دوشنبه, 12 خرداد 1393 ساعت 12:00
خواندن 1735 دفعه

شروح چهارگانه ابن ابی جمهور بر الباب الحادی عشر - رضا یحیی پور فارمد

یکی از آثار مناسب برای تدریس علم کلام، رساله ی "الباب الحادی عشر" تألیف علامه حلی است، که مورد استقبال اهل کلام قرار گرفته و شروح متعددی بر آن نگاشته شده است.

سنت شرح و تحشیه بر آثار متقدمان از قدیم الایام در رشته های مختلف علوم، مورد توجه بوده است. به گونه ای که هر گاه کتابی مورد اقبال اهل علم قرار می گرفت، با شرح و حاشیه نگاری بر آن به تأیید یا رد نظرات مؤلف و احیاناً ارائه دیدگاه های خاص خود می پرداختند. مثل اعلای این آثار، رساله ی تجرید الاعتقاد خواجه نصیر الدین طوسی است که قریب به دویست و پنجاه شرح و حاشیه (مستقیم و غیر مستقیم) بر آن نگاشته شده است. برخی از این شروح و حواشی به لحاظ نفاست و دقت نظر، اگر بر متن برتری نداشته باشد دست کم با آن برابری می کند.

یکی از آثار مناسب برای تدریس علم کلام، رساله ی "الباب الحادی عشر" تألیف علامه حلی است، که مورد استقبال اهل کلام قرار گرفته و شروح متعددی بر آن نگاشته شده است، که از این میان تا کنون تنها سه شرح منتشر شده است:

1 و2– النافع یوم الحشر (از فاضل مقداد) و مفتاح الباب (از ابو الفتح بن مخدوم الحسینی) که در یک مجلد و به تصحیح دکتر مهدی محقق، از جانب مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل و دانشگاه تهران در سال 1365 منتشر شده است.

3- شرح علی الباب الحادی عشر (از ابن ابی جمهور احسائی) که به تصحیح اینجانب، از طرف جمعیة ابن ابی جمهور احسائی و دار المحجة البیضاء بیروت در سه جلد روانه ی بازار شده است.

پس از انتشار این شرح، شماری از محققان نسخ خطی نسبت به ادعای شروح چهارگانه ی ابن ابی جمهور بر الباب الحادی عشر اظهار تردید کردند. در اینجا به اختصار به توصیف این چهار شرح و بررسی صحت انتساب آنها به ابن ابی جمهور می پردازیم.

 

1- معین الفکر فی شرح الباب الحادی عشر:

نخستین شرح شناخته شده از ابن ابی جمهور بر الباب الحادی عشر، معین الفکر نام دارد. تاریخ تألیف آن به روشنی معلوم نیست. اما از آنجا که مؤلف بعداً این رساله را با نام معین المعین شرح کرده و در کشف البراهین (تألیف 17 ذی الحجة 878 هجری) از آن نام می برد، قطعاً پیش از این تاریخ تألیف شده است.

آغاز: الحمد لله واجب الوجود لذاته الذی بدایة الأشیاء کلها بعنایته ... و سمّیته بمعین الفکر فی شرح الباب الحادی عشر. انجام: و قد أودعت لک فی هذا المختصر ما یعطیک هذا المقصود و یمنحک هذا المطلو ب ... و صلی الله علی محمد و آله الطیبین و سلم تسلیماً کثیراً. از آنجا که ابن ابی جمهور نام این رساله را در اجازه ی خود به شیخ محمد بن صالح الغروی ذکر کرده است، تردیدی در انتساب آن به وی وجود ندارد. از این رساله، نسخ خطی مستقلی جز آنچه در ضمن معین المعین به تمامه نقل شده است، وجود ندارد.

 

2- معین المعین فی أصول الدین  :

دومین شرح ابن ابی جمهور بر "الباب الحادی عشر" معین المعین نام دارد. وی در این کتاب به شرح و تفصیل معضلات معین الفکر می پردازد. تاریخ تألیف این کتاب نیز به طور دقیق معلوم نیست، اما ـ همان طور که گفته شد ـ قطعاً پیش از کشف البراهین به اتمام رسیده است.

آغاز: الحمد لله المتوحد بالإجلال و الإکرام، المتفرد بالبقاء و الدوام ... و بعد فإنی لمّا ألّفت الکتاب الموسوم بمعین الفکر فی شرح الاب الحادی عشر ... . انجام: هذا آخر ما أردنا کتابته فی هذه الأوراق ... و الحمد لله رب العالمین، و الصلاة و السلام علی محمد و آله أجمعین. در انتساب این کتاب به ابن ابی جمهور نیز تردیدی وجود ندارد؛ چرا که علاوه بر اجازه ی ابن ابی جمهور به شیخ محمد بن صالح الغروی، در متن سه کتاب دیگر او (کشف البراهین، مجلی و شرح علی الباب الحادی عشر) نیز از آن نام برده شده است.

از این کتاب سه نسخه خطی بر جای مانده است: مرعشی: 1/5284؛ سپهسالار: 177 ـ صدر؛ و قاضی طباطبائی: بدون شماره.

این دو کتاب به زودی به تصحیح نگارنده و از جانب جمعیه ابن ابی جمهور منتشر می شود.

 

3- شرح علی الباب الحادی عشر:

آخرین اثری که تا کنون از ابن ابی جمهور احسائی شناخته شده است، شرحی دیگر بر الباب الحادی عشر است که آن را در تاریخ 25 ذی القعده 904 هجری در مدینة النبی به تمام رسانیده است. وی برای این کتاب نامی انتخاب نکرده است. ما آن را "شرح علی الباب الحادی عشر" نام نهاده و تصحیح و تحقیق کردیم که اخیراً از جانب جمعیة ابن ابی جمهور در بیروت منتشر شده است.

آغاز: اعلم إنّما ابتدأ المصنفون فی أوائل کتبهم بالبسملة لوجوه ... . انجام: و کان ذلک منّا فی أوقات متعدّدة و مجالس متباعدة ... بإملاء مؤلفه الفقیر إلی الله العفوّ الغفور محمد بن علی بن ابی جمهور الأحساوی. وی در این شرح به کرات از سه اثر دیگر خود (معین المعین، کشف البراهین و مجلی) نام می برد، و لذا انتساب این شرح نیز به وی قطعی است.

از این شرح، چند نسخه بر جای مانده است: ملک: 6047 و 1115؛ مرکزی دانشگاه تهران: 353؛ علامه طباطبائی شیراز: 999؛ و مروی: 3/695

 

4- مفتاح الفکر لفتح الباب الحادی عشر:

چهارمین شرح ابن ابی جمهور بر الباب الحادی عشر، مفتاح الفکر نام دارد که متأسفانه مفقود شده و فعلاً نسخه ای از آن در دست نیست. وی نام این شرح را در اجازه ی خود به شیخ محمد بن صالح الغروی ( 896 هجری) ذکر می کند، و لذا تاریخ تألیف آن پیش از این زمان می باشد.

خاتمه: اخیراً فهرست مصنفات ابن ابی جمهور به همت دوست دانشور و محقق فاضل، جناب آقای شیخ عبد الله غفرانی از طرف جمعیة ابن ابی جمهور احسائی منتشر شده است. در این فهرست، تنها به سه شرح از شروح چهارگانه اشاره شده، و از سوی دیگر نسخ خطی "شرح علی الباب الحادی عشر" با نام معین الفکر توصیف شده است.

نکته ی عجیب اینجاست که فهرست نگار ارجمند در توصیف معین المعین، تاریخ تألیف آن را به درستی قبل از 896 هجری ذکر می کند، اما معین الفکر را که رساله ی اساس این شرح است متعلق به 904 هجری میداند.

این توصیف قطعاً نادرست است؛ چرا که ـ همانطور که مکرر گفته شد ـ معین الفکر و شرح آن یعنی معین المعین قطعاً پیش از 878 هجری (تاریخ اتمام کشف البراهین) تألیف شده است، حال آنکه نسخ خطی که فهرست نگار فاضل تحت عنوان معین الفکر توصیف کرده ـ همچنانکه در انجام نسخه رؤیت می شود ـ متعلق به 904 هجری است.

از سوی دیگر، در "شرح علی الباب الحادی عشر" از کشف البراهین و مجلی نام برده می شود، لذا به فرض اشتباه بودن تاریخ انجام نسخه، قطعاً پس از این دو کتاب تألیف شده است، در حالیکه معین الفکر و شرحش قطعاً پیش از کشف البراهین و مجلی نگارش شده است. چرا که، هم در متن کشف البراهین و مجلی به نام این دو کتاب تصریح شده و هم در اجازه ی ابن ابی جمهور به شیخ محمد بن صالح الغروی به تاریخ 896 هجری.

اما ساده ترین راه برای تشخیص این دو شرح (معین الفکر و شرح علی الباب الحادی عشر) مقایسه متن دو رساله است که پیشتر آغاز و انجام هر دو نسخه ذکر شد.

 

منبع : کتابخانه مجلس

نظرات   

 
+30 #1 رویا 1394-02-13 18:48
امیدوارم در تمام مراحل زندگی موفق و سربلند باشید . و هر روز موفقیت بیشتری نصیبتان شود .
بازگو کردن
 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن