یکشنبه, 27 بهمن 1392 ساعت 11:00
خواندن 2606 دفعه

نگاهی بر تحقيق جديد «فضائل اميرالمومنين عليه‌السلام از احمدبن حنبل» - محمد طباطبايی يزدی

این نوشتار گفتاری از کتاب ارجنامه علامه محقق سید عبد العزیز طباطبائی در معرفی کتاب فضائل امیر المؤمنین نوشته احمد بن حنبل است که کتاب فضائل، با تحقیق علامه محقق طباطبائی چندی پیش به عنوان کتاب سال حوزه انتخاب شد.

یکی از آثار برجای مانده از احمد بن حنبل امام حنابله کتابی است با عنوان «فضائل الصحابه» که چنانچه از عنوان آن هویداست مشتمل بر روایاتی است که در منقبت صحابه پیامبر نقل شده است. این کتاب اولین کتابی است که در این موضوع[۱] به دست ما رسیده است[۲] و آثار دیگری که در این زمینه در دسترس ماست همچون فضائل الصحابه  احمد بن شعیب نسائی م ۳۰۳ و فضائل الصحابه ابونعیم اصفهانی م ۴۳۰ همه متأخر از آن هستند. این کتاب که با فضائل عشره مبشره شروع می‌شود و با فضائل عبدالله بن عباس پایان می‌یابد مشتمل بر ۱۹۶۲ روایت است که در دو جلد به کوشش وصی الله بن محمد عباس در سال ۱۴۰۳ هجری به چاپ رسیده است. آنچه شایان توجه است این که فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام (۳۶۹روایت) که بخش قابل توجهی از حجم کتاب را تشکیل می‌دهد. از خود احمد بن حنبل روایت شده است که آنچه در فضائل علی با اسانید صحاح روایت شده در حق هیچ یک از صحابه نیامده است[۳]. نظر به اهمیت این قسمت از کتاب فضائل الصحابه، این بخش از همان بدو تدوین بصورت مستقل و مجزا استنساخ و تکثیر شده و تحت عنوان «فضائل علی علیه‌السلام» از احمد بن حنبل معروف و متداول گشته است. کتاب فضائل به شکل قابل ملاحظه‌ای مورد استفاده و استناد مؤلفین و محققین واقع شده است و در سده‌های بعد عالمان برجسته‌ای همچون حاکم نیشابوری و ابن بطریق و ابن تیمیه و ابن حجر عسقلانی از آن نقل روایت نموده‌اند[۴].

کتاب فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام که پیش از این هم بارها به طبع رسیده بود، اخیرا به تحقیق محقق طباطبایی به چاپ رسیده است. از امتیازات این چاپ می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

 اولا اتکا بر مهمترین نسخه‌های این کتاب است که این پنج نسخه در مقدمه کتاب معرفی شده است. یکی از نسخ مورد استفاده نسخه کتابخانه سلیمانیه استانبول به شماره ۸۷۸ است که از نسخه‌های قرن ششم هجری و قدیمترین نسخه کتاب فضائل می‌باشد.

ثانیا تصحیح متن احادیث کتاب است (تقویم النص) . مرحوم طباطبایی ابتدا با خط خوانا و زیبایی متن کتاب را استنساخ نموده و سپس با دقت فراوانی متن آن را تصحیح کرده است.

ثالثا تخریخ روایات از اهمّ منابع روایی و تاریخی و غیره. نکته قابل توجه این است که در تخریج روایات، ایشان از منابع فراوانی بهره برده است که تعداد قابل توجهی از آنها در آن زمان خطی بوده و ایشان به آنها ارجاع داده است، منابعی که اکنون به راحتی در دسترس ماست و مکررا به چاپ رسیده است. شماری از این منابع عبارتند از: المشیخه البغدادیه ابوطاهر سلفی، تهذیب الآثار ابن جریر طبری، منهاج القاصدین ابن قدامه مقدسی حنبلی، صحیح ابن حبان، مصنف ابن ابی شیبه، مسند ابی یعلی موصلی، خالصه الحقائق فاریابی، معجم کبیر طبرانی، امالی محاملی، الجرح و التعدیل ابن ابی حاتم رازی و سبل الهدی والرشاد (السیره الشامیه) شمس الدین دمشقی شاگرد جلال الدین سیوطی.

رابعا تعلیقات مهمی که در موارد لازم نگاشته شده است، اعم از مواردی که نیاز به تقویت سند یا متن حدیث بوده و یا اینکه حدیث سندا یا متناً ضعیف بوده و و جه ضعف آن را بیان کرده است. نمونه این موارد ذکر خواهد شد.

نكته مهم درباره روایات این کتاب این است که این کتاب به صورت متعارف تألیف احمد بن حنبل به حساب نمی‌آید، بلکه مجموعه روایاتی است که عبدالله بن احمد فرزند او از وی روایت کرده است به اضافه روایاتی که از طریق ابوبکر ابن مالک قطیعی[۵] از عبدالله روایت کرده است و این دو شخص اخیر – عبدالله و قطیعی – علاوه بر مرویاتشان از احمد، روایاتی را از طریق مشایخ خود  - غیر احمد- بر آن افزوده‌اند[۶]. دقیقا همین كار درباره «مسند احمد» مهمترین اثر احمد بن حنبل صورت پذیرفته است[۷].  چنانچه احمد محمد شاکر محقق مصری که تحقیق شایسته ای بر کتاب مسند احمد انجام داده و تعلیقات سودمندی بر روایات آن زده است – که البته متأسفانه نتوانست آن را به انجام برساند - در مقدمه کتاب (۱/۱۳) تصریح می‌کند که در تمامی نسخه‌های مسند، اِسناد ابوبکر قطیعی به احمد وجود دارد و اهل اطلاع می‌دانند که در مسند روایاتی هست که افزوده‌های عبدالله و قطیعی می‌باشند، اگرچه تعدادشان کم است اما  من آن‌ها را بصورت مشخص و معین بیان کرده‌ام[۸]. این مطلب در مقدمه محقق طباطبایی بر کتاب فضائل نقل شده است[۹].

 در خصوص کتاب «فضائل الصحابه» آمار روایات آن از مجموع ۱۹۶۲ روایت  براساس تقسیم‌بندی فوق چنین است:

۱. روایات عبدالله بن احمد از پدرش احمد بن حنبل: ۹۷۰ روایت.

۲. افزوده‌های عبدالله بن احمد از مشایخ خود بغیر از پدرش: ۵۲۴ روایت.

۳. افزوده‌های ابوبکر قطیعی شاگرد عبدالله از مشایخ خود بغیر از عبدالله: ۴۶۸ روایت.

اما در خصوص کتاب «فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام» که مشتمل بر ۳۶۹ روایت است این تقسیم چنین خواهد بود:

۱. روایات عبدالله بن احمد از پدرش احمد بن حنبل: ۱۶۸ روایت.

۲. افزوده‌های عبدالله بن احمد از مشایخ خود بغیر از پدرش: ۷۲ روایت.

۳. افزوده‌های ابوبکر قطیعی شاگرد عبدالله از مشایخ خود بغیر از عبدالله: ۱۲۹ روایت.

عموما روش محدثان شیعه و سنی همواره چنین بوده است که دقت و احتیاطی را که در خصوص روایات فقهی و حلال و حرام تکلیفی اعمال می‌کنند، در مواجهه با روایات غیر فقهی اعم از روایات مربوط به فضائل، روایات اخلاقی و...  اعمال نمی‌کنند و سخت‌گیری کمتری از خود نشان می‌دهند. فقیهان نیز درخصوص روایات سنن احکام مستحبی به قاعده «تسامح در ادله سنن» تمسک می‌جویند. احمد بن حنبل نیز همچون دیگر محدثین از این شیوه تبعیت کرده است.[۱۰] اما در خصوص روایات فضائل، وی اگر هم از چنین شیوه‌ای پیروی کرده باشد بدان معنی نیست که روایات آن بالجمله و همگی ضعیف باشند؛ یا همه آنها بی‌عیب و صحیح قلمداد شوند. لذا محقق طباطبایی در تحقیق کتاب فضائل برخی روایات آن را تضعیف نموده است و وجه ضعف آنها را تبیین کرده است و در مقابل، بسیاری از روایات آن را تقویت کرده و چه بسا با اسناد متغایر و متعدد، آن را از منابع دیگر نقل کرده است.

چنین مواجهه‌ای با روایات فضائل باعث گردیده است که کسی همچون ابن تیمیه عالم مشهور و جنجال آفرین حنبلی قرن هشتم که برخوردهای غیرعلمی او با حقایق اوضح من الشمس فی رابعه النهار است، در تألیفات خود از جمله منهاج السنه در صدد تضعیف احادیث روایت شده در فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام برآید و به صراحت اعلام دارد که روایات فضائل در مسند احمد مشتمل بر افزوده‌های قطیعی می‌باشد که – بنا به گفته وی - به اتفاق اهل معرفت  روایاتی جعلی می‌باشند[۱۱]. سپس به علامه حلی و  علمای شیعه حمله می‌کند و می‌گوید: « وهذا الرافضی وأمثاله من شیوخ الرافضه جهال، فهم ینقلون من هذا المصنف، فیظنون إن كل ما رواه القطیعی أو عبد الله قد رواه أحمد نفسه، ولا یمیزون بین شیوخ أحمد وشیوخ القطیعی، ثم یظنون إن احمد إذا رواه »[۱۲].

به نظر می‌رسد این حکم کلی ابن تیمیه در خصوص جعلی بودن روایات قطیعی بسیار خطا و نا بجا باشد. بخش عمده‌ای از مرویات قطیعی اگرچه از طریق عبدالله از احمد نباشد، اما همان روایات از طرُق حدیثی دیگر از جمله از طریق عبدالله از پدرش احمد در همین کتاب فضائل یا در مسند روایت شده و از طرقی است که بقول اهل حدیث «یقوّی بعضها بعضاً». زیادات قطیعی عمدتاً از حدیث شماره ۱۶۱ کتاب فضائل آغاز می‌شود که در نسخه‌های کتاب عنوان خورده است: «ومن فضائل علی رضی الله عنه من حدیث ابی بکر ابن مالک عن شیوخه غیر عبدالله». چند نمونه از احادیثی را که قطیعی از مشایخ دیگر خود روایت کرده است ذکر می‌کنیم که این احادیث از دیگر طرق حدیثی نیز روایت شده و حکم به صحت آن داده شده است:

۱. شماره ۱۶۲ : حدیث «اول من صلی مع النبی علی بن ابی طالب» به روایت زید بن ارقم. این حدیث از طریق احمد بن حنبل به شماره ۱۲۲ کتاب پیش از آن نقل شده است. بنابراین زیادات قطیعی، به صرف زیاده بودن از جهت اسناد از غیر طریق عبدالله باعث ضعف روایت نمی‌شود، چه بسا که معتضد به طرق دیگر باشد.

۲. شماره ۱۶۳ حدیث منزلت بروایت سعید بن المسیب از سعد بن مالک. این حدیث از طریق احمد بن حنبل در مسند: ۱/۱۷۳ به شماره ۱۵۰۹ نیز روایت شده است، بعلاوه که در صحیح مسلم و مسند طیالسی نیز روایت شده است.

۳. شماره ۱۶۴ «حدیث غدیر» به روایت براء بن عازب. این حدیث از طریق احمد بن حنبل در کتاب فضائل به شماره ۱۳۸ و در کتاب مسند احمد: ۴/۲۸۱ نیز روایت شده است.

۴. شماره ۱۶۵ نزول آیه ۱۸ سوره سجده ﴿أَ فَمَنْ كانَ مُؤْمِناً كَمَنْ كانَ فاسِقاً لا یسْتَوُونَ﴾ در شأن  امیرالمؤمنین وولید بن عقبه فاسق، به طرق فراوانی روایت شده است که در پاورقی کتاب محقق طباطبایی ذکر کرده است.

۵. شماره ۱۶۶ «حدیث الرایه» به روایت ابوهریره. این حدیث از طریق احمد بن حنبل در همین کتاب به شماره ۱۵۲ و ۱۵۳ آمده است. بعلاوه در صحاح بخاری و مسلم و نسائی و از طرق آنان نیز روایت شده است.

۶. شماره ۱۶۷ «حدیث منزلت» بروایت سعید بن المسیب از سعد بن ابی وقاص. این حدیث از طریق احمد بن حنبل در همین کتاب به شماره ۸۰ و در مسند ۱/۱۷۹ به شماره ۱۵۴۷ نیز روایت شده است.

۷. شماره ۲۳۰ «حدیث یوم الدار». در پاورقی منابع فراوانی برای آن ذکر شده است که در برخی از آنها به صحیح بودن حدیث تصریح شده است.

۸. شماره ۲۷۴ حدیثی است بروایت قطیعی از مشایخ خود از انس بن مالک در باره ایمان حضرت ابوطالب علیه‌السلام. محقق طباطبایی در تعلیقه به تقویت محتوایی حدیث پرداخته است.

البته از احادیث خود احمد بن حنبل بروایت عبدالله هم احادیثی هستند که به نقد آنها پرداخته شده است و این مسئله اختصاصی به مرویات ابن مالک قطیعی ندارد، مانند حدیث شماره ۷۸ که عبدالله بن عمر می‌گوید: کنا نقول فی زمن النبی ص: رسول الله خیر الناس ثم ابوبکر ثم عمر.. که تعلیقه جالب توجهی بر این روایت ذکر شده است.

نقد احادیث ضعیف :

در مقابل زیادات قطیعی که از جهت سندی مورد تقویت  قرار گرفته، روایاتی هستند ـ گرچه اندك شمار ـ كه محقق طباطبایی آنها را تضعیف کرده و بر آنها تعلیقه زده است، و دو نمونه را در اینجا ذکر می‌کنیم:

۱. شماره ۱۷۲ حدیثی است که ابن شهاب زهری از امام سجاد علیه‌السلام روایت می‌کند و آن حدیث بیدار نشدن امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا (سلام الله علیها) برای نماز صبح و توجیه علی(علیه السلام) است که باعث عصبانیت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شد. محقق طباطبایی در پاورقی رجال سند این حدیث را ضعیف می‌شمارد: الف. ابواسحاق مخرمی که  برخی علمای رجال از جمله دارقطنی حکم به عدم توثیق او داده است،  ب. زُهری که  روایت بر مدار وی می‌چرخد[۱۳]. محقق طباطبایی از ابن ابی الحدید در شرح نهج‌البلاغه‌اش (۴/۱۰۲) نقل می‌کند که زهری را از مبغضین امیرالمؤمنین علیه‌السلام شمرده است. از ابن حبان هم نقل شده که گوید از زهری حدیثی در منقبت علی علیه‌السلام روایت نشده است!

حدیث مذکور از طریق عبدالله بن احمد از یکی از مشایخ خود اسماعیل بن عبید هم در مناقب به شماره ۳۰۹ نیز در فضائل تکرار شده است و محقق طباطبایی تعلیقه مفصلی ( در حد سه صفحه کامل) بر آن نگاشته است.

۲. شماره ۱۷۹ حدیثی است که قطیعی از شیخ خود جعفر بن محمد فریابی از ابوصالح از امیرالمؤمنین علیه‌السلام روایت می‌کند که حضرت فرمودند: « انی لأرجو أن أکون أنا و عثمان و طلحه و الزبیر ممّن قال الله عزّوجلّ فیهم: ﴿وَ نَزَعْنا ما فی‏ صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى‏ سُرُرٍ مُتَقابِلینَ ﴾»[۱۴].

تعلیقه طباطبایی: ابوصالح مولی ام هانی نام وی باذام است که نسائی درباره وی گفته است: لیس بثقه. و حدیث جعلی و ساختگی است که به حضرتش نسبت داده شده است. در ذم تفسیر ابوصالح هم بنگرید: سخن شعبی در تهذیب التهذیب: ۱/۴۱۶ و میزان الاعتدال: ۱/۲۶۹. تفسیر صحیح همین آیه شریفه در احادیث دیگر کتاب فضائل به شماره‌های ۱۴۰ و ۲۰۷ و ۲۵۹ روایت شده است که نادرست بودن این حدیث را تأیید  بلکه اثبات می‌کند.

ملخّص کلام این است که نه حکم کلی بر ضعیف بودن روایات فضائل علی علیه‌السلام صحیح است که ابن تیمیه و همفكران او به آن قائلند و نه چنین حکمی بر صحت همه روایات آن. آنچه مایه تأسف است این است که کتاب فضائل امیرالمؤمنین احمد بن حنبل که مشتمل بر روایات صحیحه و مهمی در شأن آن حضرت است از قرار مسموع در حجاز  نیز به طبع رسیده است ولی اکثر روایات آن در پاورقی ـ به بیان غیرعلمی ـ تضعیف شده و حکم به سستی و موهون بودن آنها داده شده است بنابراین تحقیق مرحوم طباطبایی و تعلیقات ایشان بر این روایات برای ما مغتنم خواهد بود. خدا ایشان را با مولایش امیر مؤمنان محشور بفرماید.

 

پی نوشت ها :

[۱] . البته به صورت مستقل، وگرنه بعنوان بخشی از کتاب ابوابی با  عنوان  (کتاب الفضائل)  یا (مناقب ..) در صحیح مسلم و سنن ترمذی و مقدمه سنن ابن ماجه  و دیگر منابع موجود است.

[۲] . بعنوان نمونه فضائل الصحابه اسد بن موسی بن ابراهیم اموی ملقب به «اسد السنه» متوفی ۲۱۲ هجری (نک: فتح المغیث: ۳/۱۲۰)  که مقدم  بر فضائل احمد است، به دست  ما نرسیده، هر چند در مناقب ابوبکر و عمر است نه جمیع صحابه.

[۳] .  نص عبارت وی چنین است: قال الإمام أحمد بن حنبل : ما لاحد من الصحابه من الفضائل بالأسانید الصحاح مثل ما لعلی رضی الله عنه. مستدرک حاکم و تلخیص ذهبی: ۳/۱۰۷، مناقب احمد بن حنبل از ابن جوزی: ۱۶۳. همچنین نک: بخش «کثره فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام» از مقدمه کتاب فضائل : ص ۶۵-۷۰.

[۴] . نک: مقدمه کتاب: ص ۷۲-۷۶.

[۵] . ابوبکر احمد بن جعفر بن حمدان بن مالک القطیعی البغدادی م ۳۶۸ معروف به ابوبکر قطیعی شاگرد عبدالله بن احمد  است و تنها راوی تألیفات احمد بن حنبل از فرزندش عبدالله می‌باشد. درباره وی مقدمه کتاب فضائل ص ۱۰۳ را ملاحظه کنید.

[۶] . ابن نقطه کتاب مستقلی درباره مشایخ عبدالله بن احمد نگاشته است. عبدالله بیش از ۴۰۰ شیخ در حدیث داشته است (المصعد الاحمد: ۳۴). تعدادی از مشایخ او در مقدمه کتاب فضائل: ۱۰۰-۱۰۲ ذکر شده‌اند.

[۷] . اساسا چنانكه ابن جوزی در مناقب احمد بن حنبل: ۱۹۱ نوشته، احمد بن حنبل رغبتی به تألیف نداشته است و حتی دیگران را از نگاشتن سخنانش نهی می‌کرد و این کار را بدعت می‌دانست! (نک: مسئله ۱۸۲۱ از  کتاب مسائل احمد بروایه ابنه عبدالله). آنچه از وی اکنون در دسترس است، تدوین شاگردان اوست.

[۸] . زیادات عبدالله بن احمد را ابن حجر در تعجیل المنفعه با رمز (عب) و سیوطی در جمع الجوامع با حرف (عم) علامت گذاری کرده‌اند.

[۹] . فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام: ۷۰ (حول کتاب فضائل علی لأحمد).

[۱۰] . نک: اضواء علی السنه المحمدیه: ۳۲۷، ومقدمه ابن حجر عسقلانی در «اطراف مسند الامام احمد» ذیل عنوان (تساهل الامام احمد فی روایه الفضائل). ابن حجر با نوشتن کتاب (القول المسدد فی الذب عن مسند الامام احمد)  با ارائه توجیهاتی به دفاع از مسند احمد پرداخته است.

[۱۱]  . رساله‌ای با عنوان «زیادات القطیعی على مسند الإمام أحمد دراسه وتخریجاً» توسط دخیل بن صالح اللحیدان به نگارش رسیده است که در شماره ۱۱۴ (سال ۱۴۲۲)  نشریه الجامعه الإسلامیه در مدینه منوره به طبع رسیده است.

[۱۲] . منهاج السنه: ۷/۳۹۹ ( چاپ هشت جلدی توسط مؤسسه القرطبه به سال ۱۴۰۶). همچنین نک: توجیه النظر الی اصول الاثر طاهر بن صالح الدمشقی ص ۳۷۵. نص عبارت وی چنین است: «وقال العلامه ابن تیمیه فی كتاب منهاج السنه النبویه فی نقض كلام الشیعه والقدریه: لیس كل ما رواه أحمد فی المسند أن لا یروی عن المعروفین بالكذب عنده وإن كان فی ذلك ما هو ضعیف وشرطه فی المسند مثل شرط أبی داود فی سنه. وأما كتب الفضائل فیروی ما سمعه من شیوخه سواء كان صحیحا أو ضعیفا فإنه لم یقصد أن لا یروی فی ذلك إلا ما ثبت عنده. ثم زاد ابن أحمد زیادات وزاد أبو بكر القطیعی زیادات. وفی زیادات القطیعی أحادیث كثیره موضوعه، فظن ذلك الجاهل ان تلك من روایه أحمد وانه رواها فی المسند. وهذا خطأ قبیح فإن الشیوخ المذكورین شیوخ القطیعی، وكلهم متأخرون عن احمد وهم ممن یروی عن أحمد لا ممن یروی أحمد عنه».

[۱۳] . در خصوص ابن شهاب زهری از سوی علمای رجال سنی و شیعه  داوری‌های متعارضی بدست ما رسیده است.  وی به سبب دنیادوستی ارتباطی تنگاتنگ  با حاکمان ستمگر اموی داشت و حدود نیم قرن در مناصب مختلفی به دربار حکومت اموی خدمت کرد و همین مسئله باعث شد که علی رغم رابطه خوب او با امامان معصوم (امام سجاد و صادقین علیهم السلام) برخی همچون شیخ طوسی (رجال: ۱۱۹) علامه حلی (خلاصه: ۳۹۲)  او را عدو دانسته، از آن سو محقق بهبهانی و محدث نوری او را صاحب سرّ امام سجاد  علیه‌السلام دانسته‌اند (تعلیقه بر منهج المقال: ۳۱۳، خاتمه مستدرک: ۴/۲۹۹) و برخی همچون خوئی (۱۷/۱۹۰) و تستری (قاموس: ۹/۳۲۹) راه میانه را پیموده و او را عامی و متوسط یاد کرده‌اند. روایات بی ایمانی ابوطالب، اول مسلمان دانستن زید بن حارثه، خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل و میگساری حمزه از این قبیل اخباری است او روایت شده است.

[۱۴] . آیه ۴۷ از سوره مبارکه حجر.

 

منابع :

۱. اضواء علی السنه المحمدیه،  محمود ابو ریه، چاپ پنجم، نشر البطحاء.

۲. تعلیقه علی منهج المقال،  محمد باقر الوحید البهبهانی، بی تا.

۳. توجیه النظر الی اصول الاثر، طاهر بن صالح الجزائری الدمشقی، دارالمعرفه، بیروت.

۴. تهذیب التهذیب، ابن حجر عسقلانی، حیدر آباد دکن، چاپ اول، ۱۳۲۶ ق.

۵. خلاصه الاقوال، علامه حلی، تحقیق جواد قیومی، مؤسسه نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ ق.

۶. رجال الطوسی، شیخ طوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، جامعه مدرسین قم ، ۱۴۱۵ ق.

۷. زیادات القطیعی على مسند الإمام أحمد دراسه وتخریجاً، دخیل بن صالح اللحیدان، نشریه الجامعه الإسلامیه در مدینه منوره، شماره ۱۱۴،  ۱۴۲۲ ق.

۸. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ ق.

۹. فتح المغیث فی شرح ألفیه الحدیث، شمس الدین سخاوی، المکتبه السلفیه بالمدینه المنوره، چاپ اول.

۱۰. فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، احمد بن حنبل، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبائی، مؤسسه محقق طباطبایی، ۱۳۹۱.

۱۱. فضائل الصحابه، احمد بن حنبل، تحقیق وصی الله بن محمد عباس، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۳ ق.

۱۲. قاموس الرجال، شیخ محمد تقی تستری، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۳۰ ق.

۱۳. مسائل احمد بروایه ابنه عبدالله، تحقیق علی سلیمان المهنا، مکتبه الدار، مدینه منوره، ۱۴۰۶ ق.

۱۴. المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، دار المعرفه، بیروت.

۱۵. مسند احمد، تحقیق احمد محمد شاکر، دارالحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۶ ق.

۱۶. مستدرک الوسائل (الخاتمه)، میرزا حسین نوری طبرسی، مؤسسه آل البیت، قم، ۱۴۱۷ ق.

۱۷. المصعد الاحمد فی ختم مسند الامام احمد، محمد بن محمد الدمشقی ابن الجزری.

۱۸. معجم رجال الحدیث، سید ابوالقاسم موسوی خوئی، چاپ پنجم، ۱۴۱۳ ق.

۱۹. مناقب الامام احمد بن حنبل، ابوالفرج ابن جوزی، مطبعه السعاده، چاپ اول، مصر.

۲۰. منهاج السنه، ابن تیمیه ، مؤسسه القرطبه ، ۱۴۰۶ ق.

۲۱. میزان الاعتدال، شمس الدین ذهبی،  دار احیاء الکتب العربیه، قاهره، ۱۳۸۲ ق.

 

 

دانلود متن کتاب فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام

 

 

 

منبع: ارجنامه علامه محقق سید عبد العزیز طباطبائی

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن