سه شنبه, 19 شهریور 1392 ساعت 10:41
خواندن 2495 دفعه

ویژگی های الغدیر - غلامحسین زینلی

بحث از علامه امینی(ره) و اثر پر مغز و جاودانه اش، كتاب «الغدیر» و نمایاندن عظمتهای این اثر و پدید آورنده آن، آنچنانكه نه حقی از این اثر بی نظیر ضایع گردد و نه از آن مؤلف بی بدیل، الحق كاری است بس مشكل.
امینی، متفكر و پژوهشگری است عمیق، همه سو نگر و جامع الاطراف، كه همه خوبیها و زیباییها و بایدهای یك نویسنده برجسته و ممتاز را در خود فراهم آورده است. و اگر او را در دایره تحقیقات و پژوهشهای دینی، جزء نوادر و نوابغ مسلم، به حساب آوردیم، سخنی به گزاف نگفته ایم. در چند دهه اخیر در اندیشه ارباب فرهنگ و ادب، در كشور ما و سایر بلاد اسلامی، دو واژه «امینی و الغدیر» با هم متلازم گشته اند، قدر و منزلت این اثر بزرگ و آن دانشمند كم نظیر، هنوز بر بسیاری از طبقات اجتماع ما، حتی طبقات تحصیل كرده و مراكز دینی پوشیده است.
آنها هم كه با «الغدیر» آشنایند، غالبا اطلاعاتشان از حد كلیات فراتر نمی رود، و همین قدر می دانند كه «الغدیر» اثر بزرگی است كه توسط یكی از عالمان طراز اول اسلام و تشیع پدید آمده است. و اما اینكه این كتاب، پیام آور چه رسالتی است؟ و حول محور چه موضوعاتی بحث می كند؟ و چه معارفی، با چه سبك و ویژگیهایی در این كتاب طرح گشته است؟ بر بسیاری از مردم، بلكه بر بسیاری از طبقات تحصیل كرده و خواص نیز پوشیده مانده است، بنابراین هم «امینی » و هم «الغدیر» هنوز جایگاه واقعی خود را در جامعه ما پیدا نكرده و همچنان مهجور مانده اند.
امروز، در عصر انقلاب شكوهمند اسلامی، یكی از كارهای كه باید به جد به آن پرداخته شود، معرفی این گونه دانشمندان و این گونه آثار است، تا نسل جوان با گذشته فرهنگی خود آشنا شوند، و الگوهای مناسب را بشناسند و از آن پیروی كنند. در این فرصت ما بر آنیم تا در حد وسع خویش، برخی از امتیازات و ویژگیهای این اثر بزرگ را بیان نماییم تا طبقات مختلف جامعه ما، بیش از پیش با «الغدیر» آشنا شده و از معارف بلند آن بهره مند گردند.
اكنون نظر خوانندگان گرامی را به مواردی از این ویژگیها جلب می كنم:
1- شاهكار ادبی :
بدون تردید «الغدیر» یكی از شاهكارها و متون معتبر و مستحكم ادب عربی است، و از این جهت با معتبرترین متون ادب عربی كه توسط دانشمندان و ادبای عرب زبان پدید آمده است قابل مقایسه و برابری است، اهمیت این قضیه وقتی به خوبی روشن می شود كه بدانیم نویسنده این اثر شگرف ، یك دانشمند غیر عرب و ایرانی و ترك زبان است. و نشانی است از استعداد، تلاش، كوشش، هوشمندی و نبوغ فرزندان ایران; [زیرا تا آنجا كه ما اطلاع داریم نمونه های فراوانی از دانش پژوهان ایرانی را می توان سراغ گرفت كه برای تحصیل علم دین به حوزه نجف اشرف، یا سایر حوزه های عتبات مقدسه هجرت نموده و در شعر و نثر و به طور كلی در ادب عربی سرآمد دانشمندان دوران خود گشته اند. و این واقعیتی است كه خود دانشمندان عرب نیز به آن معترف اند، از جمله در برخی از تغریضهایی كه بر «الغدیر» نوشته اند، آن را گامی بزرگ در جهت احیاء ادبیات عرب به شمار آورده اند.
2- وحدت اسلامی :
علامه امینی، از جمله متفكران و مصلحانی است كه ایده و اندیشه وحدت امت اسلامی را در سرلوحه كار خویش قرار داده، و این ایده، همواره ذهن پویای دانشور صلح اندیش ما را به خود معطوف داشته است، تا جایی كه بازتاب این اندیشه را در سرتاسر كتاب «الغدیر» می توان مشاهده نمود.
او هر گاه سخن یا نوشته ای مشاهده می كند كه در جهت خلاف فكر «وحدت امت اسلامی » گفته و یا نوشته شده باشد، بر می آشوبد و سخت از خود حساسیت نشان می دهد.
از دیدگاه صاحب الغدیر تنها رشته ای كه می تواند امت اسلام را به یكدیگر پیوند دهد و آنان می توانند با چنگ زدن به آن در طریق سعادت آفرین وحدت اسلامی قرار گیرند، همانا تمسك به قرآن و عترت است. قرآن و عترت دو عضو هدایت گر و سعادت آفرین اند و به منزله دو بال اند برای هر مسلمانی كه می خواهد در مسیر سعادت و كمال حركت كند. و چنان كه در حدیث ثقلین آمده است، پیامر گرامی، هدایت و سعادت امت اسلامی را تنها در پرتو پیروی از این دو مسیر می داند و بس. بنابراین اگر كسی بخواهد با تمسك به یكی از این دو در مسیر كمال حركت كند، به سر منزل مقصود نخواهد رسید. در گذشته تاریخ نیز كسانی كه اهل بیت(علیهم السلام) را رها كردند و خواستند راه سعادت را تنها در پرتو قرآن بپیمایند، راه به جایی نبرده و در انبوهی از انحرافات و مشكلات گرفتار آمدند. عنصر دیگری كه از دیدگاه علامه امینی در مساله وحدت امت اسلامی نقش مهمی بر عهده دارد، عنصر «شناخت و آگاهی » است.
وحدت پایدار پیروان مذاهب اسلامی در صورتی میسر است كه برخاسته از شناخت و آگاهی و درك متقابل پیروان مذاهب، از اعتقادات و باورهای مذهبی یكدیگر باشد، و «الغدیر» نیز دقیقا در راستای تحقق این عنصر وحدت آفرین، پدید آمده است.
از دیدگاه صاحب «الغدیر» عامل دیگری كه در ایجاد وحدت اسلامی از نقش مهمی برخوردار است، حسن ظن و مراعات انصاف و حق جویی از یك سو، و پرهیز از سوءظن و بدگمانی و بی انصافی از سوی دیگر است.
اگر هر انسان عاقل و منصفی، در طرحی كه «الغدیر» برای وحدت اسلامی ارائه می كند با بی طرفی بیندیشد، آن را به حال امت اسلامی سودمند و ضروری تشخیص داده و به عنوان پایه و اساس درستی برای تحقق وحدت اسلامی، خواهد پذیرفت، چنانكه جمع كثیری از دانشمندان اهل سنت پس از آگاهی از «الغدیر»، اقدام مرحوم امینی را مورد تایید قرار داده و بر آن صحه گذاردند.
متفكر و اندیشمند ما علامه امینی، اظهارنظرهای غیر محققانه، سطحی و جاهلانه و گاه مغرضانه برخی از دانشمندان و نویسندگان اهل سنت نسبت به تشیع را عامل مهمی در جهت تفرقه امت اسلامی به شمار آورده و آن را مخل وحدت اسلام می داند و راه از میان برداشتن این مانع را در آگاهی و شناخت درست آنان از منابع تشیع جستجو می كند.
یكی از اصلی ترین هدفهای «الغدیر» چاره اندیشی در جهت رفع سوءظن ها و ارائه راهی برای ایجاد تفاهم و اتحاد در میان امت اسلامی است.
3 - اثری بی بدیل :
از نخستین قرون اسلامی تا كنون، در دفاع از تشیع و حقانیت امام علی بن ابیطالب(علیه السلام) آثار و تالیفات فراوانی به رشته تحریر درآمده است ولی در میان همه این پژوهشها «الغدیر» از جایگاه رفیع و منزلت خاصی برخوردار است. و تا كنون از حیث محتوی و استحكام مطالب، ابتكار و نوآوری، جامعیت و تنوع موضوعات، و حجم و گستردگی كتاب، اثری كه از هر حیث بتوان آن را با «الغدیر» قابل مقایسه دانست، نگارش نیافته است.
بدین لحاظ می توان گفت كه «الغدیر» در نوع خود نمونه منحصر به فرد است.
4 - امین نقل :
از امتیازات «الغدیر» آن است كه نویسنده دانشمند آن، در سراسر این كتاب بزرگ، جمله جمله و سطر سطر مطالب كتاب خود را به صدها و هزاران جلد از منابع فریقین و بخصوص، آثار معتبر دانشمندان اهل سنت مستند نموده است. نخست به نقل مطالب می پردازد، و با رعایت امانت و بدون هیچ گونه دخل و تصرفی، مطالب را از منابع معتبر اهل سنت نقل می كند، و پس از طرح مطلب، در صورت نیاز، از آن، در راستای اهداف خود استفاده می كند.
دقت و امانت كامل او در نقل، بگونه ای است كه او را «امین نقل » لقب داده اند.
5 - آموزگار نقد و دانشگاه نقدشناس :
در كتاب پر ارج «الغدیر» «نقد»، از اهمیت و جایگاه ویژه ای برخوردار است، و اساسا می توان گفت شالوده «الغدیر» بر پایه «نقد و نقادی » پی ریزیی شده است، خواننده، هیچ فصل و مبحثی را در این كتاب بزرگ پیدا نمی كند، مگر اینكه یك یا چند نقد اساسی و آموزنده در آن وجود دارد.
مرحوم امینی این كتاب را با هدف اثبات یكی از اساسی ترین مسائل اعتقادی و سیاسی تشیع، یعنی مساله «امامت و ولایت »، بر اساس منابع مورد قبول خود اهل سنت تالیف نموده است، این رسالت بزرگ را با چنان دقت و قدرت و استحكام و هوشیاری، بانجام رسانده است كه تعجب هر خواننده ای را برمی انگیزد.
در حول محور «نقد و نقادی »، می توان از ابعاد مختلفی در باره «الغدیر» سخن گفت، و «نقد» را از دیدگاه «الغدیر» و مؤلف دانشمند آن به اقسام مختلفی تقسیم نمود. مانند: نقد كتابهای منفی و تفرقه افكن، نقد شخصیتهای منفی، نقد نظریه های نادرست، نقد اجمالی، نقد تفصیلی و ... اینها و مواردی از این قبیل برخی از اقسام نقد است كه در «الغدیر» به زیباترین شكلی مطرح است.
نكته مهم آن است كه این نقدها، نه از سر خصومت و دشمنی، بلكه از سر صدق و صفا و با هدف متحد ساختن صفوف امت اسلامی صورت گرفته است.
بعنوان مثال اگر علامه امینی، شخصیت و عملكرد افرادی مانند عمروعاص و معاویه یا افكار و اندیشه های افرادی مانند: ابن عبد ربه، ابن حزم اندلسی، عبدالكریم شهرستانی، ابن تمیمه، و رشید رضا و ... را مورد نقد قرار می دهد، به خاطر آن است كه در پرتو نقد، و با نشان دادن انحرافات موجود در اندیشه و عمل این اشخاص، چهره واقعی آنها را به جامعه اسلامی بشناساند، تا كسی فریب سخنان غرض آلود آنان را نخورد. علامه امینی(ره) پس از نقل و نقد مطالب تعدادی از آثار مغرضانه و سراسر اتهام برخی از پیشینیان اهل سنت می گوید:
«این بود نمونه هایی از یاوه سراییهای كتب قوم، بدون اینكه بخواهیم به طور كامل آنها را بررسی كنیم... تنها مقصود ما از نشان دادن این نمونه ها، توجه امت اسلامی به موجبات كینه توزی ها و دشمنی های آمیخته با روحیات گروهی دشمنان دغل باز اهل بیت(علیهم السلام) و دنباله رویهای متعصب آنان است تا در قبال طایفه بزرگی از امت (شیعه اهل بیت)، به اینگونه كتب و نوشته های آلوده مانند باطل گرایان و گمراهان شتابزده ای كه نام بردیم، اعتماد نكند. پیداست، وقتی خواننده، انگیزه خیانت آنان را بداند، او را می رسد كه پیرامون مطالب موهن و بی اساس و نسبتهای ناروای آنان تحقیق بعمل آورد. » (1)
مرحوم امینی، شخصیت و افكار شمار زیادی از اینگونه افراد را با شیوه ای كاملا تحقیقی و عالمانه، و با تكیه بر ادله محكم و غیر قابل انكار، به نقد كشیده است، بگونه ای كه اگر مؤلفان و نویسندگان آن كتابها امروز زنده بودند و نقدهای نیرومند علامه امینی را بر نوشته های خود می دیدند، از نوشته خود اظهار پشیمانی می كردند.
در این زمینه نیز «الغدیر» بمنزله آموزشگاهی است و «امینی » بمنزله آموزگاری كه بهترین نوع «نقد» را به انسان می آموزد. رسم مرحوم امینی(ره) بر آن است كه در نقد نظریات حریف، در مسائل مهمی كه مورد اختلاف فریقین است، مانند مساله جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و مباحث مربوط به آن، هرگز بر منابع تشیع تكیه نمی كند، بلكه نقد خود را صرفا بر منابع گوناگون اهل سنت استوار می سازد تا اینكه سخن حق او ضایع نشده و مورد قبول مخاطب قرار گیرد.
6 - ویژگیهای نقد در الغدیر :
علامه امینی، در نقد آثار، شخصیتها و نظرات نادرست، دارای اصول و ویژگیهای خاصی است. برخی از آن ویژگیها عبارت است از:
الف: خستگی ناپذیری:
صاحب «الغدیر» كار خود را در نقد، بر پایه صبر و بردباری و متانت، بنا نهاده است. و سعی او بر آن است تا مساله مورد نظر را بصورت جامع و با همه ابعاد و زوایای آن، نقد و بررسی كند. و هیچ گاه در انجام رسالتی كه در جهت بیان حقایق بر عهده دارد احساس خستگی نمی كند. بعنوان نمونه بنگرید به نقد و پاسخ ایشان به «عبدالله قصیمی » در بحث «سلسله دروغگویان و حدیث سازان ».
«قصیمی » پس از اینكه رجال شیعه را متهم به جهل و دروغ سازی می كند، می گوید: «و در میان اهل سنت، كسی كه متهم به دروغ سازی به خاطر دنیا و تقرب به اهل آن ... باشد وجود ندارد.» (2)
علامه امینی در پاسخ به ادعای قصیمی، اگر چند نمونه از دروغ سازانش كه نامشان در منابع اهل سنت آمده و خود دانشمندان اهل سنت به حدیث سازی و دروغ پردازی آنها اعتراف و تصریح كرده اند را ذكر می نمود، برای اثبات بی اساس بودن ادعای آقای «قصیمی » كافی بود، ولی ایشان به این مقدار اكتفا نكرده و از تعداد 700 نفر با نام و نشان یاد كرده از رجال احادیث اهل سنت كه به جعل حدیث و دروغ پردازی اشتغال داشته اند.
مرحوم امینی هم زمان با ذكر نام و نشان آن 700 نفر، شمار كثیری از دانشمندان بزرگ اهل سنت را نام می برد كه به دروغ سازی این 700 نفر اعتراف نموده و احادیث وارده از طریق آنها را فاقد ارزش و اعتبار اعلام داشته اند». (3)
ب: استفاده از منابع مورد قبول اهل سنت:
«ایشان در تمامی موارد، نقدهای خود را بر منابعی استوار ساخته اند كه مورد قبول مخاطبان اصلی «الغدیر» یعنی اهل سنت، است. و بر این اساس، باب هر گونه بهانه جویی را بر حریف بسته است ».
ج: رعایت ادب علمی:
مؤلف «الغدیر» در نقد اندیشه ها و افكار دیگران، همواره از متانت و ادب علمی سود می جوید، و هرگز سخنان یاوه و بی اساس دروغ پردازان، قلم او را از صراط مستقیم اعتدال خارج نمی سازد.
د: امانت در نقل:
وی در نقدهای خود می كوشد تا نخست سخن طرف را نقل نموده و آنگونه كه مقصود خود نویسنده آن است به طرح سخن او بپردازد، بدون آنكه هیچ گونه دخل و تصرفی در آن روا داشته باشد و آنگاه به نقد آن می پردازد.
ه: در نقد شبهات، همواره، بیش از حد نیاز به القاءكننده شبهه پاسخ می دهد، حسن این اقدام این است كه موجب می شود تا خواننده «الغدیر» بطلان شبهه، و نیز حقانیت پاسخ های صاحب «الغدیر» را با همه وجود باور كند، و در حقانیت تشیع، جای هیچ گونه شك و تردیدی برای او باقی نماند.
7 - نقد نقد :
«الغدیر» را افزون بر «نقد» «نقد نقد» نیز می توان به حساب آورد، چون نویسنده هوشمند آن، كتاب خویش را بگونه ای تالیف نموده است كه اشكالات و نقدهای احتمالی مخالفین را پیشاپیش پاسخ گفته است. بنابر این اگر كسی به نقد «الغدیر» یا بخشهایی از آن بپردازد، پاسخ ناقد، در خود «الغدیر» موجود است، و نیاز به پاسخ و نقد تازه ای نخواهد داشت.
یكی از عللی كه موجب شده تا «الغدیر» در طی بیش از نیم قرن كه از انتشار نخستین جلدهای آن می گذرد، مورد نقد قرار نگیرد همین مساله است. چرا كه نویسنده دانشمند «الغدیر» كوشیده است تا با بكار بردن اصول و روشهایی، این كتاب را بصورت اثری نقدناپذیر درآورد و باب هر گونه چون و چرا را بر حریف ببندد. وی برای تحقق این هدف، دست به اقداماتی زده كه مواردی از آن چنین است:
1 - مثلا در مواردی كه به روایات استفاده شده كه ممكن است كسی بگوید: فلان روایت كه امینی به آن استناد نموده ضعیف است، یا راوی ثقه نیست. مرحوم امینی هم صحت روایت و هم ثقه بودن راوی را اثبات نموده است، و آن را به تایید عده ای از صاحب نظران اهل سنت نیز رسانده است.
2 - یك حدیث را از طرق مختلف و با سلسله سندهای متعدد، نقل نموده تا جای هیچ گونه شبهه ای در صحت و واقعیت آن باقی نماند.
3 - در هر مورد، به ذكر یك دلیل اكتفا نمی كند، بلكه ادله فراوانی از دیدگاه های مختلف، برای اثبات مدعای خود اقامه نموده است كه نمونه آن (در بحث در سلسله دروغگویان و حدیث سازان) گذشت.
4 - در نقل مطالب از متون و منابع اهل سنت، به یك یا دو كتاب اكتفا ننموده، بلكه به منابع متعددی استناد نموده، و گاه دهها و یا صدها دلیل برای اثبات مدعای خود ذكر می كند، و خواننده، وقتی به دقت آن را مورد مطالعه قرار دهد به صحت آن اطمینان حاصل خواهد نمود.
8 - منابع اهل سنت تكیه گاه اصلی الغدیر :
مؤلف «الغدیر» تكیه گاه اصلی خویش را، آثار و منابع اهل سنت قرار داده و شالوده «الغدیر» را بر اساس این منابع پی ریزی نموده، و بیشترین بهره را از آن برده است.
او با انتخاب این روش منطقی و درست، باب هر گونه بهانه جویی را بر اهل سنت كه مخاطبین اصلی «الغدیر»اند بسته است.
دانشور فرزانه ما، استفاده از منابع تشیع را به موارد خاص و معین محدود ساخته و از آن در حد ضرورت استفاده نموده است.
صاحب «الغدیر» معتقد بود كه برای اثبات فضائل اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) و بخصوص حقانیت و فضائل امیرالمؤمنین(علیه السلام) باید به منابع اهل سنت روی آورد و خود نیز چه در اعتقاد و چه در عمل، از پیشتازان این عقیده بود. در این راه، حدود 20 هزار كتاب، از آثار معتبر اهل سنت را از نخستین قرون اسلامی تا قرن حاضر، به خدمت گرفت و از آن بهره برد.
9 - اهل سنت بر سر دوراهی :
یكی از ویژگیهای كتاب «الغدیر» آن است كه پیروان مذاهب چهارگانه اهل سنت را بر سر یك دوراهی قرار داده است. كه آنان به ناچار، باید یكی از آن دو را انتخاب كنند.
یا باید «الغدیر» را بپذیرند و یا از پذیرفتن آن خودداری كنند، اگر بپذیرند، لازمه اش آن است كه تغییر عقیده داده و به مكتب اهل بیت پیامبر(صلی الله علیه و آله) روی آورند، و از امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) بعنوان نخستین جانشین بر حق پیامبر، و فرزندان معصوم آن حضرت(علیه السلام) آنگونه كه مورد نظر پیامبر اسلام است، پیروی كنند، كه البته این یك راه عاقلانه و هوشمندانه است ، كه برخی از دانشمندان روشن ضمیر و آگاه اهل سنت، پس از مطالعه «الغدیر» و دیگر آثار پر مغز، تشیع برگزیده اند.
و اما اگر «الغدیر» را نپذیرند، باید از بسیاری از منابع و كتابهای معتبر خود دست بشویند. چون كتاب «الغدیر» با استفاده از هزاران جلد از منابع دست اول و مورد قبول اهل سنت به رشته تحریر درآمده است.
چون آنان نمی توانند برای همیشه در مقابل «الغدیر» سكوت اختیار كنند، چرا كه عصر ما، عصر تبادل افكار و اندیشه ها و پیشرفت شتابنده علم و آگاهی در میان طبقات مختلف جامعه، بخصوص در بین طبقه تحصیل كرده و نسل جوان است، و آگاهی یافتن آنان از این كتاب این سؤال را مطرح خواهند نمود كه چرا عالمان و دانشمندان اهل سنت، در برابر كتابی با این عظمت و با ارزشی علمی و تحقیقی، كه به نقد عقاید آنها پرداخته، اظهار نظر نكرده و سكوت اختیار كرده اند؟
10 - آمیختگی «الغدیر» با «قرآن كریم »
بدون تردید «الغدیر» یك اثر بزرگ قرآنی، و علامه امینی یك قرآن شناس بزرگ و كم نظیر است. او در پدید آوردن «الغدیر» قرآن كریم را بعنوان نخستین و اصلی ترین تكیه گاه خود قرار داده است، و با برداشت تازه و فهم عمیقی كه از كتاب خداوند دارد، توانسته است در جای جای اثر بزرگ خود «الغدیر» از آیات نورانی قرآن كریم، بهره گیرد، و بهره گیری مرحوم امینی از قرآن كریم به موضوع خاصی محدود نمی شود، بلكه او در همه زمینه ها، و موضوعاتی كه در «الغدیر» به طرح آن پرداخته است، این راه را با دقت و زیبایی تمام پیموده است.
گستردگی برداشتهای صاحب «الغدیر» از «قرآن » به حدی است كه اگر كسی آن را به یك نقطه منتقل نموده و در یك جا جمع كند، این مجموعه یك الی دو اثر قوی و پر مغز تفسیری را تشكیل خواهد داد. آشنایی و انس او با قرآن بگونه ای است كه در چند مورد از كتاب «الغدیر» مطالبی را كه بعنوان افتتاح و مقدمه، نگاشته است. به تمام و كمال، تركیبی است از آیات قرآن كریم. بدون آنكه ایشان اشاره ای به این حقیقت نموده باشد. مثل مقدمه جلد ششم، هفتم، هشتم، نهم و دهم «الغدیر».
علامه، در تمامی این سرآغازها، همه گفتنی های لازم را در قالب آیات كلام خداوند، و از زبان قرآن بیان داشته است. بدون آنكه سخن دیگری به آن آمیخته باشند، در پایان بسیاری از مباحث نیز یك یا چند آیه از آیات قرآن كریم را با رعایت مناسبت و ظرافتی خاص، و در مقام نتیجه گیری آورده است.و این میسر نیست مگر در پرتو آشنایی عمیق و گسترده ایشان با قرآن كریم. به همین دلیل می توان «الغدیر» را یك اثر قرآنی دانست كه با دقت و ظرافت فوق العاده ای با قرآن عجین گشته است.
11 - محبت اهل بیت :
علامه امینی عالمی است دوستدار پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت آن حضرت و بخصوص امیرالمؤمنین(علیه السلام) یعنی چهره شاخص و شخصیت بزرگ اهل بیت(علیهم السلام). او به علی بن ابی طالب(علیه السلام) و اهل بیت(علیهم السلام) عشق می ورزید و محبت آنان در قلب و روح او موج می زد. هر گاه كه بارگاه مطهر و نورانی مولی الموحدین علی بن ابی طالب(علیه السلام) را می نگریست، بی اختیار سیلاب اشك از چشمانش سرازیر می شد. یا هنگامی كه برای زیارت به حرم مطهر مشرف می شد و به خواندن زیارت می پرداخت، از آغاز تا پایان زیارت اشك می ریخت.
مهمترین انگیزه ای كه به او نیرو بخشید تا این همه مشقت و زحمت را تحمل كندو آن اثر بزرگ را پدید آورد، محبت علی(علیه السلام) و اولاد معصوم آن حضرت بود. و مهمترین پشتوانه او برای رسیدن به چنین مقصودی، عنایت خداوند و توجه خاص علی(علیه السلام) بود.
12 - مرد دین و كتاب سیاست :
علامه امینی، تنها یك فقیه یا متكلم یا مفسر یا محدث یا مورخ و... نیست. گر چه او از همه این علوم حظی وافر دارد، اما ابعاد شخصیت او به اینها محدود نمی شود. نیز او از آن دسته عالمانی نیست كه در كنج خانه یا كتابخانه ای نشسته كتابی تالیف كند، و از آنچه در محیط او و در كل جهان اسلام می گذرد باخبر نباشد. او دانشمند و متفكری است كه افزون بر آگاهی از علوم مختلف اسلامی، دارای اندیشه و عمل سیاسی است. گر چه او در هیچ دانشگاهی در رشته علوم سیاسی تحصیل نكرده است ولی در عین حالی هم در بعد سیاست نظری از درك و فهم سیاسی بالایی برخوردار است و هم در زمینه سیاست عملی، از فعالان سیاسی به حساب می آید.
و اما در بعد سیاست نظری، دو اثر بس ارزشمند علامه امینی یعنی كتاب «الغدیر» و كتاب «شهیدان راه فضیلت » شاهد صادقی است بر ادعای ما. در «الغدیر» مرحوم امینی، دست های سیاست را در جعل احادیث و در سایر زمینه ها، بخوبی شناخته و آن را به همگان شناسانده است. «الغدیر» را افزون بر یك كتاب قرآنی، كلامی، فقهی، حدیثی، تاریخی و ... باید یك كتاب سیاسی نیز دانست، چرا كه این اثر، مهمترین كتابی است كه در فلسفه سیاسی تشیع به رشته تحریر درآمده است.
13 - «الغدیر» دایرة المعارفی بزرگ :
ویژگی دیگر «الغدیر» جامعیت آن است. «الغدیر» تنها یك كتاب معمولی نیست، بلكه یك دایرة المعارف بزرگ و عمیق دینی است.
گر چه نخستین و مهمترین هدفی كه «الغدیر» برای آن پدید آمده است، بررسی همه جانبه حدیث «غدیر» و اثبات خلافت و ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، و در این زمینه حق مطلب را نیز ادا نموده است، ولی «الغدیر» به این موضوع منحصر نشده و بصورت دفاع جامعی از اسلام راستین و مكتب اهل بیت(علیهم السلام) درآمده است، و به واقع می توان آن را دایرة المعارف بزرگی دانست كه افكار و اندیشه های ناب اسلامی و دین شناسی را در موضوعات گوناگون، اعم از تفسیر، تاریخ، كلام، فقه، سیره، رجال، حدیث، اخلاق، ادب و ... بصورت كاملا عالمانه و تحقیق و با چهره ای آراسته و زیبا، به جامعه اسلامی و همه پویندگان راه حقیقت، عرضه نموده است. بگونه ای كه خواننده را در حیرت و شگفتی فرو می برد، و به جرات می توان گفت، در تمام موضوعاتی كه «الغدیر» به آنها پرداخته است هیچ دایرة المعارفی، آن سلسله از مباحث را با آن قوت و دقت و وسعت مطرح ننموده است.
بسیاری از علما و دانشمندانی كه بر «الغدیر» تقریظ نوشته اند و یا در باره عظمت و جذابیتهای آن اشعاری سروده اند، به این حقیقت مهم اعتراف نموده اند.
14 - «الغدیر» محل تلاقی دانشهای مختلف :
یكی دیگر از ویژگیهای «الغدیر» آن است كه این كتاب، فراهم آمده از مجموعه ای از علوم و دانشهای مختلف است. مؤلف اندیشمند آن، با مهارت و تسلط كامل، مجموعه ای از علوم را به هم ربط داده و برای دست یابی به اهداف خود، آن را به خدمت گرفته است، بگونه ای كه خواننده این كتاب، در برابر خود، مجموعه ای فراهم آمده از علومی چون، فقه، تفسیر، حدیث كلام، منطق، تاریخ، رجال، سیره، لغت و ادب را مشاهده می كند كه نویسنده از هر دانشی در جای خود و با رعایت تناسب و به زیباترین شكلی استفاده نموده است.
مؤلف «الغدیر» وقتی به «تفسیر» و تحلیل آیات قرآن می پردازد چنان با مهارت و ژرف اندیشی به این امر مبادرت می ورزد كه گویی همه عمر خویش را در تفسیر قرآن كریم صرف نموده است.
وقتی به نقل و تجزیه و تحلیل و نقد «حدیث » می پردازد، می پنداری، همه عمر خویش را مصروف این رشته از علم داشته است.
وقتی وارد عرصه «علم رجال » و مباحث رجالی و تحلیلی زندگی رجال حدیث، و یاشعرای «غدیر» می شود و زوایای مختلف زندگی، اندیشه و آثار آنان را مورد بررسی قرار می دهد كه گویی خود با آنان می زیسته است.
در مباحث «تاریخی » او را مورخی متبحر و تمام عیار می یابی كه احاطه و اطلاعات وسیع خود را در زمینه تاریخ، در كتاب بزرگ خود «الغدیر» به خدمت گرفته است.
در پاسخگویی به شبهات فقهی خصم، فقیهی است متبحر كه علاوه بر فقه مذهب اهل بیت(علیهم السلام)، بر فقه مذاهب چهارگانه اهل سنت نیز احاطه دارد و در وقت لزوم از آن بهره می برد.
و از همه مهمتر، وقتی به مباحث كلامی می پردازد، نخست براهین خصم را نقد نموده و آنگاه، خود به استدلال می پردازد و در این راه چنان با دقت و قوت و هوشمندی عمل می كند كه گویی تنها رشته تخصصی او رشته «كلام تطبیقی » است ، و همه عمر پر بركت خود را صرف این رشته از دانش نموده است.
مرحوم امینی، این همه را با دقت و مهارت در خور تحسین با هم درآمیخته است. و این نشان دهنده تبحر او در همه این فنون است و اینكه او همه این فضائل و زیباییها را در وجود خویش متبلور ساخته است.
15 - بیست هزار عنوان كتاب :
از جمله ویژگیهای «الغدیر» آن است كه این اثر، نمود خارجی محصول یك سلسله تحقیقات گسترده و دراز مدت است. مؤلف بطور معمول، مطالب خود را از یك منبع یا از یك دانشمند نقل نمی كند، یا اگر نقل كرد، منابع و نظرات فراوان دیگری را بعنوان شاهد و مؤید، در تایید مطلب مورد نظر، ذكر می كند، و همواره سعی او بر این است كه از منابع مهم و معروف اهل سنت، بهره گیرد تا از آثار و منابع ناشناخته آنان. چنانكه خود در جایی نوشته اند برای پدید آوردن «الغدیر» از 15 هزار عنوان كتاب بهره گرفته اند و ساختمان مستحكم و زیبای «الغدیر» را بر بیش از پانزده هزار پایه و اساس، استوار نموده اند و بدین ترتیب، كتاب خود را در برابر لغزشها و تحولات زمان مصونیت بخشیده اند. این آمار مربوط است به زمان انتشار جلدهای سوم و چهارم «الغدیر» و مرحوم امینی از آن زمان به بعد نیز تا پایان عمر، همه وقت خویش را صرف تكمیل «الغدیر» نموده اند. به همین دلیل آگاهان و كارشناسان مربوطه عقیده دارند كه علامه امینی برای پدید آوردن «الغدیر» در طی مدت بیش از چهل سال، حداقل از 20 هزار عنوان كتاب استفاده نموده است.
صاحب «الغدیر» از قدیمی ترین آثار و تالیفات گرفته تا آخرین دستاوردهای علمی كه در موضوع «غدیر» به جهان دانش عرضه شده، كمك گرفته و سود جسته است، و این از ویژگیهایی است كه جز در «الغدیر» در جای دیگری نمی توان آنرا یافت.
وی برای غنا بخشیدن به اثر عمیق و ارزشمند خویش به كشورهای مختلف مسافرت نمود و بسیاری از كتابخانه های مهم دنیای اسلام را، از شمال آفریقا گرفته تا شبه قاره هند، مورد بازدید و بررسی قرار داد و از همه كتابهایی كه در آن كتابخانه ها، یافت می شود و می توانست برای او مفید باشد استفاده نمود و همچون باغبانی كه در فصل بهار با اشتیاق به باغ و مزرعه می رود تا از گلهای رنگارنگ بهاری بچیند، با شور و شوق تمام، به كتابخانه ها كه همان باغ و بوستان دانشمندان است، روی می آورد و بخش اعظم وقت خویش را در كتابخانه ها و مراكز تحقیقاتی می گذراند، و از پیمودن چنین راهی و انجام چنین كاری، احساس خستگی نمی كرد كه هیچ، بلكه پر شور و با نشاط و امیدوار، به حركت خود ادامه می داد.
16- الغدیر برای دو كس تعجب آور است :
مطالعه این كتاب برای دو كس می تواند تعجب آور باشد، نخست آنكه اگر یك نفر «شیعه » این كتاب را مطالعه كند، تعجب خواهد نمود كه با وجود این همه دلائل و شواهد و قرائن انكارناپذیر، بر حقانیت علی بن ابی طالب و مكتب اهل بیت(علیهم السلام) چرا اهل سنت راه و روش پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت(علیهم السلام) را رها كرده و از مذاهب دیگری پیروی نمودند؟
و اگر مطالعه كننده این كتاب پیرو یكی از مذاهب «اهل سنت » باشد بدون شك، از «سنی » بودن خود تعجب خواهد كرد، كه چرا با وجود این همه دلیل و شاهد بر حقانیت مذهب اهل بیت(علیهم السلام)، راه دیگری پیموده و از صراط مستقیم «قرآن و عترت » منحرف گشته است.
17- جداسازی مطالب :
وسعت و گستردگی بیش از حد مطالب، برای یك نویسنده تا حدودی موجب سر در گمی است. لكن نویسنده محترم «الغدیر» با همه گستردگی اطلاعات و دانشها، مباحث و موضوعات مختلف را بسیار هنرمندانه از یكدیگر تفكیك نموده و بانظم و اسلویی خاص به عرضه آن پرداخته است.
اما «الغدیر» از این جهت نیز مستثنی است، و مطالب آن به خوبی از هم تفكیك شده و متمایز گشته است.
18- روشی ایده آل در اقامه دلیل :
علامه امینی برای دست یابی به هدف «اثبات خلافت و وصایت » و جانشینی بلافصل پیامبر(صلی الله علیه و آله) برای امام علی بن ابی طالب(علیه السلام) در هر بحثی كه پا نهاده و به هر موضوعی پرداخته، در نگاه اول چنین به نظر می رسد كه بیش از حد نیاز، به اقامه برهان و ارائه دلیل، مبادرت نموده است.
به عنوان مثال: اگر امینی حدیث «الغدیر» را از 20 تن از صحابه و یاران پیامبر(صلی الله علیه و آله)، و یا از 30 تن از دانشمندان برجسته اهل سنت نقل می نمود، برای اثبات مقصود او كافی بود. یا اگر این حدیث را از چند تن از صاحبان «صحاح سته » نقل كرده بود به مقصود خویش نائل آمده بود. ولی او به این مقدار اكتفا نكرده و حدیث «غدیر» را بر اساس كاوشی گسترده، ابتدا از یكصد و ده تن از صحابه پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل می كند. آنگاه از 84 تن از تابعین نقل نموده است. وی سپس در فاصله آغاز قرن دوم ه.ق تا سالهای پایانی قرن 14 ه.ق در طی 13 قرن، حدیث «غدیر» را از منابع و آثار 360 تن از دانشمندان طراز اول اهل سنت نقل می كند.
او گرچه پیرامون یك موضوع، ادله فراوانی اقامه می كند، اما از آنجا كه برای این مقصود، اسناد و مدارك فراوانی را به شهادت طلبیده، و نوشته خود را به آنها مستند ساخته است، تنوع و جذابیت مباحث در حدی است كه هرگز خواننده را خسته نمی كند.
سطر سطر اثر ارزشمند «الغدیر» سرشار است از نكات تازه و خواندنی، و تحلیل های دقیق و نكات آموزده بگونه ای كه خواننده هر لحظه خود را در مقابل نكات تازه ای می بیند; حسن این اقدام هوشمندانه این است كه موجب می شود تا مطالبی كه ممكن است در بدو امر برای خواننده بعید جلوه نموده و پذیرش آن دشوار باشد، آرام، آرام به خوبی روشن شده و جلوه گر شود، و خواننده، آن حقیقت را با همه وجود باور كند.
19- الغدیر اثری متعلق به بین الملل اسلامی :
از خصوصیات «الغدیر» جهانی بودن و بین المللی بودن آن است، اثری است فراتر از قوم و ملیت، تعلق داشتن به مذهب خاص و متعلق به همه امت اسلامی، و از این فراتر، متعلق به همه كسانی كه می خواهند از سعادت هر دو جهان بهره مند باشند، و در پرتو تعالیم «قرآن و عترت » و اندیشه های ناب الهی زندگی كنند.
20 - پشتوانه های برتر :
صاحب «الغدیر»، به یقین دانشمندی است هوشیار، با ذكاوت، پر تلاش، فداكار، با صبر و حوصله و خستگی ناپذیر. و تردیدی نیست كه او برای پدید آوردن «الغدیر» از همه این عوامل بهره گرفته است، اما این عوامل گرچه برای پدید آوردن اثری مانند «الغدیر» لازم اند، لكن كافی نیستند، و به طور حتم، صاحب «الغدیر» برای خلق این اثر بزرگ، از دو عنصر و پشتوانه مهم دیگر نیز برخوردار بوده است: نخست، عنایت خداوند بزرگ، دوم توجه و حمایت صاحب ولایت حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام). همچنان كه بسیاری از دانشمندانی كه بر «الغدیر» تقریظ نوشته اند نیز به این حقیقت بزرگ اعتراف نموده اند.
الغدیر بهترین دفاعی است كه در طی 14 قرن كه از حیات اسلام و تشیع می گذرد، از تشیع و مكتب اهل بیت(علیهم السلام) به عمل آمده است. نیز در میان هزاران عنوان كتاب كه در باره زندگانی علی بن ابی طالب(علیه السلام) نوشته شده است، «الغدیر» بهترین كتابی است كه در این زمینه به رشته تحریر در آمده، و در میان این همه آثار همانند خورشید می درخشد و نورافشانی می كند.
در عظمت «الغدیر» همین بس كه تاكنون، هر متفكر و دانشمندی، چه شیعه و چه سنی و چه از پیروان سایر ادیان كه آن را با دقت مورد مطالعه قرار داده است، در برابر عظمت آن، به نشانه تواضع و فروتنی سر فرود آورده و زبان به تحسین این اثر بزرگ و مؤلف دانشمند آن گشوده است.
و السلام


پی نوشت ها :
1- الغدیر، ج 3، ص 248 و ترجمه فارسی، ج 6، ص 68.
2- الغدیر (ترجمه فارسی)، ج 10، ص 10.
3- بنگرید به الغدیر (ترجمه فارسی)، ج 10، ص 113 -116.

 

منبع : فصلنامه كوثر - اردیبهشت 1376، شماره 2

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن