آیا آیۀ «أشدّاء علی الکفار» ارتباطی با خلفای سه‌گانه دارد؟

طرح پرسش

آیا استدلال برخی از محدثین و مفسرین اهل سنت ذیل آیه 29 سوره فتح با توجه به روایاتی مانند: روایت مروان بن موسی بغدادی در تاریخ  بغداد[1] و روایت ابن عساکر در تاریخ مدینه دمشق[2] و روایات منقول نظیر آنها در در درالمنثور سیوطی[3]؛ که آیه را بر ابوبکر، عمر، عثمان، امیرالمؤمنین علیه السلام و سایر عشره مبشره تطبیق داده و افضلیت خلفا را به ترتیب خلافت نتیجه گرفته‌اند؛ صحیح است؟

پاسخ

استدلال اهل تسنن به آیه مذکور و روایات ذیل آن، برای اثبات و مشروعیت بخشیدن به خلافت خلفا از جهات مختلف سندی و دلالتی قابل نقد و اشکالات فراوانی است:

اشکال اول: ضعف راویان در سند

با توجه به اشکالات فراوان دلالی، از بررسی و نقد سند روایات می‌توان چشم‌پوشی و عبور کنیم و فقط به ذکر کلام خود ابن عساکر و آلوسی در این باره اکتفا می‌کنیم که در سند روایتی که نقل می‌کند، شخصی به نام محمد بن خالد دمشقی وجود دارد که وی را با عنوان «محمد بن خالد أحد المجهولین» معرفی می‌کند.

آلوسی در انتهای مباحث مربوط به آیه می‌نویسد: «بعضی از سلف با توجه به روایاتی که ابن مردویه ، احمد بن محمد زهری، شیرازی، خطیب بغدادی و ابن عساکر نقل کرده اند، هریک از جملات و فقرات آیه را بر فرد خاصی از صحابه همچون ابوبکر، عمر، عثمان و… تطبیق داده اند؛ اما به نظر من هیچ یک از روایات مذکور صحیح نیست و نباید ویژگی ها و صفات مذکور را بر آنان تطبیق داد.»[4]

فخر رازی نیز که همیشه به دنبال فرصتی برای ارتباط دادن آیات با خلفا است تا برای آن‌ها فضیلت‌تراشی کند، هنگامی که به این آیه می‌رسد هیچ اشاره‌ای به این روایات نقل شده نمی‌کند.[5]

اشکال دوم: قابل تطبیق بودن آیه بر همه صحابه

مراد از لفظ «مَعَهُ» در آیه شریفه معیت زمانی و مکانی و ظاهری نیست تا بتوان آن را به بهانه ادعای همراهی ابوبکر با پیامبر در جریان هجرت فقط بر ابوبکر تطبیق داد، بلکه همراهی در فکر و عمل است، چرا که بسیاری از کسانی که در عصر پیامبر اکرم صلی ‌الله ‌علیه ‌و آله وسلم زندگی می‌کردند و در کنار ایشان بودند، یا از دشمنان خود حضرت بودند و یا آن‌که هم‌عقیده و هم‌فکر ایشان نبودند و از فرامین حضرت سرپیچی می‌نمودند و در مقام عمل، فاصله بسیاری با مؤمنان حقیقی داشتند. و مؤید این مطلب، ادامه آیه است که خداوند متعال می‌فرماید: «وَعَدَ اللهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ مِنهُمْ مَغْفِرَهٌ وَ اَجْراً عظیما» خدا به کسانى از آنان که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‌‏اند آمرزش و پاداش بزرگى وعده داده ‏است.

این بیان و کلمه‌ی «منهم» تمام حقیقت و ابعاد وجودی این مسأله را مشخص می‌سازد که تنها همراهی زمانی و جسمانی با پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم این اجر و مزد را ندارد، بلکه نیاز به ایمان کامل و عمل صالح است.

و همچنین بسیاری از علمای اهل سنت همچون ابن حزم[6]، ابن حجر[7]، قرطبی[8]، ابن کثیر[9] و دیگران مصداق آیه در عبارت «وَالَّذِینَ مَعَهُ» را همه صحابه می‌دانند.  و افرادی مثل ابن جوزی[10] و آلوسی[11] این قول را به جمهور علمای اهل سنت نسبت داده‌اند.

با توجه به مطالب ذکر شده، آیه و صفات موجود در آن درباره همه صحابه و مؤمنان حقیقی است و هیچگونه اختصاصی به ابوبکر و عمر و عثمان نداشته و لذا هیچ دلالتی بر اثبات مشروعیت خلافت آنها ندارد.

اشکال سوم: غلیظ نبودن در برابر دشمنان خدا

قید «اَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفّار رُحَماءُ بَیْنَهُم» در آیه ویژگی‌ها و اوصاف همراهان و اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را بیان می‌‌کند که آنان در برابر کافران سرسخت و در میان خود مهربانند. حال سوال این است که آیا تمامی اصحاب حضرت این چنین بودند؟

با نگاهی به تاریخ می‌بینیم که ابوبکر و عمر و عثمان نه تنها در برابر دشمت شدت و غلظتی نداشتند بلکه در سختی جنگ فرار را بر جنگیدن ترجیح می دادند.

در این‌جا فقط به یک نمونه اشاره می‌نماییم و آن اقرار خود خلیفه دوم در زمان خلافتش است که طبری نقل می‌کند: «عمر در روز جمعه هنگام خطبه خواندن، سوره آل عمران را مى‌خواند تا رسید به این آیه: «إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِیم[آل‌عمران/155] آنها که در روز روبرو شدن دو جمعیت با یکدیگر (روز جنگ احد) فرار کردند شیطان آنها را بر اثر پاره‏اى از گناهانى که قبلا مرتکب شده بودند به لغزش انداخت و خداوند آنها را بخشید، خداوند آمرزنده و حلیم است». سپس گفت: روز اُحُد پس از آن که شکست خوردیم، من فرار کردم و از کوه بالا مى‌رفتم به طورى که احساس کردم که همانند بزکوهى پرش و خیزش دارم و به شدت تشنه شده بودم، شنیدم مردى مى‌گفت: محمد کشته شد، ‌‌گفتم: هر کس بگوید محمد کشته شد، او را مى‌کشم، به کوه پناه آورده و همه بالاى کوه جمع شدیم، در این هنگام بود که این آیه نازل شد».[12]

 اشکال چهارم: شفقت نداشتن خلفا در برابر مؤمنان

صفت بعدی که خداوند متعال به آن اشاره می‌کند و اطرافیان و مؤمنان حقیقی را دارنده آن می‌داند «رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» است. که واضح و روشن است که خلفا به هیچ وجه درانده همچنین صفتی نبوده‌اند و لذا از کسانی که که ابوبکر و عمر و عثمان را مصداق این صفت می‌دانند، باید پرسید: آیا کتک زدن مردم و تحقیر و اجبار آنان برای بیعت در سقیفه[13] و حمله به خانه دختر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ضرب و شتم او و آتش زدن خانه ایشان[14] و ناراضی بودن حضرت زهراسلام الله علیها از شیخین[15]، از مصادیق «رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» است؟ آیا برخورد ابوبکر با طایفه مالک بن نویره از مصادیق «رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» است؟[16] آیا کتک زدن عمار توسط غلامانِ عثمان به فرمان وى، که چنان عمّار را کتک زدند و او را بر زمین افکندند که یکى از دنده هایش شکست و دچار فتق شکم شد از مصادیق «رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ» است؟[17]

پی‌نوشت‌ها

[1]. تاریخ بغداد ج15 ص196

[2]. تاریخ مدینه دمشق ج52 ص390

[3]. در المنثور ج7 ص544

[4]. روح المعانی ج13 ص281

[5] . التفسیر الکبیر ج28 ص90-87

[6]. المحلى ج8 ص425

[7]. الصواعق المحرقه ج2 ص603

[8]. الجامع لأحکام القرآن ج16 ص292

[9]. تفسیر القرآن العظیم ج7 ص360

[10]. زاد المسیر فی علم التفسیر ج4 ص138

[11]. روح المعانی ج13 ص276

[12]. جامع البیان ج7 ص327

[13] . انساب الاشراف ج1 ص587

[14] . العقد الفرید جلد : 5  صفحه : 13

[15] . صحیح البخاری ج4 ص79

[16] . تاریخ الطبری ج3 ص280

[17] . الإمامه والسیاسه ج1 ص51

منابع و مآخذ

خطیب البغدادی، أبو بکر أحمد بن علی بن ثابت بن أحمد بن مهدی (ت ۴۶٣هـ)، تاریخ بغداد، محقق: الدکتور بشار عواد معروف، ناشر: دار الغرب الإسلامی – بیروت، چاپ اول ١۴٢٢هـ – ٢٠٠٢ م

ابن عساکر، أبو القاسم علی بن الحسن ابن هبه الله بن عبد الله الشافعی (۴٩٩ – هـ – ۵٧١ هـ)، تاریخ مدینه دمشق وذکر فضلها وتسمیه من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها وأهلها، تحقیق: محب الدین أبو سعید عمر بن غرامه العمروی، ناشر: دار الفکر للطباعه والنشر والتوزیع، ١۴١۵ هـ – ١٩٩۵ م

جلال الدین سیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر (ت ٩١١هـ)، الدر المنثور، ناشر: دار الفکر – بیروت

طبری، أبو جعفر محمد بن جریر الطبری (٢٢۴ – ٣١٠هـ)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، توزیع: دار التربیه والتراث – مکه المکرمه

طبری، أبو جعفر، محمد بن جریر الطبری، تاریخ الطبری = تاریخ الرسل والملوک، محقق: محمد أبو الفضل إبراهیم ، ناشر: دار المعارف بمصر، چاپ دوم ١٣٨٧ هـ – ١٩۶٧ م

آلوسی، شهاب الدین محمود بن عبد الله الحسینی الألوسی (ت ١٢٧٠هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، محقق: علی عبد الباری عطیه، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت، چاپ اول ١۴١۵ هـ

ابن حزم، أبو محمد علی بن أحمد بن سعید بن حزم الأندلسی [الظاهری]، المحلى بالآثار، محقق: عبدالغفار سلیمان البنداری، ناشر: دار الفکر – بیروت

ابن حجر هیتمی، أحمد بن محمد بن علی بن حجر الهیتمی السعدی الأنصاری(ت ٩٧۴هـ)، الصواعق المحرقه على أهل الرفض والضلال والزندقه. محقق: عبد الرحمن بن عبد الله الترکی – کامل محمد الخراط، ناشر: مؤسسه الرساله – لبنان، چاپ اول ١۴١٧هـ – ١٩٩٧م

ابن کثیر دمشقی، أبو الفداء إسماعیل بن عمر بن کثیر القرشی البصری ثم الدمشقی (ت ٧٧۴ هـ)، تفسیر القرآن العظیم. محقق: سامی بن محمد السلامه، ناشر: دار طیبه للنشر والتوزیع، چاپ دوم ١۴٢٠ هـ – ١٩٩٩ م

قرطبی، محمد بن أحمد الأنصاری القرطبی، الجامع لأحکام القرآن، تحقیق: أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش، ناشر: دار الکتب المصریه – القاهره، چاپ دوم ١٣٨۴ هـ – ١٩۶۴ م

ابن جوزی، جمال الدین أبو الفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد الجوزی (ت ۵٩٧هـ)، زاد المسیر فی علم التفسیر، محقق: عبد الرزاق المهدی، ناشر: دار الکتاب العربی – بیروت، چاپ اول ١۴٢٢ هـ

بخاری، أبو عبد الله محمد بن إسماعیل بن إبراهیم بن المغیره ابن بردزبه البخاری الجعفی، صحیح البخاری، تحقیق: جماعه من العلماء، الطبعه: السلطانیه، بالمطبعه الکبرى الأمیریه، ببولاق مصر، ١٣١١ هـ، بأمر السلطان عبد الحمید الثانی

ابن عبد ربه أندلسی، أبو عمر شهاب الدین أحمد بن محمد بن عبد ربه ابن حبیب ابن حدیر بن سالم (ت ٣٢٨هـ)، العقد الفرید، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت، چاپ اول ١۴٠۴ هـ

بلاذری، أحمد بن یحیى بن جابر بن داود البَلَاذُری (ت ٢٧٩هـ)، جمل من أنساب الأشراف، تحقیق: سهیل زکار وریاض الزرکلی، ناشر: دار الفکر – بیروت، چاپ اول ١۴١٧ هـ – ١٩٩۶ م

فخر رازی، أبو عبد الله محمد بن عمر بن الحسن بن الحسین التیمی الرازی (ت ۶٠۶هـ)، مفاتیح الغیب = التفسیر الکبیر، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت، چاپ سوم ١۴٢٠ هـ