شنبه, 01 اسفند 1394 ساعت 13:45
خواندن 1015 دفعه

معرفی سه کتاب مشتمل بر مجموعه مقاله‌‌ها، در موضوع امام رضا علیه السلام - زهرا اخوان مقدم

جنبه  های برجسته و آموزه  های نورافشان در متون و اخبار رسیده از امام رضا علیه السلام ، با وجود پژوهش  های پرشمار، همواره نکاویده  های فراوان دارد. در این مقاله، سه مجموعه معرفی می شود که هر کدام دربرگیرنده ده  ها نوشتار و مقاله با ارزش علمی  بوده و به صورت کتاب، چاپ شده است. اول و دوم دو جلد مجموعه با نام «ابعاد و شخصیت و زندگی حضرت رضا علیه السلام » که در کلّ مشتمل بر 25 نوشته است. سومین مجموعه مقاله کتابی ست با عنوان «جستاری در ادعیه رضویه» که در یک جلد چاپ شده و شامل 25 مقاله می باشد. معرفی مختصری از هر پژوهش در ادامه خواهد آمد. غالباً مقالات و تحقیق  هائی که در قالب همایش  ها ارائه می شوند، کمتر مورد توجه قرار گرفته و اطلاع رسانی درستی در مورد آنها صورت نمی گیرد، و سایت  های معروفی که مقالات را نمایه می کنند نیز به اینگونه مجموعه  ها توجه ندارند، لذا هدف از این گزارش، اطلاع رسانی به جامعه علمی  کشور است تا از وجود چنین پژوهش  هایی بی خبر نمانند. اگر چه گاه نکات مثبت و یا منفیِ تحقیق  ها مطرح شده، ولی نگارنده به هیچ روی، رویکرد تحلیل، تمجید، و یا نقد نداشته است.

 

مقدمه

   زندگی امام هشتم شیعیان حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام  از جنبه  های متعدد قابلیت تحقیق و پژوهش دارد، زیرا حیات ایشان دارای ویژگی  های منحصر به فردی است که زمینه لازم را برای برخی فعالیت  ها مهیا کرده بود؛ فعالیت  هائی که برای ائمه دیگر شیعه امکان آن مهیا نشد. از این رو فصلنامه سفینه شماره ای را مخصوص به این امر گرداند، تا گوشه ای از این ابعاد، مورد مطالعه قرار گیرد. علاوه بر مقالاتی که در این شماره عرضه می شود، به نظر می رسد معرفی سه مجموعه، برای اطلاع خوانندگان این شماره مفید فوائد فراوان باشد، چرا که هر یک در بر گیرنده مقاله  ها و پژوهش  های باارزشی به قلم محققان معاصر است.

 

1) کتاب ابعاد شخصیت و زندگی امام رضا علیه السلام – جلد اوّل

     اولین کتابی که معرفی می شود، عنوان فوق است. این مجموعه با سرپرستی علمی  دکتر احمد پاکتچی و به اهتمام مرتضی سلمان نژاد، در سه بخش فراهم آمده و توسط انتشارات دانشگاه امام صادق علیه السلام  به همراه بنیاد بین المللی فرهنگی هنری امام رضا علیه السلام ، و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، در سال 1392 در علیه السلام 00 نسخه چاپ شده است. متصدیان جشنواره بین المللی امام رضا علیه السلام ، بر مبنای حدیثی از شخص امام هشتم که فرموده اند: خدا رحمت کند کسی که امر ما را احیا کند، و با هدف ترویج روح معنویت در جامعه، کوشیده اند تا با محوریت معارف ناب رضوی، تلاشی در این حوزه به جامعه اسلامی  عرضه کنند که این مجموعه به همراه جلد دوم، جلوه ای از آن است.

    این جلد که مشتمل بر 12 نوشتار است، در سه بخش با عناوین: زندگی و شخصیت امام رضا علیه السلام  با سه پژوهش، حیات اجتماعی و فرهنگی امام رضا علیه السلام  با پنج، و علوم و معارف در آموزه  های امام رضا علیه السلام  با چهار پژوهش فراهم شده، و در نهایت با نمایه ای 30 صفحه ای پایان می یابد. در ادامه به معرفی اجمالی هر نوشته بدون ذکر نام بخش  ها پرداخته می شود. نگارنده این سطور، از عنوان نوشته و پژوهش، به جای «مقاله» بهره جسته، چون پژوهش  های این دو جلد، از حیث صوری و محتوائی، مقاله (به معنای اصطلاحی) نیستند، اگر چه برخی از آنها از حیث نوع مسئله و یافته  های جدید، می توانند «پژوهش» به معنای واقعی کلمه باشند.

1-1) گذری بر زندگی امام رضا علیه السلام

        نویسنده آن، صادق سجادی عضو هیئت علمی  دائره المعارف بزرگ اسلامی  است و نوشته او در 11 صفحه چنانچه از نامش پیداست گذری بر زندگی آن امام همام می باشد. تکیه بر منابع متعدد، از محاسن نوشته است ولی اصول و روش  های علمی  کمتر دیده می شود. مطالبی بطور پیوسته در پی هم آمده و حتی یک عنوان فرعی به چشم نمی خورَد. نوشته با دو پاراگراف درباره مشخصات و تولد امام  رضا علیه السلام  شروع شده، و بدون سیر منطقی با تکه  های تاریخی متعدد در باره اختلاف  های امین و مأمون ادامه می یابد که بیشتر شرح اوضاع تاریخی و سیاسی آن عصر است.

1-2) نیم نگاهی به راویان امام رضا علیه السلام

        نویسنده این پژوهش خواندنی، محمدکاظم رحمان ستایش است و در43 صفحه اطلاعات رجالی را در باره راویانی جمع آوری کرده که از امام رضا علیه السلام  روایت کرده اند، اگر چه عبارت نیم نگاه در عنوان صحیح و دقیق نیست. نویسنده تلاش کرده که به چهار سؤال پاسخ دهد: اینکه راویان امام رضا علیه السلام  از چه جریان  هائی بوده اند؟ و ارتباط بین خودشان؟ و به لحاظ جغرافیائی ارتباط آنها با شخص امام چگونه بوده؟ و کدامیک شخصیت نقش آفرین در عالَم حدیث داشته اند؟ وی در ابتدا چینش اصحاب امام رضا علیه السلام  را در کتاب  های رجال برقی و رجال شیخ طوسی و کتب رجالی معاصر مورد بررسی قرار داده، سپس در صدد پاسخ به سؤال  های طرح شده برمی آید. راویان امام رضا علیه السلام  به نُه صنف: خواهران و برادران، موالی، خادمان، همراهان سفر، سادات، معتقدان مذاهب مختلف، فقهای اصحاب امام رضا علیه السلام ، راویان مورد اختلاف، و راویان پر روایت، تقسیم شده و ذیل هر عنوان، افراد مربوطه معرفی شده اند.

1-3) جایگاه امام رضا علیه السلام  در ادبیات، سیره نگاری، و مناقب نگاری سده  های متقدم و میانه

       نویسنده پژوهش، سیدمحمد  هادی گرامی دانشجوی دکتری الهیات در دانشگاه امام صادق علیه السلام  است. 45 صفحه بعلاوه هشت صفحه منابع تحقیق، ذیل این عنوان به چشم می خورد. نویسنده پس از این ادعا که نگاهی فراگیر به قرون متقدم و میانه اسلامی  با رویکرد تحلیلی- کتابشناسانه دشواری خاص خود را دارد، کتاب شناسی آثار مربوط به امام رضا علیه السلام  را نیز از همین مقوله بر شمرده است. وی تصریح می کند که تک نگاری  ها در باره امام هشتم مربوط به سده  های متأخر است و یافتن آثار مربوط به شخصیت و حیات این امام همام، در مفهومی  عام و فراگیر، و در ضمن شرح حال دیگر معصومان ممکن است. سپس نگارنده بطور تفصیلی نخستین مکتوبات را از نیمه اول سده سوم پی گرفته، تا قرن هشتم یک به یک مورد مطالعه قرار می دهد. از دیدگاه وی، تا پیش از سده پنجم هجری، مکتوبه ای با عنوان «وفات  الرضا» نوشته اباصلت هروی، از معدود مواردی است که به نحوی اختصاص به شرح زندگی امام رضا علیه السلام  دارد.

1-4)  اندیشه سیاسی در تعالیم امام رضا علیه السلام

       نویسنده این پژوهش، دکتراحمد پاکتچی عضو هیئت علمی  دانشگاه امام صادق علیه السلام ، و مطلب ایشان در 55 صفحه به همراه هفت صفحه منابع فراهم آمده است. این پژوهشگر توانا معتقد است که امام رضا علیه السلام  به سان ائمه قبل از خود، از نظر موضع سیاسی راهی بین زیدیه و اصحاب حدیث را دنبال کرده است؛ یعنی نه مانند زیدیه به دنبال قیام و خروج بر ضدّ حکومت وقت، و تلاش برای تأسیس حکومت بوده، و نه مانند قاطبه اهل حدیث، چنین باور داشت که حکومت هر نیکوکار و تبهکاری که به هر حیله ای بر مسند قدرت نشسته، مشروع و محترم است. نویسنده معتقد است امام هشتم به دنبال یک راه حل میانه در این خصوص، و ارائه یک صورت بندی قابل درک بوده، که بتواند رفتار سیاسی شیعیان را تنظیم کند. لذا امام رضا علیه السلام  در راه رسیدن به همین حدّمیانه است که در تعالیم خویش، دو گونه اطاعت را از یکدیگر تفکیک فرموده است. در آموزه  های امام، سیاستی که بنیاد آن مشروع است، تنها به امامت ائمه: بازگردانده شده، و سیاستی که به سبب مصالح امت مشروعیت می یابد، به حکومت  های عرفی بازگردانده شده است. نویسنده به تفصیل در ابتدا رابطه سیاست و اصل امامت را تبیین نموده و سپس به حقّ اهل بیت: در حکومت، و مصالح شیعه پرداخته، و با سیر منطقی یک به یک یک اهداف خود را پی می گیرد.

1-5) جایگاه امت واحده در آموزه  های امام رضا علیه السلام

       این پژوهش نیز به قلم دکتر پاکتچی است که در نوشته پیشین معرفی شد. نوشته مورد بحث در 24 صفحه متن و حدود هفت صفحه منابع تحقیق، قابل مطالعه است. نویسنده پس از تصریح به اینکه امام  رضا علیه السلام  در بین امامان شیعه، به سبب حضور اجتماعی و سیاسی، چهره ای ویژه و متمایز دارد، پذیرش ولایت عهدی را در نگاه اول، چشمگیر و توجه برانگیز نامیده و آن را تلاشی برای بازگرداندن انسجام به امت اسلامی  و رهانیدن امت از گسیختگی برشمرده، و معتقد است که قبول ولایتعهدی اگر چه با دلائل متعدد تحلیل گردیده، اما این هدف مهم، مغفول عنه واقع شده است. نیز نویسنده تصریح می کند که در آن عصر، دو خطر مهم انسجام جهان اسلام را تهدید می کرد. اول اینکه با جنگ و رقابت دو برادر عباسی بر سر خلافت، طبیعی بود که صف آرائی  ها و جناح بندی  ها در سطوح جامعه پدید آید، و دوم اینکه شکل گیری مذاهب مختلف و بدعت گذاری  ها به شدت باعث تفرق  ها می شد و اهتمام امام رضا علیه السلام  در مبارزه با این تهدیدها قابل توجه است. وی پس از ذکر دو علت اساسی برای تفرقه در عصر امام رضا علیه السلام ، راه کارهای متعددی را از سوی ایشان ارائه می کند.

1-6) امام رضا علیه السلام  و جریان  های داخلی امامیه

       نویسنده این نوشتار، یحیی میرحسینی دانشجوی دکتری دانشگاه امام صادق علیه السلام  است و مقاله خود را در 31 صفحه به همراه شش صفحه منابع فراهم آورده است. وی معتقد است که در دوره دوم حکومت عباسی، به عللی، با فضای فکری نسبتا آزاد مواجه هستیم که اثرات فرهنگی عمیقی بر جهان اسلام نهاد و به جهت فراهم آمدن شرایط مساعد سیاسی- اجتماعی باعث ایجاد دو پی آمد شد. اول ترویج افکار و ادیان غیر اسلامی، و دوم سر برآوردنِ فرقه  های مختلف اسلامی  متنوع. امام رضا علیه السلام  به مبارزه با هر دو همت نهادند اما علاوه بر این جبهه برون دینی و درون دینی، یکی از گفتمان  های مهم و پُردامنه حضرت، فعالیت در جبهه درون مذهبی، و جلوگیری از تشتّت شیعیان بود. نویسنده ضمن معرفی فرقه  های قطعیه، واقفیه، غُلات، و مفوِضه، چگونگی و انواع تعامل امام رضا علیه السلام  با تمامی  فرقه  های شیعی که از زمان امام باقر علیه السلام  بوجود آمده بودند را تبیین می کند.  

1-7) سیری در منظومه تربیتی- اخلاقی امام رضا علیه السلام

        نویسنده این نوشتار، مصطفی فقیه اسفندیاری، عضو هیئت علمی  دانشگاه علوم اسلامی رضوی، و این نوشته در36 صفحه متن و دو صفحه منابع گرد آمده است. وی پس از ذکر هدف بودن مکارم اخلاق، و ارزش نیل به کمالات و نیز تزکیه و تربیت، نیز مفهوم شناسی سیره و اخلاق و تربیت، اصول آن را متجلی در سیره نبوی و ائمه اطهار دانسته و اخلاق فردی، اجتماعی، سیاسی، و... را مورد توجه امام رضا علیه السلام  برمی شمارد.  نویسنده دوره  های تربیت را به: قبل از ولادت فرزند، بعد از ولادت، و دوره نوجوانی و جوانی تقسیم کرده و در هر یک سیره تربیتی حضرت را تبیین می کند.

1-8) ادیان دیگر با رویکردی رضوی

        این نوشتار را فرامرز حاج منوچهری عضو هیئت علمی  دایره المعارف بزرگ اسلامی  با 18 صفحه متن، و سه و نیم صفحه منابع فراهم آورده، و نوع ارتباط امام رضا علیه السلام  را با پیروان ادیان دیگر مورد بررسی قرار می دهد. وی معتقد است مناظره  های تاریخی حضرت با بزرگان ادیان مختلف، از یک سو بیانگر رویکرد رضوی به این مباحث، و از سوی دیگر به نقش امامان شیعه در راهبرد اهداف الهی اسلام در برابر ادیان  دیگر اشاره دارد. نویسنده خود در مقدمه، نوشته اش را مقاله نامیده، با اینکه ویژگی  های مقاله از حیث روش و وجود چکیده و واژگان کلیدی، و نیز سیر منطقی در بحث، و وجود رابطه صحیح بین عناوین از حیث مقسم یا قسیم بودن، در آن به چشم نمی خورَد. به عنوان نمونه در صفحه 92 پاراگراف دوم اشاره می کند که دو مورد از سبک مواجهه امام رضا علیه السلام  بیان شد، در حالیکه با توجه به موضوع نوشتار این دو ابزار باید عنوان فرعی شده و مورد توجه قرار می گرفت. گذشته از این، باز در صفحه 29 علیه السلام  عنوان: «انواع مواجهات امام رضا علیه السلام  با صاحبان دیگر ادیان» دیده می شود.

1-9) جایگاه امام رضا علیه السلام  در علوم قرآنی و تفسیر

       نویسنده این نوشتار، عباس مصلائی پور دانشیار دانشگاه امام صادق علیه السلام  می باشد. نوشته ایشان از40 صفحه متن اصلی و چهار صفحه منابع تشکیل شده است. نویسنده پس از اشاره به اینکه نقش معصومان: در توسعه معارف قرآنی، اساسی است به بحث در باره امام هشتم پرداخته، و بر اساس روایات امام رضا علیه السلام  ابتدا به دنبال تأثیر ایشان در علم تفسیر و سپس علوم قرآن است. محقق مذکور ابتدا با یک تقسیم بندی روشن و منطقی، مبانی و اصول راهبردی تفسیر را در احادیث حضرت پی گرفته و پس از تقسیم آن به مبانی صدوری و مبانی دلالی تفسیر، فروعات هر یک را با ذکر حدیث مربوطه برمی شمارد. هدف دوم پژوهش بررسی روایات ناظر بر علوم قرآنی از امام رضا علیه السلام  است که در آن زیرمجموعه  های اسباب نزول، علم قرائت، سوره شناسی، فضائل و خواص آیات، حروف مقطعه، محکم و متشابه، و اعجاز قرآن قابل مطالعه است. در ادامه روایات تفسیری امام رضا علیه السلام  در سویه  های سه گانه معرفی شده و سویه کلامی آن به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین گونه  های روایات تفسیری حضرت بطور مشروح و با ذکر نمونه  های قابل توجه، حجم زیادی از صفحات نوشتار را به خود اختصاص می دهد. رهنمودهای تفسیری امام رضا علیه السلام  و بررسی روش تفسیری ایشان و بازتاب آموزه  ها در آثار فریقین مباحث انتهائی این پژوهش است، و نتیجه همه مباحث نیز در هشت بند در انتها قابل توجه است.

1-10) کوشش  های امام رضا علیه السلام  در بسط حدیث و علوم آن

          دهمین بخش از جلد اول کتاب ابعاد شخصیت و زندگی امام رضا علیه السلام  از مهدی ایزدی، دانشیار دانشگاه امام صادق علیه السلام  است. پژوهش ایشان در 32 صفحه متن اصلی و سه صفحه منابع گرد آمده است. نویسنده پس از یاد کردن از اهل  بیت: به عنوان حافظان سنت نبوی، در پیِ تبیین نقش برجسته امام رضا علیه السلام  در چنین امر مهمی  است، و نامگذاری آن حضرت به «عالم آل محمد» را دلیلی بر آن می شمرَد. نویسنده در مقام پاسخ به دو سؤال است: اینکه امام رضا علیه السلام  چه روش  هائی را در حفظ و نشر حدیث داشتند؟ و اینکه با توجه به نقش علوم حدیث در آسیب شناسی آن، کدامیک از اصول علوم حدیث را می توان در آموزه  های ایشان پی جوئی نمود. در پاسخ سؤال اول به مجالس درس و بحث حضرت، و توصیه  های ایشان به کتابت و نشر حدیث اشاره شده، و در پاسخ سؤال دوم ضمن پنج زیرمجموعه مفصل با عناوین: علم فقه الحدیث، علم نقد الحدیث، علم رجال، علم اختلاف الحدیث، و علم اسناد الحدیث، تلاش  های امام رضا علیه السلام  به تفصیل آمده و مبانی و قواعد قابل توجهی استخراج شده است.

1-11) پزشکی دین مدار در منظر علوی

         این نوشته که در2 علیه السلام  صفحه به اضافه حدود سه صفحه منابع گرد آمده، از فرامرز حاج منوچهری عضو هیئت علمی  دائره المعارف بزرگ اسلامی  است. وی معتقد است که گستردگی ابعاد شخصیتی امام  رضا علیه السلام ، این معصوم دهم را در شمار تأثیرگذارترین افراد در تاریخ اسلام نهاده، و نقش دهیِ ایشان به شاکله کلیِ  اندیشه پزشکی در محافل شیعی، تنها یکی از طیف  های شخصیتیِ این امام است. به نظر نویسنده، پزشکی دین مدار حضرت رضا علیه السلام  با خاستگاه نبوی و علوی، سازنده مجموعه گسترده ای از مفاهیم بهداشتی- درمانی، با رویکرد جسم و جان است. در این نوشته -که نباید مانند نویسنده آنرا مقاله نامید چون ویژگی  های مقاله را ندارد- دو سطحِ مفاهیم نظری و مفاهیم عملی در پزشکی آن امام پی گرفته می شود.

1-12) رمز و رمزپردازی در کلام امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

          آخرین نوشته جلد اول، کوتاهترین آنها نیز هست. اثری در 14 صفحه متن و دو صفحه منابع تحقیق، از شهرام خداوردیان عضو مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. اگر چه نویسنده در همان سطر اول، نوشته اش را «مقاله» نامیده، ولی نوشته او حتی مقدمه و نیز یک عنوان فرعی هم ندارد و مطالب از ابتدا تا انتها یکسره در پی هم آمده است. از آنجا که نوشته، هیچگونه تقسیم و عنوان پردازی ندارد، به خواننده در یافتن مطالب کمکی نمی کند و اقوال عالمان اسلامی  و غربی و روایات و... پیاپی آمده اند. نویسنده با صبغه ای کاملاً عرفانی، که یک نگاه به فهرست منابع گواه آن است، در آغاز منظور از رمز یا سَمبل در این تحقیق را روشن می کند که عبارت است از: تأویل آنچه دیده و شنیده می شود در عالَم حسّ، با آنچه که مراد است در حضرت الهیه؛ یعنی همه اشیائی که در عالم علوی است، نظائر و همانندهائی است در عالم سفلی. سپس روایت بطن و ظهر یا تنزیل و تأویل را تأییدی بر همین معانی رمز گونه معرفی کرده و روایتی زیبا از حضرت رضا علیه السلام  را مورد بحث قرار می دهد.

 

2) کتاب ابعاد شخصیت و زندگی امام رضا علیه السلام – جلد دوّم

    دومین کتابی که نگارنده سطور به گزارش آن می پردازد، جلد دوم از کتابیست که در عنوان شماره 1، معرفی این دو جلد و چاپ آنها به طور کلی گذشت. پس از معرفی نوشته  های جلد یکم، اینک به جلد دوم می پردازیم. این جلد مشتمل بر13 نوشتار است، و در دو بخش فراهم شده که پنج پژوهش اول آن، ادامه بخش سوم از جلد اول می باشد. پس از آن بخش چهارم با عنوان «امام رضا علیه السلام ، گفتمان عصر و ادبیات ماندگار شیعه» با هشت نوشتار آمده، و جلد دوم در نهایت با نمایه ای 28 صفحه ای پایان می یابد. در ادامه به معرفی اجمالی هر نوشته بدون ذکر نام بخش  ها پرداخته می شود. لازم است به اشکال مهم چاپی در این جلد اشاره شود و آن اینکه در جلد اول، در آغاز هر صفحه سمت راست، عنوان کتاب به چشم می خورد و در آغاز هر صفحه سمت چپ، نام پژوهش همان صفحه. اما در جلد دوم، آغاز صفحه سمت راست صحیح است اما در بالای همه 485 صفحه کتاب، نام آخرین نوشته جلد اول همچنان درج شده است! مشخصات برخی از نویسندگان نیز در این جلد ثبت نشده است.

2-1) امام رضا علیه السلام ، کلام و مسائل کلامی عصر

        این نوشته مشتمل بر 12 صفحه متن و دو صفحه فهرست منابع، و اثر حسین هوشنگی می باشد و دیدگاه  های کلامی  حضرت  رضا علیه السلام  را پی جوئی می کند. نویسنده ابتدا پیشینه کلام را تا عصر امام مطرح کرده و سپس به تبیین روش امام در مسائل اعتقادی پرداخته است. توحید و نفی تشبیه، توحید صفاتی، و جبر و اختیار سه عنوان نه چندان صحیحی است که ذیل عنوان روش امام در مباحث اعتقادی مطرح شده اند.

2-2) امام رضا علیه السلام  و مسائل اصول فقه

        این عنوان را دکتراحمد پاکتچی بر متن 29 صفحه ای خویش نهاده و سه صفحه منابع نیز بدان افزوده است. نویسنده تصریح کرده اگرچه برخی نظریات مقدماتی در خصوص استناد به کتاب و سنت در سده نخست ارائه شد، و زمینه  های بحث از اجماع و قیاس هم در اواخر همان سده فراهم آمد، اما مسلّماً آنگاه که خود ذی المقدمه، یعنی فقه در مرحله آغازین بود، انتظار پیشرفت فراوان در علم مقدمه یعنی اصول فقه را نباید داشت. وی نخستین صورت ساخت یافته از اصول فقه را در محافل اهل سنت در تلاش  های محمد بن ادریس شافعی، و در بین عالمان امامی  در تک نگاشت  های هشام بن حکم و شاگرد او یونس بن عبدالرحمان می بیند. سپس نویسنده ذیل عناوین: نسبت کتاب و سنت، مسأله حجیت ظواهر کتاب، مسأله اختلاف حدیث، تعارض اخبار و مسأله تقیّه، مواجهه با رویکردهای اصولی عامه، و دعوت عالمان به تفریع و اِفتاء، بحث  های جالب و مفصلی با تکیه بر روایات امام رضا علیه السلام  مطرح نموده است.

2-3) امام رضا علیه السلام  و دانش فقه

        این نوشته حاویِ 34 صفحه متن و پنج صفحه منابع و مانند اثر قبلی، از احمد پاکتچی است. در ابتدا جایگاه مهم و مغفولٌ عنه حضرت رضا علیه السلام  در فقه تبیین شده و نویسنده تصریح کرده که بیرون از دایره امامیه، جایگاه فقاهت ایشان ناشناخته است، تا آنجا که حتی در نوشته  های زیدیه نیز، فقط اهتمام به ضبط اقوال امامان باقر و صادق8 دیده می شود. وی سپس نقلیات متعددی را از کتب عامه مبنی بر دانش فقهی امام رضا علیه السلام  و افتاء در سنین جوانی می آورَد و فعالیت  های ایشان را تحت عناوین زیر پی می گیرد: اول تعلیم استدلال فقهی، با چهار عنوان فرعی ذیل آن، دوم فقه امام رضا علیه السلام  و مقتضیات اجتماعی، با چهار عنوان فرعی ذیل آن. بحث  های مفصلی ذیل هر یک از این هشت عنوان براساس روایات حضرت آمده است. لازم به ذکر است با توجه به تبحر نویسنده درحوزه فقه و اصول، این دو پژوهش از ایشان خواندنیست.

2-4) معرفت شناسی فضیلت: فضیلت  ها و رذیلت  های معرفتی در روایات رضوی

        این نوشته را رضا اکبری استاد گروه فلسفه و کلام دانشگاه امام صادق علیه السلام  در 18 صفحه متن و یک صفحه منابع فراهم نموده است. نویسنده معتقد است پس از تفکیک نیازها و نیازنُماها از یکدیگر، انسان  ها باید با تأمل در متون دینی قواعد راهنمای زندگی را بدست آورند. وی پس از اشاره به دو مؤلفه نظر و عمل در وجود انسان، رویکرد معرفت شناسی را در مقام نظر، یکی از مهم ترین رویکردها شمرده و سؤال  های متعددی را مطرح می کند که در این حوزه ذهن  اندیشمندان را به خود مشغول داشته است. نویسنده در تبیین هدف پژوهش، مسأله معرفت را یک نیاز معرفی کرده که باید بر روایت عرضه گردد و پاسخ مناسب طلب شود. برای نیل به این هدف، ابتدا برخی فضائل و رذائل معرفتی را که در روایات آمده، مورد توجه قرار می دهد و سپس مواردی که در روایات امام رضا علیه السلام  بدان اشاره شده مفصلا تحلیل می کند که برخی از آنها عبارتند از: علم، روحیه پرسشگری، سکوت، هم نشینی، سخاوت علمی، و دقت در حوادث.     

2-5) اخلاق و نظام اخلاقی در مکتب علی بن موسی الرضا علیه السلام

        این عنوان را مهدی سپهری در 13 صفحه متن و یک صفحه منابع فراهم آورده و بدون هیچ طرح مسئله یا مقدمه، ذیل همان عنوان اصلی، با دو عنوان فرعیِ پی در پی وارد بحث می شود. وی تحت دو عنوان کلیِ: اخلاق و زهد در آینه رفتار حضرت؛ و اخلاق در آینه کلام حضرت، روایاتی را ذکر می کند. نظام اخلاقی و جایگاه آن عنوانی است که در دو صفحه به آن پرداخته شده و نوشته، بدون نتیجه گیری پایان می یابد.

    پس نوشته فوق، وارد بخش چهارم از دو جلد مورد بحث می شویم که تا آخر جلد دوم ادامه دارد.

2-6) امام رضا علیه السلام  و گفتمان امامت: تحلیل گفتمانی

        اولین نوشته بخش چهارم که طولانی ترین نوشته هر دو جلد هم هست، اثر حسن بشیر است با عنوان فوق و 9 علیه السلام  صفحه متن و شش صفحه منابع. نویسنده که قبلا در خلال مقاله ای دیگر اصول کلی حاکم بر گفتمان امامان معصوم را مطرح کرده، و دوره  های سیاسی- اجتماعی و گفتمان  های معصومان را به نُه دوره تقسیم نموده، اینک تنها به دوره مخصوص امام رضا علیه السلام  می پردازد. بین آن نُه بخش، ششمین دوره خاص امام هشتم بوده و با نام «مرحله ضرورت انتقال حکومت به امامان» معرفی شده است.  نویسنده پس از معرفی دوره  ها و نگاهی مختصر به زندگی حضرت، ضرورت به کار گیری تحلیل گفتمان را مطرح نموده و بین سه روش که برای تحلیل گفتمان معرفی می کند، روش «پدام» را برمی گزیند که از سه مرحله کلان و پنج سطح تشکیل شده است. وی همه این مراحل و سطوح را شرح داده و سپس در موضوع رَوائیِ تحلیل گفتمان در متون دینی توضیح می دهد و وارد مباحث اصلی می شود. تحلیل هفت بافت از بافت  های موقعیتی- اجتماعی که در خلق گفتمان ولایتعهدی سهم بسزائی داشتند، بحث بعدی نوشته است. پس از آن متن کامل روایت معروف امامت از امام رضا علیه السلام  با ترجمه آن آمده و مورد بررسی قرار گرفته است. نوشته ایست اگر چه در حدّ یک کتاب، ولی خواندنی و جالب، و مزیّن به جدول  ها و نمودارهای متعدد، که البته لازمه روش تحلیل گفتمان است.

2-7) امام رضا علیه السلام  و جریان تصوّف و عرفان

        این نوشتار مشتمل بر 32 صفحه متن و شش صفحه منابع اثر علی اشرف امامی، استادیار گروه ادیان و عرفان دانشگاه فردوسی مشهد است. مؤلف بدون مقدمه، با عنوان: شکل گیری نهضت زهد در عصر امام  صادق علیه السلام  پیشینه جریان تصوف و عرفان را در حدود10 صفحه مطرح می کند. سپس با بحث «امام کاظم علیه السلام  و جریان تصوف» به استقبال تحقیق در باره امام هشتم رفته و ارتباط معروف کرخی را با ایشان، به عنوان اساسی ترین مجال در بحث پیوند امام و جریان تصوف مطرح می کند. عناوین و مطالب کم ارتباط با موضوع تحقیق، و صفحات پوشیده از متن  های طولانی بدون عنوان فرعی، و فقدان مفهوم روشنی ازعرفان و تصوف، خوننده را سردرگم می کند. در پایان دو نمونه از معارف عرفانی امام رضا علیه السلام  به میان آمده و نوشته بدون نتیجه گیری پایان می یابد.

2-8) تعامل امام رضا علیه السلام  با مهم ترین جریان  های فکری-کلامی  غیرشیعی

        نوشته نامبرده اثر یحیی میرحسینی دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث در دانشگاه امام صادق علیه السلام  است که در 23 صفحه متن و پنج صفحه منابع تالیف شده است. مؤلف ابتدا طرح مسئله نموده و سپس با عنوان نه چندان دقیقِ «مباحث مربوط به خلافت و امامت» ریشه اختلاف را در مسئله امامت تبیین می کند. عناوین دیگر گاه با عدد و گاه بدون عدد در پی آمده که تشخیص مباحث عام را از زیرمجموعه  ها، و نیز فهم ارتباط مطالب با یکدیگر را با مشکل روبرو می کند. عناوین تشبیه و تنزیه، جبر و اختیار، مباحث ایمان، گفتمان خلق قرآن، جریان خوارج، و جریان زهد و تصوف به ترتیب مطرح شده و مواضع امام رضا علیه السلام  در هر کدام تبیین گردیده است.

2-9) امام رضا علیه السلام  در میراث زیدیه

       این تألیف در 24 صفحه متن و هفت صفحه منابع، نیز از یحیی میرحسینی است که در مقاله پیشین معرفی شد. بدون مقدمه یا طرح مسئله، زندگی امام رضا علیه السلام  در کتب زیدیه در آغاز مورد توجه قرار گرفته و قضاوت زیدیان در باره علت شهادت حضرت، با اعتقاد شیعه یکسان بیان شده است. به گفته نویسنده، توجه به مضجع و زیارت امام رضا علیه السلام  از دیگر مطالبی است که در منابع زیدیه دیده می شود. اگرچه شماره گذاری عناوین گاه غلط و گیج کننده است، و مثلا بدون شماره چهار عنوان پنج آمده، یا بعد از 1-3 عنوان: 4-2 دیده می شود، اما این مطالب را می توان مطالعه نمود: دیدگاه زیدیه در رویکردهای سیاسی امام رضا علیه السلام ، و زیدیه و میراث روائی امام رضا علیه السلام . بالاخره نوشته بدون نتیجه گیری، با عنوان: توجه به اقوال و سیره عملی امام رضا علیه السلام  پایان می گیرد.

2-10) مناسبات دوسویه امام رضا علیه السلام  و جریان  های زیدیه

         این عنوان را نیز یحیی میرحسینی در صفحه متن و پنج صفحه فهرست منابع فراهم کرده است. وی در مقدمه اشاره می کند که در زمان حیات امام رضا علیه السلام  و حتی قبل از آن، فرقه زیدیه یکی از مذاهب پرنفوذ شیعی بوده است. عنوان بعدی که بر خلاف دیگر عناوین این نوشتار، شماره ندارد، تعامل حضرت را با پیروان فرقه زیدیه مطرح کرده و سپس دیدگاه امام رضا علیه السلام  در باره زید بن علی و بزرگان زیدیه، و نظر حضرت نسبت به قیام  های زیدیان مطرح می گردد. تعامل  های زیدیه با حضرت، و نیز گرایش برخی از آنان به امام رضا علیه السلام ، بدون نتیجه گیری نهائی، مباحث انتهائی تألیف است.

2-11) امام رضا علیه السلام  و پدیده استناد و ارجاع

         نویسنده این تحقیق احمد پاکتچی است که علاوه بر سرپرستیِ علمی  دو جلد، دو نوشته در جلد اول و سه نوشته در جلد دوم از ایشان آمده و اکنون آخرین قلم ایشان در مجموع دو جلد معرفی می شود. نویسنده در مقدمه به اهمیت پدیده استناد و ارجاع در دانش امروزی اشاره کرده و آن را از هنجارهای جاری در تحقیقات علمی  می شمرَد، و عواملی چون شکاکیت عصر مدرن و رواج صنعت چاپ را باعث فراگیر شدن این پدیده می داند. وی تصریح می کند که این پدیده با چنین گستره ای در قرون متقدم مورد توجه نبوده، زیرا در حیطه علوم قدیم نهادینه نشده است. سپس به هدف مقاله اشاره می کند که امام رضا علیه السلام  بعنوان یکی از ائمه: و یک انسان معصوم، تا چه  اندازه به مستندسازی سخنانشان روی آورده اند. مؤّلف استناد دهی را به سه بخش عمده تقسیم می کند: اول: استناد مبتنی بر عقل و زبان؛ و پس از توضیح آن به ارائه نمونه  هائی برگرفته از کلام حضرت می پردازد. دوم: استناد مبتنی بر قرآن کریم؛ که حضرت به کرّات در گفتگو با کسانی که قرآن را باور دارند، به آیات متعدد استناد فرموده است. نویسنده اینگونه استنادها را به دو نوعِ تثبیت و تصحیح معنا، و تعیین مصداق تنوع داده و برای هر یک، از سخن امام هشتم نمونه می آورَد. سوم: استناد به کتب مقدس ادیان؛ که مسلَم است در تخاطب با کسانی که پیرو کتاب  های دیگر بوده اند می بایست از کتب خودشان دلیل آورده شود. نمونه  هائی از ارجاع  های امام رضا علیه السلام  به کتاب اشعیای نبی، زبور داوود، انجیل لوقا و یوحنا و مرقس مطرح شده است. چهارم: استناد به احادیث (که به غلط باز هم با حرف «ج» بجای «د» معرفی شده) بخش دیگری از ارجاع  های حضرت را تشکیل می دهد که با نمونه  های آن قابل مطالعه است. نوشته بدون نتیجه گیری پایان گرفته است.

2-12) ارزیابیِ آثار منتسب به امام رضا علیه السلام

          نوشته فوق اثر فرامرز حاج منوچهری و مشتمل بر 25 صفحه متن و حدود پنج صفحه فهرست منابع است. وی ابتدا در مقدمه به اهمیت عصر امام رضا علیه السلام  در دو جنبه دانشی و سیاسی اشاره کرده و عصر رضوی را در طول تاریخ، به عنوان یکی از بحث برانگیزترین دوره  های تاریخ امامیه خصوصاً در مبحث تدوین و تألیف آن امام معرفی می کند. نویسنده پس از بحث مفصلی در باره داشته  های وسیع شیعه از امام هشتم و جایگاه ایشان در عصر خود، معتقد است که در باره آثار منسوب به امام رضا علیه السلام  نمی توان برخورد قاطع سلبی یا ایجابی نمود، یعنی نه می توان آن را به واقع اثبات کرد و نه به قاطعیت مردود شمرد، و او تنها بر آن است تا با رویکرد تاریخی، آثار منسوب به امام را بررسی نموده و در صورت امکان، چرائی تدوین آنرا مورد توجه قرار دهد. با همین رویکرد، مسند الرضا علیه السلام ، طب  الرضا علیه السلام ، فقه  الرضا علیه السلام ، و محض  الاسلام مورد مطالعه قرار گرفته و نوشته، بدون نتیجه گیری پایان می پذیرد.

2-13) گزارش تاریخی-گونه شناختی از آثار دوره  های متأخر پیرامون امام رضا علیه السلام

          آخرین نوشته جلد دوم، اثری دیگر از فرامرز حاج منوچهری است با 19 صفحه متن و دو صفحه فهرست منابع. نویسنده بدون مقدمه، مطالب را بطور پیوسته شروع کرده، و خواننده پس از نُه صفحه پی در پی، تنها به عناوینی گنگ بر می خورد مانند: گونه شناسی، کلیات، و مجدداً پس از شش صفحه، این عنوان را می بیند: «پیرامون آثار منسوب به امام علیه السلام »؛ که به نظر می رسد اساساً مشابه نوشته پیشین، و خروج از موضوع این نوشتار است زیرا طبق عنوان، می بایست فقط آثار متأخر بررسی شود. اگر چه ذیل این عنوان، پس از ذکر طب الرضا و مسندالرضا و ... ، تدوین  های حول آنها نیز معرفی شده اند. در پایان نیز نتیجه گیری نشده و کمکی به خواننده نمی شود.

 

3) کتابِ جستاری در ادعیه رضویه با تکیه بر «الصحیفه الرضویّه الجامعه»

    سومین کتابی که در این گزارش معرفی می شود، عنوان فوق با 25 نوشته از 25 نویسنده یا گروه نویسندگان است که در همایش ملیِ صحیفه رضویه، به سرپرستی علمی  دکتر مهدی ایزدی، و اهتمام مرتضی سلمان نژاد در  علیه السلام 24 صفحه فراهم آمده است. حجم همه مقاله  ها 66 علیه السلام  صفحه می باشد، و بعد از آن 25 صفحه حاوی 25 چکیده، و در نهایت،31 صفحه مشتمل بر نمایه  ها چاپ شده است. متن مورد توجه در همه نوشته  ها، کتاب «الصحیفه الرضویه» است که حاوی دعاهای منقول از امام رضا علیه السلام  می باشد و به همت آیت الله سیدمحمدباقر موحّدابطحی گردآوری شده، و اساساً این همایش کوششی در جهت معرفیِ ابعاد گوناگون این کتاب ارزشمند بوده است. دهمین جشنواره بین  المللی امام رضا علیه السلام  همراه دانشگاه امام صادق علیه السلام  برگزار کننده این همایش بوده و چاپ این مجموعه نیز توسط انتشارات دانشگاه مذکور، در سال 1392 و تیراژ 1000 نسخه صورت پذیرفته است. اینک سه نکته در باره این مجموعه:

   الف: از همه مقاله  ها چکیده آنها جدا شده و در آخر کتاب آورده شده است. این عمل دو ضربه به پژوهش  ها زده: اولاً شکل صوری مقاله  ها مخدوش شده، چه نوشته ای که دارای چکیده نباشد به هیچ روی «مقاله» به اصطلاح امروزی نامیده نمی شود، اگرچه احراز ویژگی  های دیگر نیز جای خود دارد. ثانیاً خواننده که شروع به مطالعه مقاله  ها می کند، خبر ندارد که چکیده  ها در آخرکتاب ذکر شده اند. پیشنهاد می شود در چاپ  های بعدی حتما چکیده  ها به مقالات ملحق گردد و در آخر کتاب، چکیده  ها به زبان عربی و انگلیسی ضمیمه شود.

    ب: در سیستم عددگذاریِ عناوین دو حالت متصور است. اول آنکه اعداد، مانند ریاضی از چپ به راست نوشته شوند و دوم بالعکس. بیشتر فحول روش تحقیق، طبق آمار نگارنده این گزارش، معتقدند که چون خودِ عنوان، فارسی است و از راست به چپ خوانده می شود، بنابر این ارقام نیز باید همینطور نوشته شوند. در کتاب مورد بحث، برخی نوشته  ها که اساساً عنوان گذاری ندارند و یا با عدد شماره گذاری نشده اند. آنها که دارند نیز متأسفانه از چپ به راست چاپ شده اند. به نظر نمی رسد این شکل، در همه جا کارِ نویسندگان باشد؛ چه حداقل نگارنده، که خود نویسنده مقاله از این مجموعه می باشد، ابداً از چنین سیستمی  استفاده نمی کند. پیشنهاد می شود اولاً در چاپ بعدی این سیستم اصلاح شود؛ و ثانیاً در مجموعه  ها تمهیدی  اندیشیده شود تا همه مقاله  ها از حیث صوری یک شکل باشند و مثلاً همه از سیستم عددی، یا حروفی استفاده کنند.

ج: مشخصات برخی از نویسندگان، ذیل نوشته  ها گاه ثبت نشده و گاه کامل نیست.

 

اینک معرفی مختصری از مقاله  ها:

3-1) اعتبارسنجی منابع و اسناد ادعیه رضوی در کتاب الصحیفه الرضویه

        این اثر از مهدی غلامعلی عضو هیئت علمی  دانشکده علوم حدیث، در30 صفحه متن و دو صفحه فهرست منابع تألیف شده است. مؤلف در مقدمه به اهمیت دعا و کوشش اهل  بیت: در جهت آموزش و نیز املای ادعیه پرداخته و نمونه  هائی مانند دعای کمیل و دعای ابوحمزه ثمالی را نام می بَرد. سپس بحث ادعیه  نگاری را مطرح کرده و به تلاش  های آیت  الله ابطحی در جمع دعاهای همه ائمه معصومین: اشاره می کند. نویسنده هدف خود را در دو حوزه پی می گیرد: اعتبار سنجی منابع؛ و سند شناسی روایات. عنوان سوّم نوشته- که البته به سبب عدم شماره گذاری، کار یافتن ارتباط عناوین را با هم مشکل می کند- اعتبار سنجی منابع است که ذیل آن، منابع ادعیه را نام برده و اعتبار منابع حدیثی را مطرح می کند و در نهایت به سند شناسی روایات کتاب مورد بحث می پردازد و بدون نتیجه گیری نوشته پایان می پذیرد.

3-2) تحلیل محتوای ادعیه رضویه

        محمد جانی پور دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه امام صادق علیه السلام ، و عباس تقویان استادیار علوم قرآن و حدیث همان دانشگاه نویسندگان این عنوان هستند. نوشته در26 صفحه متن و دو صفحه منابع، کاریست خواندنی با روشی جدید. در مقدمه پس از معرفی امام  رضا علیه السلام  و شخصیت ایشان، هدف مقاله مطرح شده که با روش تحلیل محتوا ابتدا در پیِ ارائه یک جمع بندی کلی از فضای حاکم بر ادعیه است و سپس به تجزیه و تحلیل گزاره  های موجود در ادعیه می پردازد. پس از مقدمه، ضرورت و روش تحقیق کاملاً مطرح شده و ذیل عنوان 3، که به غلط باز هم 2 تایپ شده، فرآیند روش کار آمده است. پس از برشمردن انواع قالب  های بیانیِ ادعیه رضوی، سنجش فراوانی قالب  ها در متن و نیز به شکل جدول قابل مشاهده است. در نتیجه  گیری، نویسندگان آمارهای قابل توجهی را ارائه کرده اند.

3-3) صحیفه سجادیه و صحیفه رضویه در آیینه تطبیق

       مطالعه تطبیقیِ نامبرده اثر مشترکی در40 صفحه متن و دو صفحه منابع است از دکتر محمود کریمی  و حسین مهدوی منش، که مشخصاتشان در ذیل صفحه درج نشده است. نوشته با طرح مسئله آغاز می شود و در آن هدف نوشتار چنین آمده: مطالعه تطبیقی این دو مجموعه و یافتن نقاط اشتراک و افتراق به منظور فهم عمیق روایات امام رضا علیه السلام . سپس به سؤالات تحقیق و روش کار و نوآوریِ آن اشاره شده و اهداف و ضرورت  ها آمده است. عنوان بعدی که چندان تفاوتی با عنوان اصلیِ تحقیق ندارد، شروع متن اصلی می باشد و سپس نویسندگان با عنوان  های کلی و نامشخصِ: «بررسیِ سندی» و «بررسیِ متنی»، که بهتر بود به تفکیک و با مضاف الیه مشخص مطرح می شد، به سند و متن هر دو کتاب می پردازند. مؤلفه  های مشترک متنی و ساختار هر دو کتاب و شاخصه  های محتوائیِ اند و، به تفصیل در ادامه آمده است. در پایان، نتیجه گیری طولانی در سه صفحه آمده، و در فهرست منابع، از مقالات و پایان  نامه  هائی یاد شده که اطلاعات کامل آنها ثبت نشده و تفکیک مقاله و پایان نامه هم ممکن نیست.

3-4) مفهوم زیارت و جایگاه آن در فرهنگ اسلامی

       اثر مزبور از حامد خانی (فرهنگ مهروش) استادیار دانشگاه آزاد واحد آزادشهر، در 38 صفحه متن و حدود شش صفحه منابع مطلبیست خواندنی، اگر چه ارتباطی با الصحیفه الرضویه، که محور همایش بوده، ندارد. در مقدمه زیارت همان ارتباط قلبی با بزرگان دین و ابراز شیفتگی و ارادت به ایشان از طریق حضور در مکان  های خاص یا آیین  های مختلف قلمداد شده است. این قدّیسان و بزرگان ممکن است زنده و یا درگذشته باشند. نویسنده پس از مقدمه، طرح مسئله کرده و سه سؤال اصلی را هدف خویش خوانده است. سپس مفهوم زیارت، مؤلفه  های معنائی زیارت، مفاهیمی  که با زیارت غالباً همراهند مانند صداقت، محبت، و بزرگداشت و حرمت، و اَشکال مختلف زیارت آیینی را مطرح نموده است. در بحث زیارت قبور و اقسام آن نیز مطالب مفصلی طرح شده و در نهایت، کارکرد  های زیارت شامل کارکرد سیاسی، کارکرد عمرانی، و کارکرد روانی و فردی بررسی شده است. نتیجه گیری نوشته، مشتمل بر مؤلفه  های قابل توجهی برای مطالعات بعدی می باشد.

3-5) ادیان و فِرق در صحیفه رضویه

       این نوشته خواندنی در 26 صفحه متن و سه صفحه منابع، اثر مشترک عباس اشرفی استادیار دانشگاه علامه طباطبائی، و یحیی میرحسینی دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث در دانشگاه امام صادق علیه السلام  است. نویسندگان در مقدمه به جایگاه روایت، و دعا به مثابه یکی از درون مایه  های روائیِ اهل بیت: اشاره کرده، و تأکید نموده اند که کتاب الصحیفه الرضویه، تنها ادعیه امام رضا علیه السلام  نیست بلکه با توجه به نامگذاری ائمه بعد از ایشان به أبناء الرضا، دعاهای پنج امام، از امام هشتم تا امام غائب در آن گرد آمده است. این نوشتار با روش توصیفی، و تجزیه تحلیل موضوعی در پی آن است که دعاهائی را بیابد که به نوعی در آنها از ادیان غیراسلامی، و یا فرقه  های مختلف درون دینی سخن به میان آمده است. بر این اساس، بحث با عناون «مقابله با ادیان غیراسلامی، شروع شده و مقابله با ثنویه و نیز اهل کتاب در قالب دعا از سوی امام رضا علیه السلام  مورد مطالعه قرار گرفته است. پس از بحث در باره معنای «عامه» و نیز جایگاه خلافت و امامت، ادعیه ای مورد بررسی قرار گرفته اند که در آنها به نوعی با نواصب، مجسمه، مشبهه، و معتزله در قالب دعا مبارزه شده، و نیز در همین قالب، تأیید عقاید و آراء شیعیان گردیده است. در پیِ آن فرقه  های درون شیعی مانند غلات، مفوضه، و واقفیه نیز مطرح شده اند.

3-6) وحدت امت با محوریت سنت نبوی در ادعیه رضوی

       عنوان زیبای فوق اثری است در 16 صفحه متن و حدود چهار صفحه منبع، که دکتر احمد پاکتچی مدرس دانشگاه فراهم کرده است. وی در مقدمه به این مسئله اشاره کرده که پذیرش ولایتعهدی امام رضا علیه السلام  باعث شده ایشان در بین امامان دارای سیره ای استثنائی باشند، و اگر چه حکمت  های متعددی برای این پذیرش مطرح شده، ولی نباید از این مهم غافل ماند که آمدن ایشان به خراسان، علیرغم انگیزه  های مأمون، یک نتیجه انکارناپذیر داشته و آن، همانا پدید آمدن یک زمینه همگرائی و همراهی میان امت اسلامی  پس از سالها جنگ بوده است. به اعتقاد مؤلف در احادیث امام رضا علیه السلام  چه در قالب دعا یا مناظره یا اشکال دیگر، مسئله وحدت اسلامی  مورد توجه ایشان بوده و همواره، یک محور برای دست یافتن به این وحدت معرفی شده که بازگشت به سنت نبوی می باشد. گفتار و کردار حضرت در شرایط پرالتهاب سده دوم، آن امام را به یک پیشوا برای همگی مسلمانان مبدل ساخته بود. نویسنده تصریح می کند که بدین منظور و هدف، امام رضا علیه السلام  از زبان دعا بیشترین بهره را برده اند چرا که دعا به عنوان گونه ای از بیان، که دارای زبانی غیر مستقیم است، در مخاطبان اثر بیشتری دارد. وی با ارائه نمونه  های متعدد از ادعیه رضوی، هدف خود را پی گرفته و نوشته اش با نتیجه گیری پایان می پذیرد.

3-7) معارف توحیدی در صحیفه رضویه و زیارت امام رضا علیه السلام

        دانشیار گروه فلسفه دانشگاه امام صادق علیه السلام ، رضا محمدزاده، نویسنده هفتمین نوشتار از این مجموعه است با 19 صفحه متن و یک صفحه فهرست منابع. در این نوشته که عناوین شماره گذاری شده و مرتب از همان ابتدا کار خواننده را راحت تر می کند، طرح مسئله اولین مبحث است. در آن به اهمیت آگاهی و معرفت انسان نسبت به وضعیت خود، و نیز صفات و ویژگی  های مدعوّ، اشاره شده که بدون آنها دعا بنای درستی ندارد. به اعتقاد نویسنده، پرداختن به این مهم در ادعیه ائمه معصومین بارز و روشن است و به همین جهت یکی از منابع دریافت عقاید حقه و تحکیم آن، دعاهای این ذوات مقدسه می باشد. مؤلف پس از بیان مسئولیت ائمه، به تبیین شرایط زمانی و دوران امام رضا علیه السلام  پرداخته و سپس ویژگی  های حرکت فکری ایشان و فرقه  های کلامی  موجود در عصر ایشان را شرح می دهد. جایگاه عقلانیت در  اندیشه امام رضا علیه السلام  بحث شیرین بعدی است که با ارائه نمونه  ها مطرح گردیده و پس از آن، آموزه  های رضوی در شناخت توحید یک به یک با تکیه بر ادعیه الصحیفه الرضویه بیان می شود.

3-8) معاد در صحیفه رضویه

        این عنوان در 29 صفحه متن و دو صفحه منابع توسط عباس مصلائی پور یزدی، دانشیار دانشگاه امام صادق علیه السلام  مورد مطالعه قرار گرفته است. نویسنده پس از طرح مسئله و اشاره به اهمیت معاد، این واژه را در لغت و اصطلاح تبیین کرده و حقّ بودن بهشت و جهنم را مطرح نموده است. سپس به اسماء حسنای الهی که با معاد مرتبطند پرداخته و نام  ها و اوصاف قیامت و نیز انواع مرگ و عذاب و منازل آخرت را شرح داده است. عنون نهم از نوشتار، مهم ترین درخواست  های امام رضا علیه السلام  و ابناءالرضا علیه السلام  نسبت به عالم آخرت است که نمونه  های آن بر اساس ادعیه یک به یک مورد بحث قرار گرفته اند. این نوشتار در نهایت، قسیم بودن امیرالمؤمنین علیه السلام  در قیامت، و سید و آقا بودن حسنین8 در بهشت را با استشهاد به ادعیه مطرح نموده و با نتیجه گیری به پایان می رسد.

3-9) امامت در الصحیفه الرضویه الجامعه

       این نوشته کوتاه توسط مهدی ایزدی، دانشیار دانشگاه امام صادق علیه السلام  در11 صفحه متن و دو صفحه منابع تألیف شده است. در ابتدا با عنوان مقدمه و طرح مسئله، به موضوع امامت در قرآن و سنت، و اهمیت آن اشاره شده است. سپس پرسش اساسی تحقیق اینچنین مطرح شده: با توجه به نقش مهم دعا، و با وجود این همه اهمیت موضوع امامت، آیا این موضوع در ادعیه مورد توجه بوده؟ و اگر پاسخ مثبت است، امامان در دعاها با چه اسامی  و ویژگی  هائی معرفی شده اند؟ در عنوان  های بعدی به ترتیب بحث  های: امامان پس از رسول خدا6، اهل بیت، فضائل امامان، توسل، مهدویت، ردّ غلو، و ظلم  ستیزی ائمه با تکیه بر نمونه  هائی از ادعیه رضوی مطرح شده است.

3-10) فضائل و رذائل معرفتی؛ نگاهی معرفت شناختی به روایات رضوی

         این نوشته کوتاه، اثر رضا اکبری دانشیار گروه فلسفه در دانشگاه امام صادق علیه السلام  است که در 13 صفحه با یک صفحه منابع فراهم شده است. از ایشان در معرفی جلد دومِ کتابِ «ابعاد شخصیت و زندگی حضرت رضا علیه السلام » با شماره 2-4 نوشته ای 18 صفحه ای معرفی شد با این عنوان: «معرفت  شناسی فضیلت: فضیلت  ها و رذیلت  های معرفتی در روایات رضوی». با وجود تفاوت  های جزئی بین دو نوشته، ولی سمت و سوی یکسان آنها ما را از معرفی دومی  بی نیاز می کند.

3-11) کاربرد آیات قرآن در ادعیه صحیفه رضویه

          این نوشته اثر مشترکی از محسن قاسم پور، دانشیار دانشگاه کاشان، و علی مهمان نواز، دانشجوی کارشناسی ارشد در دانشگاه امام صادق علیه السلام  است. نویسندگان که در 15 صفحه متن و یک و نیم صفحه منابع تحقیق خود را ارائه کرده اند، تلاش می کنند تا تحلیلی از کاربرد آیات و تعابیر قرآنی در ادعیه رضویه ارائه کنند. نوشته پس از بحث از جایگاه تفسیر اهل بیت:، به اهمیت قرآن از منظر امام رضا علیه السلام  پرداخته و سپس به عنوان مقدمه بحث اصلی، انسجام درون متنی را از منظر علم معناشناسی بررسی می کند. ارتباط سنجی کاربرد آیات قرآن در صحیفه رضویه مبحث اصلی نوشتار است که با تکیه بر نمونه  های متعدد از ادعیه تبیین می شود و با نتیجه گیری به پایان می رسد.

3-12) جایگاه و فلسفه زیارت قبور در آیات و روایات

         این نوشتار اثر مشترک مجید معارف استاد دانشگاه تهران، و طاهره ملایی کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث است که در 1 علیه السلام  صفحه متن و سه صفحه و  اندی منابع فراهم شده است. نکته قابل ذکر اینکه نوشته هیچ ارتباطی به کتاب الصحیفه الرضویه، و ادعیه امام رضا علیه السلام  که مبنای این مجموعه مقالات است ندارد و علت ضمیمه شده این تحقیق به کتاب مورد بحث مشخص نیست. نویسندگان در طرح مسئله، گفته اند که اگر چه زیارت قبور در طلیعه اسلام، مراحلی از نهی و ترغیب را پشت سر نهاده، ولی نهایتاً به عنوان سنتی اسلامی  مورد تأکید قرار گرفته است. سپس ادله قرآنی و روائیِ این موضوع در دو حوزه شیعه و اهل سنت، مورد بررسی قرار گرفته و شبهه شرک بودن زیارت و نیز بدعت بودنِ آن به ترتیب نقد شده و نوشتار، با نتیجه گیری به پایان رسیده است.

3-13) گونه شناسی توسل در الصحیفه الرضویه الجامعه

         حسین علی سعدی استادیار گروه فقه دانشگاه امام  صادق علیه السلام  این نوشته خواندنی را در 16 صفحه متن و یک صفحه منابع تدوین نموده است. وی در مقدمه، توسل را یکی از زمینه  های نِقاش وهابیت با سائر مسلمانان معرفی کرده و تحقیق در حقیقت شرک و نیز ماهیت توسل را در حل این شبهه دخیل می داند. البته گفتنی است که شبهه ای دیگر نیز در مقدمه مطرح می شود که نه جای طرح آن صحیح است و نه پاسخی برای آن دیده می شود. سپس با این مبنا که: در ادعیه ائمه: موارد بسیاری از مصادیق توسل دیده می شود، ادله ناسازگاریِ توسل و توحید و نیز سازگاری  آند و را مورد بررسی قرار می دهد. در ادامه، توسل به اهل بیت: در مکتب شیعه بطور کلی تبیین شده و بطور خاص در ادعیه صحیفه امام رضا علیه السلام  گونه شناسی می شود، مانند: توسل به خدای متعال و اسماءحسنای  الهی؛ توسل به اولیاءالهی؛ توسل به جاه و منزلت اشخاص؛ توسل به اعمال صالح؛ و توسل به مکان  ها و زمان  های شریف. نویسنده در نتیجه گیری تأکید کرده که توسل تنها در یک حوزه از مصادیق شرک قرار می گیرد و آن، نگاه استقلالی داشتن به توسل در تأثیر است؛ و الّا نمایانگر تفکر ناب شیعی خواهد بود و در ادعیه ائمه: و نیز امام هشتم جایگاه رفیعی دارد.

3-14) معناشناسیِ مفهوم فرج در ادعیه امام رضا علیه السلام  مبتنی بر متن الحیفه الرضویه الجامعه

         این نوشته 14 صفحه ای به انضمام یک صفحه منابع، اثر مهدی سپهری مدرس دانشگاه می باشد. متن وی با عنوان «مقدمه» و بلافاصله عنوانِ: «اهمیت» شروع می شود که چندان صحیح به نظر نمی رسد. ذیل آن به بحث انتظار فرج و نتایج آن پرداخته و تأکید کرده که انتظار آنگاه صحیح است که مفهوم فرج به درستی شناخته شود. در بخش دوم مقدمه، روش شناسی نوشتار به تحریر در آمده است. در عنوان شماره دو که: «بررسی مؤلفه  های معنائی فرج» می باشد، دعائی از امام رضا علیه السلام  آمده که موسوم به «فرج» است و در آن با اسلوب ندائی، اسماء حسنای فراوانی- یعنی بیش از 180 اسم-همنشین واژه فرج شده؛ و همچنین دعائی از امام   هادی علیه السلام  که اسلوبی مشابه دارد. بر این اساس تبیین شده که اسماء الهی، و نیز حضرات معصومین: مجاری و وسائط فرج معرفی شده اند. سپس مطالب بدون عناوین فرعی، پی در پی آمده که بهتر بود حداقل محور همنشینی و جانشینی از یکدیگر متمایز باشند. مؤلفه  های اصلیِ فرج در نتیجه گیری نام برده شده اند.

3-15) بازتاب شرایط سیاسی- اجتماعی در ادعیه رضویه

         عنوان فوق بر تحقیقی خواندنی نهاده شده که 32 صفحه متن و چهار صفحه منابع دارد و اثر مشترک محمدرضا احمدی طباطبائی دانشیار دانشکده علوم سیاسی دانشگاه امام صادق علیه السلام ، و یحیی میرحسینی دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث همان دانشگاه می باشد. در مقدمه آمده که منابع اطلاعات تاریخی به دو گونه اند: گزارش  ها و یادمان  ها. سپس محاسن و معایب هر یک مطرح گردیده و تصریح شده که دعاها، یک منبع تاریخیِ گزارشی نیستند و به این هدف هم تشکیل نشده اند، ولی از حیث یادمانی بودن و عدم ورود جعل و وضع، در ارائه نکات تاریخی اهمیت دارند. نویسندگان ابتدا شرایط اجتماعی عصر امام هشتم را مطرح نموده و آنرا با سه عنوان فرعیِ: ادیان و گرایش  های فکری، شرایط نامساعد اقتصادی، و آشفتگی و عدم امنیت تشریح می کنند. سپس اوضاع سیاسی در بخش سوم مقاله، با این عنوان آمده: بازتاب شرایط زندگانیِ ائمه:، که به نظر می رسد کامل نیست و بهتر بود با پسوندی مثل: «در دعاهای ایشان» کاملتر می شد زیرا مشخص نیست چه چیزی در چه چیزی بازتابیده، و نیز واژه «شرایط» صحیح به نظر نمی رسد. به هر روی در این بخش، به فرازهای زیبائی اشاره شده که امام هشتم در ضمن دعا شکایت  هائی از اوضاع زمانه نموده و یا اشاره به اضطرار و محدودیت  های خویش نموده اند. عنوان چهارم مقاله «نحوه بکارگیریِ دعا در امور سیاسی» می باشد که ابتدا منظور از «سیاست» در پاورقی مطرح شده، و در متن، تحت شش عنوان فرعی با ذکر نمونه  های دعا، به نحو شایسته ای به بحث پرداخته شده، و خلاصه یافته  ها در نتیجه گیری ذکر شده است.

3-16) تخلق به اخلاق الهی در ادعیه صحیفه الرضویه

          تحقیق فوق در 18 صفحه متن و یک صفحه منابع، توسط مهدی مطیع استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه اصفهان، و زهرا کریمی  کارشناس ارشد همان رشته و همان دانشگاه فراهم گشته است. نویسندگان در مقدمه هدف تربیتی ائمه اطهار را متخلق ساختن مردم به اخلاق الهی شمرده و دعا را قالبی برای سفارش به همین هدف دانسته اند. مقدمه باید بیان روشن هدف و روش باشد ولی در این نوشتار چنین نیست و وجود عباراتی ثقیل از عرفا و نیز شباهتِ عبارات فارسی به عربی کار را برای خواننده مشکل می سازد. بعلاوه، مقدمه بیشتر به تبیین «تخلق» پرداخته، که با وجود عنوان مفهوم شناسی در نوشتار، باید ذیل آن می آمد. زیر مجموعه  ها نیز سیر منطقی ندارند مثلاً هم عنوان اصلیِ2-1 دعا است و هم زیر مجموعه اش: عنوانِ 1-2-1؛ یا آثار جانبیِ دعا، در بحث مفهوم شناسی آمده است. عنوان 3 هم عیناً عنوان مقاله بوده، و نوشتار از حیث محتوا و نیز ترجمه نشدن عبارات عربی مشکلاتی دارد. کاستی  های نثر (مانند: تعاملات و برخوردهای الهی و تخلق به آن!)، در نتیجه گیری هم به چشم می خورَد.

3-17) جلوه  های «امامت» در ادعیه حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام

          این نوشته، اثر زهره اخوان مقدّم، استادیار و عضو هیئت علمی  دانشکده علوم قرآنی تهران – و نگارنده همین گزارش- می باشد، و مشتمل بر 41 صفحه متن و چهار صفحه منابع است. نگارنده در مقدمه به اهمیت دعا و کارکردهای بسیار مهم و متنوع آن اشاره کرده و تصریح نموده که ائمه: اگر چه در دوره  های متنوع بوده اند، ولی اهداف یکسانی داشتند که زیر چتر هدایت بشر قابل جمع است. وی معتقد است به سبب اختناق پیوسته، غالباً قالب دعا یکی از تدابیر اهل بیت برای آموزش معارف دین به مردم بوده، و بین آموزه  های دینی، اعتقادات حکم پایه و اساس را دارند و در بین اعتقادات، امامت مایه اکمال دین بوده و هست؛ لذا بدیهی ست که تذکر به آن در سیره، مناظرات، نامه  ها، روایات، و ادعیه، فراوان  باشد. نویسنده پس از نگاهی به عصر حضرت و نیز گونه  های حدیثیِ ایشان، به اهمیت و ضرورت «امامت پژوهی» پرداخته و صورت بندیِ امامت را در بیان امام هشتم مطرح کرده است. در عنوان چهارم نوشتار، گونه  های بحث امامت در ادعیه حضرت معرفی شده که عبارتند از شش مورد: 1- «تجلیِ امامت در صلوات بر آل محمد6» با هفت زیرمجموعه مهم؛ 2- «تجلی امامت در تصریح به وصایت و نصب امیرالمؤمنین علیه السلام » و بحث قسیم الجنه و النار بودن ایشان؛ 3- «تجلی امامت در معرفیِ معصومان با نام و صفات» و نمونه  های آن؛ 4- «تجلی امامت در شمردنِ آثار اعتقاد به امامت» با هشت زیر مجموعه؛ 5- «تجلی امامت در تبرّی و بغض بر دشمنان آل محمد6» با پنج زیرمجموعه و بحث  های مهمی  مانند معنای لغوی و اصطلاحی لعن، چرائیِ لزوم لعن، لعن از دیدگاه فخر رازی، و وجود تعداد فراوانی از واژه  های بغض و برائت در ادعیه حضرت رضا علیه السلام ؛ و بالاخره 6- تجلی امامت در تأکید بر  اندیشه مهدویت. خلاصه ای از اهم مباحث، در نتیجه گیری ذکر شده است.

3-18) گونه شناسی صلوات در ادعیه الصحیفه الرضویه الجامعه

         این نوشته با 24 صفحه متن و دو صفحه منابع، اثر مشترکی است از دکتر مهدی ایزدی دانشیار دانشگاه امام صادق علیه السلام ، و مرتضی سلمان نژاد دانشجوی کارشناسی ارشد در همان دانشگاه. نویسندگان در طرح مسئله به موضوع تجلیل شخصیت  ها اشاره کرده و بر این نکته تأکید کرده اند که مسلمانان به لحاظ اعتقاد به معاد، هنگام یاد کرد از رهبران دینی خود، ترفیع مقام معنوی ایشان را، در قالب صلوات مطالبه می نمایند. سپس محققان طی پنج عنوان، به موضوع معنای صلوات، صلوات در قرآن، صلوات در روایات، صلوات ناتمام، و مصادیق آل محمد پرداخته و در عنوان ششم که با عنوان اصلیِ نوشتار مشابه است، به گونه شناسی صلوات پرداخته و دو گونه را معرفی کرده اند: ا- ذکر فضائل پیامبر و اهل بیت ایشان در صلوات؛ 2- کیفیت و شیوه صلوات. خلاصه مباحث در نتیجه گیری آمده و عدم ارتباط برخی مطالب با موضوع تحقیق در نتیجه هم مشهود است.

3-19) زیبائی شناسی ادعیه صحیفه رضویه از منظر علم بدیع

          این نوشته مشتمل بر 24 صفحه متن و یک صفحه و  اندی منابع، اثر سید عدنان لاجوردی استادیار دانشگاه امام صادق علیه السلام  است. وی در مقدمه، زیبائی شناسی در ادعیه رضویه را به معنای «شناسائی مؤلفه  های جمال و هنرسخنوری و کشف عوامل تأثیرگذار در انفعال احساسات درونیِ شنونده» شمرده است. سپس تأکید کرده که زیبائی شناسی منحصر در شناخت فصاحت و بلاغت کلام نیست، ولی به جهت مجال کم، فقط به همین مقوله پرداخته شده و در بین علوم بلاغی هم فقط به علم بدیع. نویسنده در آغاز فصاحت و بلاغت اهل بیت: را در شش صفحه و با ارائه نمونه  ها مطرح کرده و سپس فصاحت امام هشتم را با ارائه چهار خطبه و مناظره و شعر از حضرت در حدود هشت صفحه آورده است. در نهایت با عنوان آرایه  های بدیع، نمونه  های متعدد در نوشته دیده می شود. اگر چه اشکالات متعدد، و فقدان عناوین و دسته بندی، و وجود اعداد و حروف به شکلی غیرمنظم در عناوین نوشتار، چشم را خسته و ذهن را ملول می کند، ولی از حیث محتوا نوشتاریست خواندنی.

 

3-20) سبک شناسیِ ادعیه رضویه

          عنوان فوق را سه نویسنده در 19 صفحه متن و یک صفحه منبع گرد آورده اند: محمدرضا الاسلامی  استادیار دانشگاه شهید مدنیِ تبریز، علی خالقی، و مهدی شادمان هر دو کارشناس ارشد زبان و ادبیات  عرب در همان دانشگاه. نوشته با مقدمه ای طولانی در چهار صفحه، و نثری نه چندان روان، در معنای «سبک» آغاز شده و عنوان بعدی عیناً عنوان اصل موضوع است: سبک شناسیِ... . نویسندگان ذیل این عنوان گفته اند که سبک صحیفه، حاصل نگاه خاص حضرت به جهان درون و بیرون است که لزوماً در شیوه خاصی از بیان و الفاظ تجلی کرده، و امام در قالب نیایش و با کمک مجاز و کنایه و استعاره سعی داشتند تا دیدگاه خود را برای دیگران مجسّم کنند. سپس زمینه بحث به سه سطح تقسیم شده، و در بخش  های بعدی هر یک از سطوح با نمونه  های خود ارائه شده اند. اگر چه این تحقیق از حیث ظاهری مقبول نیست، مثلاً بعضی عناوین با عدد و برخی با حروف و برخی بدون هیچیک، برخی بولد شده و برخی بدون آن، برخی با معادل انگلیسی و برخی بدون آن، و ... آمده اند، و عام و خاص مطالب واضح نبوده و مطالعه را بسیار سخت می کند، ولی نو و جالب است.

3-21) بررسی مبانیِ قرآنیِ حرز در کتاب الصحیفه الرضویه الجامعه

         عنوان فوق بر پژوهشی نهاده شده که20 صفحه متن و چهار صفحه منابع دارد و توسط بی بی زینب حسینی، استادیار دانشگاه یاسوج نوشته شده است. وی در مقدمه به لزوم ایمنی در برابر خطرها و آسیب  های احتمالی اشاره کرده و دعا را قالبی برای همین منظور معرفی نموده است. حرز به عنوان نوعی دعا مورد توجه این نوشتار قرار گرفته و پس از مقدمات، ویژگی  های حرز و پیشینه آن بیان شده است. عنوان بعدی جایگاه حرز در  اندیشه اسلامی  است که به شکلی طولانی در شش صفحه و بدون عناوین خُرد، آمده و در نهایت، مسئله اصلیِ تحقیق، تنها با ارائه یک نمونه و بررسی یک حرز در چهار صفحه مطرح شده و با نتیجه گیری به پایان رسیده است.

3-22) جستاری بر صُور خیال در ادعیه و اذکار رضوی

          این نوشتار توسط  ابراهیم فلاح، عضو هیئت علمی  دانشگاه آزاد ساری در 15 صفحه متن و یک صفحه منابع نوشته شده است. در مقدمه به لزوم وجود روش برای تحقیق در حوزه بلاغت تأکید، و به اهمیت مطالعه در حوزه صور خیال در دعاها اشاره شده است. نویسنده ابتدا به بلاغت از دیدگاه امام رضا علیه السلام  پرداخته و در عنوان بعدی، این امر را نمادی از جمال کلام الهی قلمداد کرده است. سپس 11 مورد از روش  های بلاغی مانند حسن ابتدا، حسن ختام، پیراستگی از تعقید، تسلسل منطقی مطالب، لفظ کوتاه و رسا، و دیگر موارد را با ارائه نمونه  ها مطرح کرده است. تسلسل مطالب، عناوین همراه با شماره، مطول نشدن مقدمات، و عدم خروج از موضوع، از محاسن این نوشته می باشد.

3-23) روابط بینامتنی قرآن کریم با دعاهای الصحیفه الرضویه الجامعه

          سمیه حسنعلیان استادیار زبان و ادبیات عربی در دانشگاه اصفهان این نوشته را در 21 صفحه متن و کمتر از یک صفحه منبع ارائه نموده و در مقدمه به لزوم رابطه بین هر متنی با متون قبل از خودش اشاره کرده است. سپس پدیده بینامتنی را مفصلاً شرح داده و دعاهای جامعه آماری نوشتار را که در مقدمه معرفی کرده بود، به بررسی می نشیند. بینامتنی ترکیبی، بینامتنی واژگانی، بینامتنی مضمون، و بینامتنی شخصیت  های قرآنی چهار زیرمجموعه بحث است که با نمونه  ها همراه شده و نتیجه  ها در پیِ آن آمده است.

3-24) جایگاه توسل از نگاه امام رضا علیه السلام  در کتاب الصحیفه الرضویه الجامعه

          نوشتار فوق الذکر با 14 صفحه متن و یک و نیم صفحه منبع، توسط ابوالفضل علیشاهی استادیار دانشگاه یاسوج، و اسحاق کریمی  دانشجوی کارشناسی  ارشد رشته فقه در همان دانشگاه، نوشته شده است. نویسندگان در مقدمه به لزوم توجه و استمداد از نیروهای غیبی اشاره کرده و دلیل قرآنی ادعای خویش را آورده اند ولی در عنوان بعدی باز همان آیه مطرح شده است. سپس توسل  های امام هشتم در الصحیفه مطرح شده و «صلوات» یکی از مصادیق توسل به حساب آمده، اگرچه دلیل قانع کننده ای در اثبات این ادعا دیده نمی شود. معرفی اهل بیت به عنوان افراد شایسته توسل و نیز توسل با الفاظ صریح، توسل به اسماء الله، و توسل به انسان  های پاک عناوین بعدیست.

3-25) تحلیل متنی دعای هفتم صحیفه رضویه

          این نوشتار، آخرین پژوهش در مجموعه «جستاری در ادعیه رضویه» می باشد و توسط پریسا عطائی نظری دانشجوی کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث در22 صفحه متن و دو صفحه منابع فراهم آمده است. نویسنده در مقدمه دعای مورد بحث را معرفی کرده که سه سطر است و امام هشتم در حالت سجده می خواندند. سپس تحت عناوین سبک بیانی دعا، ساختارشناسی متن، اطاعت و عصیان، احسان و اسائه، اصابه حسنات، کرامت، و تناسب دعا با حالت سجده، بحث خود را ادامه داده است. چهار عنوان اخیر زیر مجموعه  های ساختارشناسی هستند ولی مانند قسیم آن، و با شماره پیاپی در متن معرفی می شوند. تعابیر گاه در جای خود استفاده نشده اند مثلاً عنوان تحقیق، تحلیل متنی است ولی در «نتیجه گیری» تحلیل فقه الحدیثی گفته شده؛ یا گاه بین وجوه معنایی یک واژه و «معناشناسیِ» آن خلط شده است. چنانکه ذکر شد این کتاب با چکیده  های همه 25 نوشتار، و با 31 صفحه نمایه پایان می یابد.

*  زهرا اخوان مقدم : استادیار و عضو هیئت علمی  دانشگاه علوم قرآنی تهران این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 

منبع : فصلنامه سفینه شماره 42

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن