یکشنبه, 30 آذر 1393 ساعت 14:00
خواندن 1477 دفعه

کتاب سیرۀ رسول خدا صلی الله علیه و آله ، از آغاز تا هجرت - عباسعلی مردی

«سیرۀ رسول خدا (صلی الله علیه و اله)، از آغاز تا هجرت»، دکتر عباس زریاب، سروش (انتشارات صداوسیمای جمهوری اسلامی)، چاپ دوم، 1376، تهران. (202صفحه)

 

علاقه و اشتیاق مسلمانان به دانستن اطلاعاتی از سیرۀ رسول خدا صلی الله علیه وآله موجب شده است که دربارۀ سیرۀ آن حضرت، از قرن دوم هجری تا به امروز كتاب های متعددی نگاشته شود. یکی از کتابهایی که به فارسی در این باره در دورۀ معاصر نوشته شده كتاب «سیرۀ رسول خدا (صلی الله علیه و اله)، از آغاز تا هجرت» نوشتۀ دكتر عباس زریاب است که نویسنده آن سال ها كرسی تدریس تاریخ اسلام و سیرۀ نبی اكرم (صلی الله علیه و اله) را در دانشگاه تهران بر عهده داشته است.

این کتاب شامل پیشگفتار، مقدمه و متن کتاب بدین شرح است:

نویسنده در پیشگفتار كتاب، کتب فراوانی را که در سیرۀ حضرت رسول الله تألیف شده، با همۀ تعدد و تنوع آن، به دو دستۀ بزرگ تقسیم می کند:

دستۀ اول کتاب هایی است که دانشمندان اسلامی از حدود قرن دوم هجری تاکنون برای برآوردن نیاز و فرونشاندن عطش شدید مسلمین به اطلاع از زندگی حضرت رسول (صلی الله علیه و اله) تألیف کرده اند.

دسته دوم کتاب هایی هستند که نویسندگان اروپایی و به طور کلی خارجیِ غیرمُسلم، نیز برای برآوردن نیاز آگاهی و اطلاع اقوام و اصحاب دین و مذهب خود، از شرح حال کسی که شاید بزرگ ترین اثر را در تاریخ گذاشته است، تألیف کرده اند. این کتاب ها نیز در آغاز تا قرن نوزدهم با دیده تعصب دینی و قومی نگاشته شده است؛ اما از قرن نوزدهم به بعد بر اثر تزلزل تسلط کلیسا و نیز نفوذ روح علمی و تحقیق در شیوۀ تاریخ نویسی، لحن و روش نویسندگان تاریخ اسلام و شرح حال حضرت رسول الله عوض شده و به اظهار نظرهای بی طرفانه و خالی از خصومت های دینی و قومی گرایش پیدا کرده است؛ اما خطر دیگری که ظاهر شد این بود که چون این نویسندگان دین را امری فوق طبیعی نمی دانستند به آن نیز مانند سایر شؤون زندگی اجتماعی می نگریستند. نتیجۀ این نگرش «دنیوی» ساختن دین بود.

نویسنده در ادامه به خطر این مهم اشاره دارد و تاریخ نگری و تاریخ بنیادی را نتیجه دنیوی ساختن دین برمی شمارد.

سپس به وظیفۀ مورخ ادیان الهی اشاره می کند که وی باید هر دو جنبۀ طبیعی و الهی دین را در نظر بگیرد.

قرآن و سیرۀ حضرت رسول بخش دیگری از پیشگفتار است که نویسنده بیان می دارد آیاتی از آن به احوالات رسول خدا اشاره داشته است.

سپس با اشاره به منابع سیرۀ حضرت رسول الله چگونگی تدوین سیرۀ حضرت رسول در قرون اول بررسی می شود و از دخل و تصرف و یا عدم نقل سیرۀ حضرت در کتب آن عصر سخن به میان می آید و نمونه هایی از مخالفت بنی امیه با تدوین سیرۀ حضرت رسول الله صلی الله علیه وآله و سوزاندن برخی از کتاب ها (از جمله کتاب ابان بن عثمان) ذکر می کند.

وی بیان می کند که شور و علاقۀ مردم غالب آمد و بنی امیه نتوانستند جلو آن را بگیرند و بزرگان و علمای آن عصر همچون ابن شهاب زهری، ابوالاسود یتیم عروه، موسی بن عقبه، محمد بن اسحاق و ابو معشر سندی به تألیف و تدوین سیرۀ حضرت رسول صلی الله علیه وآله پرداختند.

زنده یاد زریاب خویی مهم ترین و جامع ترین سیره را تألیف محمد بن اسحاق می داند که با تلخیص ابو محمد عبدالملک بن هشام حمیری نحوی (م 218 یا 213ق) به دست ما رسیده است.

در پایان پیشگفتار منابع اصلی کتابش را این چنین برشمرده است:

  1. تلخیص سیره ابن اسحاق؛
  2. تاریخ طبری؛ روایاتی که از ابن اسحاق از طریق راویان دیگر مثل سلمة بن فضل و یونس بن بکیر نقل شده است؛
  3. قسمتی از سیرۀ ابن اسحاق که در کتابخانۀ قرویین در شهر فاس پیدا شده و با تحقیق محمد حمید الله در 1979م در مراکش چاپ شده است؛
  4. المغازی محمد بن عمر واقدی (چاپ لندن، 1966م)؛
  5. طبقات ابن سعد کاتب واقدی (نشر زاخاو، برلین)؛
  6. انساب الأشراف بلاذری (جلد اول)

 

مقدمۀ کتاب، عربستان پیش از اسلام را معرفی کرده است: مؤلف در این مبحث چند مطلب را مورد بررسی قرار داده است:

الف) نظام قبیله ای، اهمیت نسب در قبیله، واقعیت نسب، حلف و هم پیمانی، جوار، استلحاق، تقسیمات طوایف و تدوین نسب؛

ب) معرفی مکه پیش از اسلام؛ ویژگی های جغرافیایی و بنای کعبه در آن؛

ج) قریش در مکه، موقعیت قریش و تسلط آنان بر مکه؛

د) کارهای قصی در مکه؛ فعالیت ها و سازمان دهی اموری که ایشان پایه گذار آن بودند در این بخش معرفی شده است از جمله وضع مالیات، مناصب حج، اسکان قریش. همچنین برخی از وقایع رخ داده در آن سرزمین از جمله حملۀ ابرهه در این بخش آمده است.

ﻫ) معرفی عبدالمطلب و اقدامات وی در مکه.

 

حیات معنوی و اجتماعی در مکه بحثی است که نویسنده با بیان حج و عمره و معرفی سوق عکاظ آن را آغاز کرده و برخی از امور جاری را معرفی کرده است از جمله: ادیان دیگر در مکه، مساعاة، شِغار، ازلام، کهانت و ...

 

«ظهور حضرت رسول (صلی الله علیه و اله)» بخشی است که شامل شرح زندگی حضرت محمد (صلی الله علیه و اله) است از تولد تا زمان بعثت یعنی فوت عبدالله و دوران شیرخوارگی حضرت، شست وشوی قلب آن حضرت، وفات آمنه و عبدالمطلب، مراقبت ابوطالب از رسول خدا، ایام فِجار و شرکت حضرت در آن، حلف الفضول و حضور حضرت در آن، ازدواج با خدیجه، فرزندان حضرت از خدیجه، و شرکت حضرت در مرمت بنای کعبه.

نویسنده در این بخش مفهوم شست وشوی قلبی رسول خدا و وسعت دیدباطنی حضرت را بر اساس آیات قرآن توضیح داده است.

 

بعثت حضرت رسول (صلی الله علیه و اله) که بیشترین بخش کتاب را به خود اختصاص می دهد، مطالبی همچون عبادت در غار حرا، آفرینش جهان و آفرینش انسان، كیفیت وحی، نخستین گروندگان، دعوت نهان و آشكار، نقد برخی از روایات ابن اسحاق، بررسی طبقۀ و پایگاه اجتماعی پیروان اولیه، مخالفان بزرگ حضرت رسول (صلی الله علیه و اله)، كیفیت تبلیغ، هشدار به خویشاوندان، آغاز مخالفت های قریش و دلائل مخالفت و اقدامات آن ها، هجرت به حبشه و دلائل آن، قصۀ سجده و غرانیق و نقد این قصه، اسلام آوردن حمزه و عمر بن خطاب، محاصرۀ اجتماعی و اقتصادی بنی هاشم، وفات حضرت خدیجه و ابوطالب، بررسی مسألۀ اسلام ابوطالب، سفر پیامبر (صلی الله علیه و اله) به طائف و روی آوردن پیامبر (صلی الله علیه و اله) به قبائل برای دعوت به اسلام و ... آمده است.

همچنین در این بخش بسیاری از صحابه معرفی شده و مطالب تحلیلی بسیاری درباره زندگی و اندیشۀ برخی از آنان به ویژه مخالفین حضرت و دلایل مخالفت آنان به قلم آمده است. 

نویسنده در این کتاب، ناقل صرف نبوده و با تحلیل انتقادی متن برخی از روایات ابن اسحاق، کوشیده زوایای پنهان روایات تاریخی را روشن سازد. از نمونه های بارز آن تحلیل مسألۀ اسلام ابوطالب علیه السلام، بحث افسانۀ غرانیق و اسلام آوردن برخی از چهره های شاخص صدر اسلام به دست ابوبکر است.

 

منبع : امامت پژوهی