پنج شنبه, 23 بهمن 1393 ساعت 11:00
خواندن 1705 دفعه

کشکول از شیخ بهایی - عباسعلی مردی

محمد بن حسین بن عبد الصمد حارثى، معروف به شیخ بهایى (متولد سال 953ق، شهر بعلبك) :

در بسیاری از علوم زمان خود سرآمد و زبانزد بود. یاد و نام و آوازه شیخ بهائی به عنوان یک دانشمند جستجوگر، در ذهن هر ایرانی، هاله ای از کشف و کرامت و بزرگواری و دانش و صنعت و  اختراع پدید آورده است.
علامه سید محمد مهدی خرسان برای وی در موضوعات تفسیر، حدیث، درایه، رجال، دعا و عبادت، فقه، اصول، نحو، بیان، حساب، هیئت، حکمت، تاریخ، ادب و ... 101 اثر نام برده ‌است.
از تألیفات شیخ بهائی عروه الوثقى در تفسیر سوره حمد، شرح اربعین حدیث، مشرق الشمسین در تفسیر آیات الأحكام، حدیقه الهلالیه در شرح صحیفه سجادیه، جامع عباسى در فقه، فوائد الصمدیه در نحو، بحر الحساب در علم حساب، خلاصه الحساب، كشكول و مفتاح الفلاح را می‌توان بر شمرد.

 

کشکول :
یکی از آثاری که می تواند خواننده را به مطالعه ترغیب کند کشکول شیخ بهائی است؛ چرا که دارای مطالب متنوعی در علوم مختلف است.
ظاهرا شیخ بهائی تألیف کشکول را 992 در مصر آغاز کرده و تا سال 1008 به هنگام برگشت از مشهد رضوی (علیه السلام) به تألیف آن اشتغال داشته است.
در این کتاب، جای جای، از شاخه های دانش ریاضی سخن می رود یعنی: حساب، هندسه، جبر، مقابله، و گاه قوانین فیزیکی همچون شکست نور و وزن مخصوص را مطرح می سازد، که پایه های محکمی از استدلال با خود دارند و در حقیقت، محمل هایی هستند که دانش های عملی را از دیرینه روزگاران تاریخ، به عصر ما رسانده اند.
شیخ در کشکول، گاه از چگونگی تعیین حجم و وزن اجسام بزرگ و نامنظمی چون فیل و شتر سخن می گوید، مسأله طرح می کند و پاسخ می خواهد و پاسخ می دهد.
از شیمی و خواص فلزات نیز یاد کرده است. دانشی که از هزاره های پیشین، کارمایه کیمیاگران و اندیشه کیمیاگری بوده است و این همه در کشکول گردآمده و شیخ در آنها دستی داشته است.
شیخ بهائی، موسیقی را نیز از یاد نمی برد و از این نکته یاد می کند که حتی اهل شرع نیز از فراگیری تئوری موسیقی غافل نمانده اند، و نیز شرح بی نظیری از «نرد» به دست می دهد و گاه برای اینکه در خواننده تغییر ذائقه ای ایجاد کند اشعاری در هزل نقل می کند؛ اما در این مرحله نمی ماند که هزالی، دست و پای اندیشه و ابتکار او را ببند، چه، هزل و شوخی طبعی، هدف او نیست و گاه در یک بحث مفصل، شیوه های ترجمه را به بحث می نشیند.
در خلال این مباحث، نکته های ظریف ادبی و تاریخی را نیز از یاد نمی برد.
علامه خرسان، 290 شاعر عرب زبان و 76 شاعر پارسی گوی را نام برده است که شیخ بهائی از آنان در کشکول نقل کرده است بر آن بیفزاییم که از حدود 200 کتاب ادبی، تاریخی، تفسیری و ... در این کتاب نقل شده است.
پیش از شیخ بهائی، کشکول گونه های دیگری پدید آمده بودند همچون جوامع الحکایات عوفی، رساله دلشگای عبیدزاکانی، جُنگ تاج الدین احمد وزیر، لطائف الطوایف مولانا علی صفی و...؛ اما فراگیری و شمول کشکول بهائی چنان است که آن را از میان آن همه ممتاز ساخته است و آن، مرهون وقوف شیخ است به دانش های گوناگون، که مطالب کشکول را تنوع داده است و حُسن ذوق او، که کشکول را از خشکی رهایی بخشیده و تعادل روحی مؤلف، که کتاب را از فرو افتادن در باتلاقی از هزل و شوخ طبعی باز داشته است و با آن که بخش اندکی از آن فارسی است همواره از پرچاپ ترین و پرفروش ترین کتاب در ایران بوده است.
حُسن قبولی که کشکول شیخ داشته، سبب پیدایی کتاب های بسیاری به نام «کشکول» شده که از آن میان می توان کشکول (نوادر ادبی) از میرزا سلیم سلیمی، کشکول سلیمی از شاه کلیم الله جهان، الکشکول شیخ یوسف بحرانی، کشکول زنجانی از سید ابراهیم زنجانی و ... را نام برد. بر آنها باید افزود مجموعه هایی که با عناوین «مشکول» از حاج بابا قزوینی شاگرد شیخ بهائی، «چنته» مثل چنته جهان عارف از محمد صادق عنقا و «سفینه» همچون سفینه محمود از محمود میرزا قاجار بر سیاق کشکول شیخ بهائی تألیف شده اند.
آقای عزیزالله کاسب در مقدمه خود 29 عنوان کشکول، 2 عنوان چنته و 5 عنوان سفینه را با مشخصات کامل بر شمرده است.

 

ترجمه های کشکول :
ترجمه احمد عاملی به امر سلطان عبدالله قطب شاه که ضمن مطارح الأنظار در بمبئی به سال 1278 چاپ شده است؛
ترجمه فضل الله بن احمد بیک کردستانی؛
ترجمه ملا محمد بن ملا نجف علی باکوئی به درخواست فتح علی خان؛
ترجمه شیخ محمدباقر ساعدی خراسانی، کتابفروشی اسلامیه، تهران، دو جلد، 1362ش؛
ترجمه سید ابو القاسم آیت اللهی، انتشارات توکا، تهران، 1357ش؛
ترجمه بهمن رازانی، انتشارات زرین، تهران، 1363ش؛
ترجمه عزیزالله کاسب، انتشارات گلی، چاپ سوم تابستان 1376، تهران؛ برخی آن را از دقیق ترین ترجمه های کشکول به شمار می آورند.

 

چاپهای کشکول :
این کتاب از سال 1288ق (چاپ بولاق با شرح شیخ احمد منینی بر قصیده شیخ بهائی در مدح حضرت ولی عصرعلیه السلام) تاکنون بارها (بیش از 15 بار به جز ترجمه ها) به صورت سه جلد، چهار جلد و 5 جلد چاپ شده است. یکی از بهترین چاپ ها چاپ مکتبه حیدریه نجف با تصحیح و تحقیق استاد سید محمد مهدی خرسان است.
تازه ترین تحقیق و تصحیح آن به زودی در مرکز احیای آثار اسلامی در موسوعه شیخ بهاء الدین عاملی چاپ خواهد شد.

 

منبع: افق حوزه

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن