دوشنبه, 06 مهر 1394 ساعت 09:20
خواندن 1864 دفعه

درس هایی از خطابه ی غدیر؛ درس اول

ابلاغ ولایت، تمام رسالت
با استعانت از خداوند متعال و به مدد توفیقات الهی و عنایات خاصه ی حضرت امیرالمؤمنین، علیه السلام، و كسب اجازه و توشیح ملوکانه ی امام زمان، بقیة اللّه، ارواحنا فداه، بحث هایی درباره ی موضوعات امامت و امام، ولایت و ولی، خلافت و خلیفه و وصایت و وصی در خطبه ی غدیر ارائه خواهیم كرد و باذن اللّه نکته هایی پیرامون این چهار موضوع، كه اصل ثقل خطابه ی غدیر هستند طرح خواهیم نمود.
در بخش دوم خطابه ی غدیر پیامبر، صلی اللّه علیه و آله، می فرمایند:
وَ اُقِرُّ لَهُ عَلى‏ نَفْسى بِالْعُبُودِیةِ وَ اَشْهَدُ لَهُ بِالرُّبوبیةِ، وَ اُؤَدّى ما اَوْحى بِهِ اِلَىَّ حَذَراً مِنْ اَنْ لااَفْعَلَ فَتَحِلَّ بى مِنْهُ قارِعَةٌ لایدْفَعُها عَنّى اَحَدٌ وَ اِنْ عَظُمَتْ حیلَتُهُ وَ صَفَتْ خُلَّتُهُ، لاإِلاهَ إِلاَّهُوَ، لانَّهُ قَدْاَعْلَمَنى اَنّى اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَىَّ (فى حَقِّ عَلِىٍّ) فَمابَلَّغْتُ رِسالَتَهُ، وَ قَدْضَمِنَ لى تَبارَكَ وَ تَعالَى الْعِصْمَةَ (مِنَ النّاسِ) وَ هُوَ اللَّهُ الْكافِى الْكَریمُ. فَأَوْحى اِلَىَّ: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ، یا اَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّكَ (فى عَلِىٍّ، یعْنى فِى الْخِلاَفَةِ لِعَلِىِّ ابْنِ أَبی طالِب) وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمابَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النّاسِ».
(نیست معبودی جز او که دستورم داده و اعلام کرده که اگر در ابلاغ آن چه اینک بر تو فرو فرستاده ام کوتاهی کنی درحقیقت به هیچ یک از وظایف رسالت و ابلاغ من عمل نکرده ای. و هم او، تبارک و تعالی، حفظ و نگه داری مرا دربرابر مخالفان تعهد و تضمین کرده و او مرا کفایت کننده ای بزرگوار است. و اینک این است آن پیام که بر من نازل فرموده: بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم، یا أیُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أنزلَ إلَیکَ مِن ربک (فی عَلیٍ) و إِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَک و اللّهُ یَعصِمُکَ مِنَ النّاسِ.)
 

شروع خطابه با جملات سخت تحذیری:
حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم بعد از اقرار به عبودیت خودشان و ربوبیت خداوند می فرمایند که من آن چه را كه خدا به من وحی كرده است ادا می كنم و می ترسم از این كه اگر چونین نكنم عذاب هایی بر من نازل بشود که کسی را توانایی دفع آن بلاها از من نباشد؛ گرچه اندیشه و مکر و حیله ی او بزرگ و دوستی اش با من زیاد باشد.
ابتدای اعلام امر ولایت در خطبه ی غدیر با یک سری جملات سخت و تحذیری انجام شده است. تحذیری؛ حتا برای خود پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله.
چون می فرمایند: وَ اُؤَدّی ما اَوْحی بِهِ اِلَی حَذَراً مِنْ اَنْ لااَفْعَلَ فَتَحِلَّ بی مِنْهُ قارِعَةٌ لایدْفَعُها عَنّی اَحَدٌ ... از همان اول اش تحذیری و سخت صحبت می کنند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند که من باید این وظیفه را انجام بدهم چون اگر این چونین نكنم ممکن است بلایی بر من وارد شود که کسی یارای مخالفت و مقابله با آن بلیت را نداشته باشد، اگرچه حیله و مکر او بزرگ و دوستی او با من زلال باشد. بعد می فرمایند: لا اِلاهَ اِلاَّ هُوَ، یعنی مولا و فرمانده و خدا فقط اوست و غیر او نیست. یعنی این که هیچ کس نمی تواند در مقابل هو که مُستثنا از تمام خدایان است و هم اوست كه خدای حقیقی است تاب دفاع بیاورد.
 

امر به ابلاغ رسالت از طرف خداوند متعال:
بعد حضرت صلی الله علیه و آله اعلام می کنند که خدا به من گفته است اَنّی اِنْ لَمْ اُبَلِّغْ ما اَنْزَلَ اِلَی (فی حَقِّ عَلی) فَمابَلَّغْتُ رِسالَتَهُ: اگر آن چه را که خدا در حق علی بر من نازل کرده است ابلاغ نكنم رسالت او را تبلیغ نکرده ام. یعنی به فرضِ عدم ابلاغ امر خداوند تمام رسالت من زیر سؤال می رود. پس حضرت از همان ابتدا به طور قاطع، تحذیری و سخت این مسأله را اعلام می کنند. از منظر روانی هم جالب توجه است این که اول اعلام می کنند ایشان بنده ی خدا هستند و خدا هم رب و پروردگار ایشان است.
بعد این تحذیر و سختی می فرمایند که وَ قَدْضَمِنَ لی، تَبارَكَ وَتَعالَی، الْعِصْمَةَ مِنَ النّاسِ وَ هُوَ اللَّهُ الْكافِی الْكَریمُ. خداوند هم ضامن شده است تا من را از شر مردم و آزار ایشان حفظ بکند. البته كه خداوند کافی، کریم، بزرگوار و بخشنده است. و بعد حضرت صلی الله علیه و آله آیه ی تبلیغ، یعنی آیه ی 67 سوره ی مائده را تلاوت می كنند. در ضمن آیه تفسیرش را هم می فرمایند و جالب است كه آیه را با بسم اللّه الرحمن الرحیم شروع می كنند.
از بین آیاتی که در خطابه ی غدیر ذکر شده اند فقط سه آیه با بسم اللّه آغاز شده اند كه این آیه اولین آنها است. آیه ی دوم در سوره ی حمد است که در بخش هفتم آمده و سومی در سوره ی عصر. این مسأله نکته دارد و نکته اش  هم اهمیت آغاز و محتوا و گفتار این آیه است. حضرت رسول صلی الله علیه و آله تفسیر این آیه را در دو کلمه می فرمایند: یا اَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّك. آن ما اَنزَلَ اِلیکَ مِن رَبِّک چی ست؟ فی علی، یعنی فِی الْخِلاَفَةِ لِعَلِی ابْنِ أَبی طالِب.
درباره ی علی است؛ یعنی خلافت و جانشینیِ علی ابن ابی طالب.
وَ اِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمابَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النّاس. مبحث امامت را در بخش دوم بعد از اقرار به عبودیت خودشان و ربوبیت خداوند با یک جمله ی تحذیری که من از خدا می ترسم و خدا من را برحذر داشته است شروع می کنند و اولین مرتبه آیه ی ابلاغ را که همانا اعلانِ آن مأموریت پیامبر صلی الله علیه و آله بوده می خوانند و آن را به امیرالمؤمنین، علی ابن ابی طالب علیه السلام و خلافت ایشان تفسیر می کنند.
پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله در تفسیر این آیه راجع به امیرالمؤمنین علیه السلام توأمان دو كار انجام می دهند: یكی آن كه آیه را عملاً تفسیر می كنند و دیگر این كه به لحاظ تئوری می خواهند بفرمایند تفسیر و تأویل آیات قرآن با من است. یعنی هم به طور نظری می فرمایند حق تفسیر آیات با ما است و هم به صورت عملی؛ در آن جا كه می فرمایند یعْنی فِی الْخِلاَفَةِ لِعَلِی ابْنِ أَبی طالِب آیه را تفسیر می کنند و می فرمایند که تفسیرِ آیه با من است.
بعد از این که به شكل تحذیری و بسیار به دقت و محكم بیان می کنند که این كار را حتماً من باید انجام بدهم می فرمایند البته خداوند مرا تضمین کرده است و فرموده که وَ اللَّهُ یعْصِمُكَ مِنَ النّاس. یعنی خدا تو را از شر مردم نگاه می دارد؛ تو ترسان نباش.
 

در ادامه ی بخش دوم آمده است:
مَعاشِرَ النّاسِ، ماقَصَّرْتُ فى تَبْلیغِ ما اَنْزَلَ اللَّهُ تَعالى اِلَىَّ، وَ اَنَا اُبَینُ لَكُمْ سَبَبَ هذِهِ الْآیةِ: اِنَّ جَبْرئیلَ هَبَطَ اِلَىَّ مِراراً ثَلاثاً یاْمُرُنى عَنِ السَّلامِ رَبّى، وَ هُو السَّلامُ، اَنْ اَقُومَ فى هذَا الْمَشْهَدِ فَاُعْلِمَ كُلَّ اَبْیضَ وَ اَسْوَدَ: اَنَّ عَلِىَّ ابْنَ أَبى طالِبٍ اَخى وَ وَصِیى وَ خَلیفَتى (عَلى‏ أُمَّتى) وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدى، الَّذى مَحَلُّهُ مِنّى مَحَلُّ هارُونَ مِنْ مُوسى‏ اِلاَّ اَنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى وَ هُوَ وَلِیكُمْ بَعْدَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ قَدْاَنْزَلَ اللَّهُ تَبارَكَ وَ تَعالى‏ عَلَىَّ بِذالِكَ آیةً مِنْ كِتابِهِ (هِىَ): «اِنَّما وَلِیكُمُ ‏اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یقیمُونَ الصَّلاةَ و یؤْتونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ»، وَ عَلِىُّ ابْنُ أَبی طالِبٍ الَّذى أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى‏ الزَّكاةَ وَ هُوَ راكِعٌ یریدُ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فى كُلِّ حالٍ.
(ای مردم! من در ابلاغ آن چه که حق بر من فرو فرستاده است کوتاهی نکرده¬ام و هم اکنون سبب نزول آن آیه را برایتان باز خواهم گفت: فرشته ی وحی خدا، جبرئیل، سه بار بر من فرود آمده و از سوی حق تعالی، پروردگارم، فرمان داد تا در این مکان به پا خیزم و سپید و سیاه مردم را رسماً آگاهی دهم که علی ابن ابی¬طالب برادر و وصی و جانشین من و امام پس از من است که نسبت اش به من همان نسبت است که هارون به موسی داشت با این تفاوت که رسالت به من خاتمه یافته است و بعد از خداوند و رسول اش علی ولی و صاحب اختیار شما است و پیش از این هم خداوند در این مورد آیه¬ای دیگر از قرآن را نازل فرموده: اِنَّما وَلِیكُمُ ‏اللّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یقیمُونَ الصَّلاةَ و یؤْتونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ. علی ابن ابی¬طالب همان کسی است که نماز به پای داشت و در حال رکوع به نیازمند صدقه داده است و او در همه حال رضای خدا را می¬جوید.)
 

کوتاهی نکردن در تبلیغ:
و می فرمایند: مَعاشِرَ النّاسِ، ماقَصَّرْتُ فی تَبْلیغِ ما اَنْزَلَ اللَّهُ تَعالی اِلَی. من آن چه را که خداوند متعال به من امر فرموده انجام داده ام و در آن فرو نگذاشته ام و کاستی نکرده ام. چرا حضرت صلی الله علیه و آله به مردم می فرمایند کوتاهی نکرده ام؟ می خواهند به آنها تأکید کنند که اگر شما وظیفه ی تبلیغ دارید باید وظیفه تان را انجام بدهید و کوتاهی نکنید! من که رهبر و پیغمبر شما هستم و کوتاهی نکرده ام از عذاب خدا می ترسم، تا چه برسد به شما که باید بیش تر از عذاب خداوند بهراسید.
در این جا حضرت صلی الله علیه و آله در توضیح این آیه (یا ایها الرسول ...) می فرمایند که جبرئیل سه بار بر من حبوط کرده و مرا از طرف خدای السَّلام: وَ هُو السَّلامُ به انجام این ماموریت و اعلان این رسالت امر کرده است. نام السَّلام این جا دلیل دارد كه به كار گرفته شده است. به خاطر آن است که هرکدام از اسم های خداوند متعال خواص و اثر متفاوتی دارد و السَّلام  نامی است که انسان و تمام موجودات مخاطب را در سلم و آرامش و رفاه قرار می دهد.
پس هُو السَّلامُ: خدا سلام است؛ یعنی سلامِ مطلق خدا است.
این كه ما هم در آداب دینی مان داریم كه وقتی انسان ها به هم دیگر می رسند سلام می کنند یعنی درواقع اسم سلم و آرامش خدا را می برند.
سلامٌ علیک یا سلامٌ علیکم یعنی سلم و آرامش و رفاه از جانب من بر شما باد. یعنی خطری از جانب من شما را تهدید نمی کند. معنی سلام دادنی  که در اجتماع معمول هست هم همین ست. السلام علیک یا اباعبدالله یعنی ای اباعبدالله، شما از جانب من در رفاه و آسایش هستید و ضرری از طرف من به شما نمی رسد.
یک معنای سلام این است و معنای دیگر آن كه از طرف خدا سلم و آسایش و آرامش و رفاه بر شما باشد. این جا حضرت صلی الله علیه و آله هم اسمِ سلام خدا را می آورند و هم می فرمایند و هُوالسَّلامُ: سلام و سلم مطلق از خدا است.
ما انسان ها از جانب خداوند در سلم، آسایش و آرامش هستیم و اگر گاهی ضرری به ما می رسد درنتیجه ی اعمال خودمان است.جبرئیل از طرف خداوندِ سلام بر من نازل شده و گفته تا این جا بایستم و به همه، سفید و سیاه، اعلام بکنم: یا اَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما اُنْزِلَ إِلَیكَ مِنْ رَبِّك فی عَلِی، یعْنی فِی الْخِلاَفَةِ لِعَلِی ابْنِ أَبی طالِب. اعلامی درباره ی خلافت حضرت علی علیه السلام.
 

معرفی اجزای خلافت امیر المومنین علیه السلام:
اجزای خلافت امیرالمؤمنین، علیه السلام، صفاتی است که پیامبر، صلّی اللّه علیه و آله، در جملات بعدی فرموده اند: اَنَّ عَلِی ابْنَ اَبی طالِبٍ اَخی وَ وَصِیی وَ خَلیفَتی عَلی‏ اُمَّتی وَ الْإِمامُ مِنْ بَعْدی. علی ابن ابی طالب برادر من است. چرا رسول اکرم صلی الله علیه و آله از امیرالمؤمنین به عنوان برادر نام می برند ؟ دلیل اش آن است که برادری به معنای مساوات، هم سطحی، هم فکری، هم کاری و مانند هم میراث بُردن است. وقتی کسی را برادر خطاب می کنیم معناش این است که ما یک پدر و یک مادر داریم؛ سرچشمه ی ما یکی است، منشأ ما یکی است. گویا که قد و قواره و اندازه ی ما هم یکی است. وقتی کسی با كسی صیغه ی برادری می بندد (که این امر از قدیم در ابنای بشر فرهنگ بوده است) یا مؤاخات می كند (که یعنی برادری دوطرفه) می خواهد بگوید که من نسبت به تو در هر سنی که هستم و تو نسبت به من در هر سنی که هستی با هم برابر رفتار می کنیم و مواسات می کنیم؛ هم من نسبت به شما و هم شما نسبت به من.
در چند جای خطبه ی غدیر واژه ی اخ، اخی و اخو آورده شده و این جا هم اولین اعلام همراه با وصف اخوت آمده است. چرا؟ برای این که طبیعی ترین نسبت بین دو نفر که مساوات و مواسات داشته باشند اخوت و برادری است. لذا در این جا پیغمبر اكرم صلی الله علیه و آله هم اولین واژه ای که به کار می برند اخوت است: اَنَّ عَلِی ابْنَ أَبی طالِبٍ أَخی و این امری طبیعی است. چون وقتی می گویید کسی برادر من است بقیه ی آثار بر آن مترتب می شود و دیگر جای هیچ سؤالی نمی ماند.
خیلی از سؤال ها با این كه بگوییم «برادرم است» جواب داده می شود. چرا به او این قدر ثروت دادی؟ «برادرم است». چرا این طور با او رفتار کردی؟ «برادرم است». چرا این جور با شما زندگی می کند؟ «برادرم است». چرا او نسبت به تو این قدر نزدیک است؟ ایشان «برادر من است». وقتی به کسی برادر بگویید خیلی از سؤالات درباره ی چگونگی رابطه ی شما با آن كس حل می شود. حتا در جوامع امروزی و در فرهنگ های مختلف برادری مجازی و صیغه ی برادری یعنی تعهد برادری. این مسأله بسیاری از سؤال ها را جواب می دهد و آثار برادری را بر افراد مترتب می کند.
لذا پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله این جا از واژه ی اخی: «برادرم» به عنوان اولین صفت برای حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام استفاده کرده اند؛ گویی که پدر و مادر ما یکی است و تمام حقوق ما مساوی است. و این همه برای آن كه دو برادر به یک اندازه از پدر و مادر ارث می برند و در جنبه های حقوقی و مالی تفاوتی با هم ندارند. حتا اگر یک برادر یک ساله باشد و دیگری چهل یا پنجاه سال سن داشته باشد این دو حقوق و ارث شان برابر است.
ممکن است که کارآمدی آنها متفاوت باشد ولی ارثی که از پدر و مادر می برند یك سان است. لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند که باید اعلام بكنند علی ابن ابی طالب برادر ایشان است و وصی شان است. وصی هم بعد از برادر نزدیک ترین نسبت طبیعی است به هركس. برای این که وصی کسی است كه بعد از مُردن یک شخص حقوق او را پی گیری می كند و فرجام کارهای نیمه تمام شخص فوت شده برعهده ی اوست.
 

خلاصه درس اول:
1- بحث امامت در خطابه، با تحذیرهای بسیار سخت و جدی خداوند به پیامبر آغاز می شود. بخش با اعتراف به بندگی خداوند آغاز و با تأكید بر این كه خدایی جز خدای یگانه نیست (لا اله الا هو) پایان می یابد.
2- پیامبر ابلاغ آن چه را خداوند در حق امیرمؤمنان به پیامبر نازل كرده است را هم سنگ با كل ابلاغ رسالت می خوانند و می فرمایند اگر آن را ابلاغ نكنم مانند این است كه رسالت خدا را ابلغ نكرده ام!
3- سپس می فرمایند خداوند ضامن شده مرا از شر و آسیب شما حفظ كند.
4- آیه ی ابلاغ از سوره مائده را همراه با بسم الله می خوانند و هم زمان تفسیر آن را نیز بیان می فرمایند.
5- در ادامه می فرمایند من [كه پیامبر خداوند در میان شما هستند] در ابلاغ این پیام قصور و كوتاهی نكرده ام. با این كار هم حجت بر ما تمام می شود هم متذكر می شویم به ضرورت ابلاغ این پیام
6- جبرئیل از سوی خداوند سلام (كه نشان گر این است كه سلم و آرامش و آسایش از جانب خداست) سه بار بر من نازل شد تا به همگان (سفید و سیاه) خلافت علی علیه السلام را ابلاغ كنم.
7- سپس پیامبر صفات امیرمؤمنان علیه السلام را برمی شمارند. در اولین گام ایشان را برادر خود می خوانند (كه نزدیك ترین فرد به انسان است) و سپس او را وصی خود می خوانند.
 

منبع : وبگاه خطابه غدیر