سه شنبه, 07 مهر 1394 ساعت 09:20
خواندن 1861 دفعه

درس هایی از خطابه ی غدیر؛ درس دوم

 


امیرالمومنین علیه السلام، خلیفه پیامبر صلی الله علیه و آله بر تمام امت و امام پس از ایشان
 
پیش از این بیان شد که در بخش دوم خطابه ی غدیر پیامبر، صلّی اللّه علیه و آله، فرمودند: اِنَّ جَبْرئیلَ هَبَطَ اِلَىَّ مِراراً ثَلاثاً یاْمُرُنى عَنِ السَّلامِ رَبّى، وَ هُو السَّلامُ، اَنْ اَقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَاُعْلِمَ كُلَّ اَبْیضَ وَ اَسْوَدَ اَنَّ عَلِىَّ ابْنَ أَبى طالِبٍ اَخى وَ وَصِیى وَ خَلیفَتى (عَلى‏ أُمَّتى) وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدى. یعنی جبرئیل سه بار بر من نازل شد و از طرف خداوند به من امر کرد تا به هركس، سفید و سیاه، اعلام بکنم که علی ابن ابی طالب علیه السلام برادر من، وصی و جانشین من و امام بعد از من است.
درباره ی برادری و وصایتی كه در خطبه آمده است پیش تر توضیح داده ایم.
 

دامنه ی وصایت و خلافت امیرالمومنین علیه السلام
حالا می پردازیم به عبارت وَ خَلیفَتی عَلى اُمَّتی. اضافه ی عَلى اُمَّتی وسعت و دامنه ی وصایت و خلافت را بیان می كند. چنان كه مثلاً وقتی من می گویم که زید یا حسن وصی من است از من خواهند پرسید در چه چیز؟ اگر مطلق گفته باشم حسن یا زید وصی من است همه خواهند گفت یعنی در تقسیم ارثیه اش، جابه جا کردن اموالش و ثُلثش. اینها را وصیت کرده است و حسن به آنها عمل می کند؛ طلب هایش را جمع می کند و بدهی هایش را می دهد. وصیت این گونه است.
اما وقتی می گویم ایشان وصی من در خانواده است یعنی دامنه ی وصایت ایشان تنها منحصر به خانواده است. یا وقتی می گویم ایشان وصی من است درکارخطبه ی غدیر دامنه ی این وصیت گسترده است. اگرمطلقاً بگویم ایشان وصی و جانشین من است در کار خطابه ی غدیر معنی اش آن است كه در همه ی زمینه ها، در كل کشور. اما می توانم آن را محدود بکنم. قید بگذارم كه فقط در تهران، یا در مشهد و شیراز، یا در اصفهان، یا در تبریز.
این وصیت ها همه محدودند. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله برای معین كردنِ دامنه ی وصایت و وسعت خلافت در این عبارت فرموده اند: عَلى اُمَّتی.
این اضافه ی عَلى اُمَّتی برمی گردد به وَصِیّی و خَلیفَتی. جار و مجرور متعلَّق می خواهند که این جا وَصِیّی و خَلیفَتی است. یعنی وصایت و خلافت او نسبت به من بر امت من است. حالا امت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله كجاست و تا كی هست؟  امت موسی علیه السلام محدود است. امت عیسی علیه السلام محدود است. امت نوح علیه السلام و امت ابراهیم علیه السلام محدودند. اما امت پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله تا قیام قیامت هست: حَلالُ مُحَمَّدٍ حَلالٌ اَبَداً اِلَى یوْمِ الْقِیامَةِ وَ حَرَامُهُ حَرَامٌ اَبَداً اِلَى یوْمِ الْقِیامَة . پس همین عبارتِ دوكلمه ای کوچک، عَلَى اُمَّتِی، آن جا كه پیامبر صلی الله علیه و آله می فرمایند اَنَّ عَلِی ابْنَ اَبِی طَالِبٍ اَخِی وَ وَصِیی وَ خَلِیفَتِی عَلَى اُمَّتِی حدود وصایت و وسعت خلافتی را مشخص می کند که می شود تا قیام قیامت. آن وقت چون علی علیه السلام تا روز قیامت وصی پیامبر صلی الله علیه و آله است بقیه ی ائمه، علیهم السلام، را علی علیه السلام اعلام می کند. البته از آن جا كه در فرهنگ شیعه امامتِ امام از طرف خداوند است تعیین شخص علی علیه السلام یا حتا پیغمبر صلی الله علیه و آله معنا ندارد. تنها اعلانِ امامت است كه از جانب ایشان انجام می شود.
به همین خاطر است كه پیغمبر صلی الله علیه و آله در جای جایِ خطابه ی غدیر به این مسأله اشاره کرده اند و فرموده اند: اِنَّه اِمامٌ مِنَ اللّه؛ یعنی تعیین امام امری است از طرف خداوند .
 

پرودگار سلام است
این که حضرت صلی الله علیه و آله می فرمایند جبرئیل سه بار بر من نازل شد: یاْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی، وَ هُوَ السَّلَام، اشاره می كنند به این مسأله که اعلان ولایت و انتخاب جانشین پیامبر صلی الله علیه و آله به فرمان خدا است. همه ی مردم که برای خودشان جانشین مشخص می کنند از طرف خودشان است اما پیامبر صلی الله علیه و آله مکرراً تذکر می دهند که دراین باره تعیین جانشین از جانب خدا است: یاْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی، وَ هُوَ السَّلَام؛یعنی از طرف خودشان نمی گویند.
پس وصی پیامبر صلی الله علیه و آله توسط خدا تعیین شده است. وقتی کسی معین شده ی توسط خداوند است باید خصوصیات و ویژ گی هایی داشته باشد.
چه بسا یک انسان كه انسان دیگری را انتخاب می كند در این انتخاب اش اشتباهاتی بكند اما خداوند كه کسی را معین بکند این انتخاب و تعیین قطعاً فاقد آن اشکالات و اشتباه ها خواهد بود. دریچه ای باز می شود این جا و آن همانا اثبات عصمت کبری است برای امیرالمؤمنین و ائمه ی اطهار، علیهم السلام.
عبارت یاْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی، وَ هُوَ السَّلَام دریچه ی عصمت را باز می کند و از همین جا ما می توانیم به عصمت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام پی ببریم .
 

خلیفه
و اما بحثی درباره ی واژه ی خلیفه؛ این كه كلمه ی خلیفه ازكجا می آید و معنایش چی ست. در زبان عربی خَلَفَ یعنی در جای او قرار گرفت.
خَلیفة صفت مشبّهه است؛ دراصل خلیف است و «ة» در انتهای كلمه تای تاکید، مبالغه یا وحدت است. خلیفة به معنای جانشین است و برخلاف ظاهرش مونث نیست؛ مثل شریف و شریفة که هردو صفت مشبّهه هستند و تای وحدت یا مبالغه است كه به شریف اضافه شده و شریفة شده است و یا به خلیف اضافه می شود و می شود خلیفة. خلیفه یعنی جانشین. به راه رفتن هم اختلاف می گویند؛ چون اختلاف یعنی قبولِ خَلَف داشتن. شخصی یک پایش را برمی دارد و پای دیگرش را می گذارد جای آن، دوباره همان پای اول را برمی دارد و پای دوم را جای آن می گذارد. یعنی یک پا را برمی دارد و یک پا را می گذارد و این می شود اختلاف؛ قبولِ جانشینیِ پاها، این كه پاها جای نشین هم می شوند. در زیارت جامعه آمده است السَّلَامُ عَلَیكُمْ یا اَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ وَ مُخْتَلَفَ الْمَلائِكَة.
مُختَلَف اسم زمان و مکان یا اسم مفعول از ریشه ی خلف است. مُختَلَفَ المَلائِکَة یعنی محل رفت و آمد ملائکه. این که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده اند اخْتِلَافُ اُمَّتِی رَحْمَة یعنی رفت وآمد امت ایشان رحمت است ؛ رفت و آمدشان نزد امام علیه السلام رحمت است. برخی آمده اند و اختلاف را متفاوت بودن معنا کرده اند. اینها اختلاف را مخالفت تعبیر كرده اند حال آن كه چونین تعبیری صحیح نیست. اخْتِلَافُ اُمَّتِی رَحْمَة یعنی رفت و آمدِ امتِ من بر من و بر جانشینانم رحمت است برای امتم. چون هنگامی كه امت ما با ما رفت وآمد می کنند رنگ می گیرند از ما، حرف می شنوند، علم كسب می كنند. پس خلیفه یعنی کسی که پایش را جای پای دیگری می گذارد. باید به كثرت دقائق وظرافت های لغوی در زبان عربی توجه داشته باشیم. شاید این دقت ها در لغت های دیگر هم باشد؛ چُنان كه می گویند عربی و فرانسه کامل ترین زبان ها هستند. اشتقاقات غوغا می کنند در زبان عربی؛ اشتقاق لغت ها از یک دیگر. وَ خَلیفَتی عَلَى اُمَّتِی یعنی درست مثل همانی که من برای امت ام بودم امیرالمؤمنین علیه السلام هم هست. پایش را گذاشته جای پای من منتها در مرتبه ی بعدی قرار دارد. این كه مرتبه ی امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از من است دو وجه دارد: یكی رتبه و مرتبه ی عقلی است و دیگری مرتبه ی زمانی. یعنی اولاً علی علیه السلام در رتبه بعد از من است ولی همان من ام كه علی علیه السلام است و ثانیاً این كه اگرچه من و علی علیه السلام هم  زمان هستیم و از همان اول او را به جانشینی خود معرفی كرده ام و او حالا جانشین من است اما بروز و جلوه ی حکم جانشینی اش بعد از من است. بنابراین امیرالمؤمنین علیه السلام امام است، وصی و خلیفه است، اما بروز و كارآمدی وصایت و خلافت اش به لحاظ زمان بعد از من است. کاربرد این حكم بعد از زمان پیامبر صلی الله علیه و آله خواهد بود والّا همان  لحظه که رسول اللّه صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام را دركنار خودشان ایستانده اند و صحبت می کنند هم علی علیه السلام وصی و خلیفه است. از لحاظ رتبه و شخصیت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد پیغمبر صلی الله علیه و آله است و از نظر زمان یکی هستند، منتها بروزو ظهورخلافت و امامت امیرالمؤمنین علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله است.
مثلاً در روایت الْحَسَنُ وَ الْحُسَینُ اِمَامَانِ، قَامَا اَوْ قَعَدَا  می فرماید این بزرگواران هردو امام هستند ولی مادام که امام حسن علیه السلام در حیات بودند امامتِ امام حسین علیه السلام كاركرد و بروز نداشت و بعد شهادت امام حسن علیه السلام بود كه امامت امام حسین علیه السلام بارز و كاربردی شد.
این نکته ی بسیار ظریفی است. وَ الْاِمَامُ مِنْ بَعْدِی؛ و او بعد از من رهبر است. چون رهبر همیشه فقط باید یک نفر باشد . تشکیلات و سلسله مراتبِ مدیریت اجتماع، جامعه و سیستم باید همیشه به شكل هرم و مخروط باشد. این مسأله مسلّم و فطری است که همیشه فقط یک نفر باید در رأس امور باشد.
لذا با این که امیرالمؤمنین علیه السلام همه ی ویژگی های لازم را دارند و هم چونین در قرآن از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده است که علی علیه السلام نفس ایشان است اما چون رهبر در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله می باید فقط یک نفر می بود، یعنی شخص ایشان، بروزامامت امیرالمؤمنین علیه السلام که ایضاً همان بروز و جلوه ی خلافت و وصایت و رهبری شان است باید پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم باشد.
برای همین است كه فرموده اند علی علیه السلام امام بعد از من است: وَ الْاِمَامُ مِنْ بَعْدِی. یعنی بعد وَصیّی و خَلیفَتی عَلی اُمَّتی چونین قیدی نیاورده اند و بعد از امام است كه فرموده اند مِن بَعدی، چون بروز و ظهور این معنا در امامت جلوه می كند.
 

حدیث منزلت
و اما درباره ی عبارت الَّذِی مَحَلُّهُ مِنّی مَحَلُّ هَارُونَ مِنْ مُوسَى اِلَّا اَنَّهُ لَا نَبِی بَعْدِی.
اطراف مدینه یهودیان زیادی زندگی می کردند. ایشان از سال های دیرین شنیده بودند پیامبرآخرالزمان كه موعود اناجیل (انجیل ها؛ عهد جدید) و اسفار (تورات؛ عهد عتیق) است در یثرب (نام قبلی مدینه) ظهور می کند و پادشاه خواهد شد و دنیا را خواهد گرفت. پس، از آن جا كه یهودی ها به لحاظ اقتصادی زرنگ هستند، از سال ها قبل اطراف مدینه زمین و باغ خریده بودند تا وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله ظهور کرد آن جا ملک داشته باشند و حضور بیابند و ایمان بیاورند.
عرب ها به خاطر اختلاط بازرگانی و اجتماعی با یهودی ها داستان موسی و هارون را شنیده بودند. عده ای از اعراب هم دارای دین حنیف ابراهیمی بودند و حضرت موسی علیه السلام را به عنوان پیغمبر خدا می شناختند. حتی مشرکین هم آشنا بودند با موسی و هارون علیهم السلام.
در فرهنگ قوم یهود و در بین کسانی که با ایشان تعامل داشتند شهرت موسی و هارون خیلی زیاد بود. لذا پیغمبر صلی الله علیه و آله وقتی می فرمودند که الَّذِی مَحَلُّهُ مِنِّی مَحَلُّ هَارُونَ مِنْ مُوسَى مردم خوب می شناختند که هارون کی ست و موسی کی ست و متوجه می شدند. آنها می دانستند که جناب هارون علیه السلام وزیر حضرت موسی علیه السلام بوده و کارهای ایشان را انجام می داده است. ضمناً می شناختند ایشان را و می دانستند که هردوی آنها نبوت دارند و پیغمبر هستند.
لذا پیغمبر صلی الله علیه و آله بلافاصله فرموده اند اِلَّا اَنَّهُ لَا نَبِی بَعْدِی؛ بعد از حضرت موسی علیه السلام نبوت ادامه داشت، اما بعد از من دیگر هیچ پیغمبر و نبی ای نخواهد بود.
 

خلاصه درس دوم:
1- در أَنَّ عَلِی بْنَ أَبی طالِبٍ أَخی وَ وَصیی وَ خَلِیفَتِی عَلَی اُمَّتِی وَ الْإِمَامُ مِنْ بَعْدِی ؛ صفت سومی كه پیامبر برای امیر مؤمنان برمی شمارند همانا جانشینی و خلافت حضرت علی علیه السلام در میان امت شان است. باتوجه به این كه اعتبار دین نبی خاتم تا قیامت است، امت نیز تا قیامت ادامه دارد و اعتبار این جانشینی نیز تا قیامت است.
2- عبارت یأْمُرُنِی عَنِ السَّلَامِ رَبِّی وَ هُوَ السَّلَام ؛ یادآور می شود تعیین امام از سوی خداست و با توجه به معیارهای انتخاب امام از سوی خداوند و عدم ورود اشتباه در افعال خداوند نتیجه می گیریم این امام باید معصوم باشد.
3- با دقیق شدن در معنا و عمق واژه ی «خلیفه» درمی یابیم امیرمؤمنان همان نسبت را با امت دارد كه پیامبرصلی الله علیه و آله و سلم با امت داشته اند منتها با این تفاوت ظریف كه نبی مكرّمصلی الله علیه و آله و سلم تقدم رتبی دارند. درنتیجه امیرمؤمنان علیه السلام درزمان پیامبرهم امام بوده اند؛ منتها جلوه و بروز امامتشان به دوره ی پس از پیامبر برمی گردد. این قاعده برای امامان پسین هم جاری است.
4- وَ الْإِمَامُ مِنْ بَعْدِی ؛ این كه هرتشكیلات «یك» رهبر می خواهد امری فطری است. به همین جهت در دوران پیامبر، امام و رهبر تنها پیامبرند و خلافت حضرت علی علیه السلام بروز خارجی ندارد. دقت در این كه عبارت مِنْ بَعْدِی تنها برای امامت آمده و برای خلافت ووصایت نیامده همین امر ما را متوجه به بند قبل هم می كند.
 

منبع : وبگاه خطابه غدیر