه و فرزندان صحابه و قاریان قرآن کشتند. چون عثمان بدعتگذاری کرد و با احکام قرآن مخالفت کرد. اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله اولی به نظر دادن هستند در امور مسلمین.[4]
ظلم و نارضایتی در دوران عثمان به شهرهای مختلف کشیده شد؛ تا به جایی که او به دست صحابه کشته شد.
نکته مهم اینجاست که با توجه به نظریه عدالت صحابه در بین اهل تسنن، قتل عثمان کار درستی بوده است و اصحاب رسول خدا به این نتیجه رسیده بودند که باید عثمان کشته شود.
پینوشتها
[1] الفصل الثالث فی بیان حال الصحابه من العداله
اتفق أهل السنّه على أنّ الجمیع عدول، و لم یخالف فی ذلک إلا شذوذ من المبتدعه.
ابن حجر عسقلانی، الإصابه فی تمییز الصحابه: 1 / 162
[2] لما راى الناس ما صنع عثمان کتب من بالمدینه من اصحاب النبی(صلی الله علیه و آله)الى من بالآفاق منهم- و کانوا قد تفرقوا فی الثغور: انکم انما خرجتم ان تجاهدوا فی سبیل الله عز و جل، تطلبون دین محمد (صلی الله علیه و آله)، فان دین محمد قد افسد من خلفکم و ترک، فهلموا فأقیموا دین محمد (صلى الله علیه و آله) فاقبلوا من کل أفق حتى قتلوه
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، 4 / 367؛ صفوت، احمد زکی، جمهره رسائل العرب، 1 / 271
[3] ذکر ابتداء قتل عثمان فی هذه السنه تکاتب نفر من أصحاب رسول الله صلّى الله علیه وسلم وغیرهم بعضهم إلى بعض أن أقدموا فإن الجهاد عندنا وعظم الناس على عثمان ونالوا منه أقبح ما نیل من أحد ولیس أحد من الصحابه ینهی ولا یذب إلا نفر منهم زید بن ثابت وأبو أسید الساعدی وکعب بن مالک وحسان بن ثابت
ابن اثیر، علی بن أبی الکرم، الکامل فی التاریخ، 3 / 151؛ نویری، أحمد بن عبد الوهاب نهایه الأرب، 19 / 469
[4] … فَقَالَ لَهُ هَاشِمٌ: وَ مَا أَنْتَ وَ ابْنَ عَفَّانَ؟ إِنَّمَا قَتَلَهُ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) وَ قُرَّاءُ النَّاسِ حِینَ أَحْدَثَ أَحْدَاثاً وَ خَالَفَ حُکْمَ الْکِتَابِ وَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ(صلی الله علیه و آله) هُمْ أَصْحَابُ الدِّینِ وَ أَوْلَى بِالنَّظَرِ فِی أُمُورِ الْمُسْلِمِینَ.
وقعه صفین، نصر بن مزاحم: 354؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، 5 / 43؛ ابن اثیر، علی بن أبی الکرم، الکامل فی التاریخ، 3 / 313
