خطا
  • JUser: :_بارگذاری :نمی توان کاربر را با این شناسه بارگذاری کرد: 5711
پنج شنبه, 06 اسفند 1394 ساعت 10:28
خواندن 1241 دفعه

«فدک» هبه است یا ارث/ چرا امام علی علیه السلام فدک را بازنگرداند

 

رویدادهای پس از رحلت پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله)، رویداهایی عبرت انگیز در تاریخ اسلام است. پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) طی 23 سال با تحمل انواع تلخی ها و دشواری ها، جامعه ای را بر اساس آموزه های توحیدی و عقلانیت هدایت یافته از سوی دین سامان داد. آن حضرت آرزومند بود که پس از رحلتش، نهال نوپایی را که غرس کرده بود، از سوی یاران و شاگردانش مراقبت شده و روز به روز بر شکوه و نفوذ آن در دل ها و فکرها افزوده شود. هنوز ساعاتی از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله) نگذشته بود که برخی از یارانش بر سر تصاحب قدرت سیاسی با هم به ستیز برخاسته و بنیانی را پایه گذاری کردند که با اهداف، ارزش ها و آرزوهای پیامبر(صلی الله علیه و آله) بسی فاصله داشت. این بنیاد هر چه پیش می رفت، از سرچشمه  نخستین خود دورتر می شد و آیینه  اسلام جاری در جامعه، به سبب کدورت ها و زنگارهای ستبری که صفحه  آن را فراگرفته بود، کم تر و کم تر نور معرفت و زلال عدالت و مهرورزی را بازتاب می داد. این بنیان برخاسته بر بی عدالتی و ستم از آن هنگام آثار خود را نشان داد که فاتحان مغرور منصب خلافت، حتی حق تنها دختر پیامبر را پاس نداشته و حرمت او را ارج ننهادند و برخلاف احکام مسلم قرآن و سنت پیامبر او را از حق خویش محروم کرده و دل نازکش را شکستند، یقیناً اتفاقاتی که در آن مقطع حساس تاریخی روی داد و مسیر جامعه نوپای اسلامی را به شدت هر چه تمام دگرگون کرد، به هیچ وجه با باورها، ارزش ها و احکام مسلم اسلامی قابل توجیه نیست، اما پیروان مکتب خلفا در طول تاریخ کوشیده اند تا به هرصورت ممکن آن را توجیه کرده و تصمیم ها و رفتارهای برخی از یاران پیامبر را که در پدید آمدن آن شرایط و بروز این نتایج سهم عمده دارند، تصمیم ها و رفتارهایی مقبول و موجه جلوه دهند.
در این زمینه شبهه ای مطرح شده است: شیعیان از یک سو می گویند فدک ارثیه حضرت زهرا(سلام الله علیها) بوده و از دیگر سو ادعا می کنند که پیامبر(صلی الله علیه و آله) فدک را به دختر گرامی اش بخشیده است. در اینجا این پرسش مطرح می شود که اگر فدک ارث فاطمه است، پس بخشش پیامبر(صلی الله علیه و آله) معنا ندارد و اگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) در زمان حیات خود آن را به فاطمه بخشیده است، پس مطالبه  آن به عنوان ارثیه، بی معنا خواهد بود! پرسش مهم دیگری که وجود دارد این است که اگر خلیفه اول فدک را غصب کرده بود، چرا امام علی(علیه السلام) در زمان خلافت خود آن را به اولاد فاطمه(سلام الله علیها) باز نگردانده است؟ نکته  دیگر اینکه در منابع فقهی و روایی شیعه آمده است که زن از زمین ارث نمی برد و برای اثبات این ادعا به آیات و روایات هم استناد  می کنند، ولی در عین حال بر ارث بردن فاطمه(سلام الله علیها) از زمین فدک پای می فشارند و این تعارضی بیش نیست! 
به همین منظور با حجت الاسلام قهرمان کرمی از کارشناسان مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم گفت وگو کردیم که در ادامه می آید:
 

اصل ماجرای فدک چیست؟
-ماجرای مصادره باغ فدک و مطالبه حضرت زهرا(سلام الله علیها) از جمله مسائلی است که در منابع تاریخی و تفسیری شیعه و اهل  سنت بازتاب فراوان و برجسته ای یافته و دیدگاه های مختلفی نسبت به آن مطرح شده است. بر پایه  گزارش های منابع تفسیری٬ تاریخی و روایی اهل سنت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) فدک را در زمان حیات خود به حضرت زهرا بخشیده بود؛ ولی پس از رحلت ایشان، توسط خلیفه  اول مصادره شد. حضرت زهرا(سلام الله علیها) برای مطالبه حق خود، ابتدا آن را به عنوان حق ذی القربی مطرح کرد و چون به استدلال او توجهی نشد، آن را به عنوان سهم الارث خود از اموال پدر درخواست کرد، خلیفه اول با طرح حدیثی که تنها راوی آن خود او بود: «ما پیامبران چیزی به عنوان ارث باقی نمی گذاریم و آنچه از ما می ماند صدقه است»، از بازگرداندن فدک امتناع کرد!
*در این رابطه بیشتر توضیح می دهید چرا پیامبر(صلی الله علیه و آله) فدک را به حضرت فاطمه(سلام الله علیها) بخشید؟
-از منظر نظام فقهی و حقوقی اسلام، سرزمینی که با صلح گشوده شده و در دست سپاهیان اسلام قرار می گیرد، از آن خدا، رسول و امام است؛ به عبارت دیگر وقتی کافران ساکن در سرزمینی، بر اساس پیمان صلحی که میان خود با سپاه اسلام می بندند٬ بخشی از زمین های خود را به مسلمانان واگذار کنند، اختیار تصرف در آن سرزمین  تنها به پیامبر و پس از آن به امام سپرده شده است(1) و مسلمانان را در آن سهمی ندارند، باغ فدک و دو قلعه  از قلعه های خیبر بدون جنگ و از طریق مصالح در اختیار مسلمانان قرار گرفت و بنابراین ملک خاص پیامبر محسوب می شده است، به گزارش مهم ترین منابع تاریخی و تفسیری شیعه و سنی، فدک در سال هفتم هجری به ملکیت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) درآمد، پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به استناد آیه «وآت ذالقربی حقه»؛ حق خویشان خود را بپرداز، آن را به حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) بخشید، جریان حاکم بعد از رحلت پیامبر٬ منفعت را در این دید که اهل بیت پیامبر را از بهره مندی های سیاسی و اقتصادی محروم کند، از این رو با وجود اینکه فدک در تصرف حضرت زهرا(سلام الله علیها) بود و عاملان بانو در زمین های آن مشغول فعالیت بودند، آن را تصاحب کرده و کارگران را اخراج کردند. حضرت زهرا(سلام الله علیها) و امام علی(علیه السلام) به رفتار خلیفه اعتراض کرده و خواهان بازگرداندن فدک شدند، اما خلیفه اول، برخلاف همه  احکام و سازوکارهای مسلم فقهی اسلام، فاطمه را از حق خود محروم و دست اهل  بیت(علیهم السلام) را از رسیدن به تنها منبع مالی آن ها کوتاه کرد!
 

مورخان درباره هبه کردن فدک از سوی پیامبر(صلی الله علیه و آله) به حضرت زهرا(سلام الله علیها) چه نوشته اند؟
 -بنابر تصریح منابع تاریخی و تفسیری اهل سنت، پیامبر(صلی الله علیه و آله) فدک را در زمان حیات خود به فاطمه  زهرا(سلام الله علیها) بخشید. طبری مورخ بزرگ می گوید: فدک ملک خالص پیامبر بود؛ زیرا مسلمانان آن را با سواره و پیاده نظام نگشوده بودند.(2)
جلال الدین سیوطى مى نویسد: بزار و ابویعلی و ابن  ابی حاتم و ابن  مردویه از ابوسعید خدری روایت کرده اند که وقتی آیه «وآت ذاالقربى حقه»(3) نازل شد، پیامبر فاطمه را طلبید و فدک را به او بخشید(4)، همین سخن را ابن کثیر و دیگران هم نقل کرده ا ند(5)، از آنجا که ابن کثیر نتوانسته برای سند حدیث مشکلی پیدا کند، آن را این گونه زیرسؤال برده است که سوره اسراء مکی و ماجرای فدک در مدینه اتفاق افتاده است(6)، بلاذری هم نقل می کند که حضرت زهرا(سلام الله علیها) پیش ابوبکر رفت و فرمود: پیامبر فدک را به من بخشید، آن را به من برگردان.(7)
 آنچه به عنوان ضعف برای روایت «اعطاء فدک» توسط پیامبر به فاطمه زهرا(سلام الله علیها) ذکر کرده اند، حضور عطیه عوفی در سند روایت است با اینکه از این شخص در کتب روایی اهل سنت(8) روایات متعدد در موضوعات مختلف وارد شده است، ولی درباره این حدیث برخی او را تضعیف کرده اند. ابن حجر اشاره می کند که برخی او را تضعیف کرده و برخی توثیق کرده اند، البته نباید از این نکته غافل شد که تضعیف او به خاطر تشیع اش است(9)، ابن  معین عطیه را صالح الحدیث معرفی کرده(10) و عجلی ثقه اش نامیده است(11)، بنابراین نه تنها شیعه بلکه بسیاری از علمای اهل سنت هم معتقدند، فدک موهوبه حضرت زهرا(سلام الله علیها) بود و آن حضرت ابتدا به عنوان اینکه فدک مال خودشان هست آن را از ابوبکر مطالبه کردند، ولی وقتی ادله و گواهان حضرت را قبول نکردند، مسأله ارث را پیش کشیدند تا از این طریق به حق و حقوق خود برسند و این مسأله را هم دانشمندان اهل سنت مطرح کرده اند.
بخاری از زبان عایشه مى نویسد: فاطمه(سلام الله علیها) شخصى را نزد ابوبکر فرستاد تا میراث پیامبر را از فیء، صدقات مدینه، فدک و آنچه که از خمس خیبر باقى مانده بود، مطالبه کند(12)، بخاری در جای دیگری به نقل از عایشه مى  نویسد: فاطمه و عباس نزد ابوبکر رفتند و سهم ارث خویش را از فدک و خیبر طلب کردند.(13)
آنچه که از این روایات استفاده مى شود، اقدام جدى فاطمه زهرا براى احقاق حق خویش بوده است؛ حال پرسش این است که اگر اموال باقی  مانده از پیامبر(صلی الله علیه و آله) واقعاً متعلق به بیت المال و عموم مسلمانان بوده است، آیا می توان تصور کرد که تنها دختر تربیت شده پیامبر(صلی الله علیه و آله) به خود اجازه  دهد که دیگران را مطالبه کند؟ به یقین فاطمه از هر مسلمان دیگرى به احکام و حدود الهى آشناتر بود و نیک مى دانست که تصرف در اموال عمومى و مصرف آن از مصادیق بارز  اکل مال به باطل است و اکل مال به ناحق، معصیت و پلیدى است!
 

چرا خلیفه اول از حضرت فاطمه(سلام الله علیها) برای ماجرای فدک شاهد خواست؟
-بر مبنای آیین دادرسی اسلام اگر چیزی در اختیار کسی باشد و فرد دیگری ادعای مالکیت آن یا عدم مالکیت صاحب اختیار کنونی را مطرح کند، همان باید بر ادعای خود اقامه بینه کند نه صاحب اختیار کنونی! در این خصوص میان حاکم و غیر حاکم تفاوتی نیست، از این رو اگر خلیفه  اول می خواست، بر اساس قواعد فقهی اسلام عمل کند، باید ادعای خود، مبنی بر عدم مالکیت حضرت فاطمه(سلام الله علیها) بر فدک، را نزد قاضی مطرح کند و بر ادعای خود اقامه بینه کند و آنگاه منتظر رأی دادگاه بماند و به آن تمکین کند، در داستان مصادره فدک هرگز این گونه با فاطمه رفتار نشد و خلیفه به پشتوانه  قدرت سیاسی و نظامی خود فدک را تصاحب کرده و از فاطمه زهرا درخواست گواه کرد!
در اینجا دو خطای فاحش اتفاق افتاد: یکی اینکه فدک را که تحت اختیار فاطمه(سلام الله علیها) بود، با تکیه بر قدرت سیاسی از او گرفتند و بالاجبار او را در جایگاه مدعی قرار دادند و دوم اینکه خلیفه در این ماجرا هم در جایگاه طرف دعوا و هم در جایگاه داور، هر دو نشست و این برخلاف تمام موازین حقوقی و فقهی است! جالب این است که امروز وهابیان می گویند: اگر به راستی پیامبر(صلی الله علیه و آله) فدک را به حضرت فاطمه(سلام الله علیها) بخشیده بود، چرا آن حضرت نتوانست گواهان بیشتری بیاورد و ادعای خود را اثبات کند؟
در پاسخ به این شبهه باید گفت: اولاً فدک در آن زمان در تصرف فاطمه(سلام الله علیها) بود و کارگزاران حضرت در آن مشغول انجام کارها و فتق و رتق امور بودند و این خود بهتر این گواه بر این حقیقت است که فدک ملک فاطمه بوده است؛ ثانیاً گزارش ها نشان می دهد بخشش فدک به دختر پیامبر، بخششی درون خانوادگی بوده و پیامبر(صلی الله علیه و آله) صلاح ندید، آن را آشکارا در میان مردم اعلام کند. از طرف به سبب اینکه طرف دعوا حکومت بود، این امکان وجود دارد که برخی از شاهدان، شهامت گواهی  دادن را نداشته  باشند. چنانکه اکثریت جامعه آن روز از اعتراف به نص حدیث غدیرخم و انچه در آن روز روی داده بود، خودداری کردند!
 

چرا این اقدام خلیفه اول بر خلاف موازین شرعی بوده است؟
-در آیین دادرسی اسلام این قاعده روشن و عقلایی مبناست که «البینة علی المدعی و الیمین علی من انکر»؛ آوردن شاهد بر عهده  مدعی و سوگند وظیفه  منکر است، از آنجا که فدک در دست حضرت  فاطمه(سلام الله علیها) و حکومت مدعی عدم مالکیت ایشان بود و وظیفه مدعی است که بر ادعای خود شاهد آورد و اگر شاهدی نداشت، فاطمه در مقام منکر سوگند بخورد، درخواست شاهد از فاطمه درخواستی نادرست و فاقد مبنای شرعی بوده است، علاوه بر این با توجه به آیه تطهیر که مفسران شیعه و سنی شأن نزول آن را تنها پیامبر، امام علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام می دانند، فاطمه از هر ناپاکی و گناهی به دور است و عصمت او مانع از ادعای خلاف واقع بوده است.
در رویات آمده است که فاطمه با وجود ادعای نابحق حکومت وقت، امام علی و ام ایمن را به عنوان گواهان خود معرفی کرد، اما خلیفه، با این بهانه که علی ذینفع است و ام ایمن زنی بیش نیست، شاهدان فاطمه را نپذیرفت! شخصیتی مانند امام علی(علیه السلام) (14) که بر اساس آیه «ولایت» ولی مؤمنان، بر اساس آیه «تطهیر»، پیراسته از هر پلیدی و در آیه «مباهله» نفس پیامبر خوانده شده است! به استناد حدیث «علی مع الحق والحق مع علی یدور حیث ما دار» تمام وجود علی یکپارچه با حق آمیخته است! بدون هر تردید این روایت و امثال آن در میان مردم شایع بود و حکومت وقت آن را به خوبی می دانست، اما رفتار آن ها دقیقاً همان چیزی بود که خود امام در خطبه  شقشقیه فرموده است: «بلی لقد سمعوها و وعوها ولکن حلیت الدنیا فی اعینهم و راقهم زبرجها»؛ آری! آن را شنیده و فهم کرده بودند ولی دنیا در چشمان شان آراسته شده و برق آن دل شان را ربوده بود! حال چگونه می توان شهادت فردی که خدا و پیامبر به پارسایی و عصمت او شهادت داده اند را به بهانه  اینکه ذی نفع است، نادیده گرفت؟! پرسشی است که اهل سنت باید به آن پاسخ دهند!
 

به راستی پیامبران ارثی نگذاشته اند؟!
-خلیفه  اول در پاسخ به درخواست فاطمه(سلام الله علیها) حدیثی را از پیامبر روایت کرد که خودش تنها راوی آن حدیث است و کسی جز او آن را از پیامبر نشنیده بود! متن حدیث این بود: ما گروه پیامبران از خود چیزی به ارث نمی گذاریم و آنچه از ما می ماند صدقه است! پرسش این است که این حدیث تا چه حد صحیح است و صحابه و تابعین تا چه پایه  به آن تکیه کرده اند؟
اول اینکه اهل  سنت به ویژه وهابى ها که خود را سلفی و پیرو سلف صالح مى نامند، باید به این نکته توجه کنند که سلف صالح آن ها، درباره مسأله  ارث پیامبران نظر دیگری دارند. بسیارى از بزرگان صحابه و تابعین از جمله: ابن عباس، حسن بصرى، ضحاک، سدى، مجاهد، شعبى و... ارث بردن سلیمان از داوود را ارث مالى دانسته و گفته اند: حضرت زکریا از اینکه مالش را دیگران ارث ببرند ترسیده بود!(15) از پیامبر(صلی الله علیه و آله) روایت کرده اند که فرمود: «خداوند برادرم زکریا را رحمت کند؛ کسى را نداشت که مالش را از او ارث ببرد(بنابراین از خداوند فرزندی را طلب کرد تا وارث او باشد)!(16)
دوم اینکه سمرقندى در تفسیر خود به نقل از حسن بصری مى نویسد: حضرت سلیمان مال و حکومت را از داوود ارث برد؛ زیرا نبوت و علم، فضل الهى است و با ارث منتقل نمى شود!(17) نبوت و دانش پیامبران، عطای الهی است نه موروثی؛ از آنجا که آیات قرآن یکدیگر را تبیین و تفسیر مى کنند، آیات بسیارى در قرآن وجود دارد که نبوت و همچنین علم انبیاء را عنایت الهى معرفى مى کند نه موروثی؛ از این  رو، حمل ارث بر علم و نبوت،  برخلاف نظر قرآن است. «آن ها کسانى هستند که کتاب و حکم و نبوت به آنان دادیم‏»(18)، «ما به تمام انبیاء حکمت و علم دادیم»(19)، «ما به یحیى که خردسال بود، نبوت دادیم»(20)، «ما به داوود و سلیمان علم دادیم»(21)، حال کسانی که می گویند منظور آیات از ارث انبیاء٬ ارث غیر مادی است، با این آیات چه می کنند؟!
سوم اینکه ابن عطیه می نویسد: نظر اکثر مفسران این است که حضرت زکریا(علیه السلام) از جمله «یرثنى و یرث من آل یعقوب»، وراثت مالى را منظور داشته است. پس بنابر قول مشهور در میان پیامبران، پیامبرانى مانند زکریا هستند که مالشان را به ارث باقی گذارده اند.(22)
چهارم اینکه سرخسى فقیه معروف اهل سنت می نویسد: بعضى از استادان ما با توجه به سخن پیامبر(صلی الله علیه و آله) که فرمود: «انا معاشر الانبیاء لانورث ما ترکناه صدقة» گفته اند: معناى حدیث این است که اموالى را که به عنوان صدقه باقى مى گذاریم، مشمول ارث نمى شود؛ مقصود پیامبر(صلی الله علیه و آله) این نیست که تمام اموال پیامبران، مشمول ارث نمى شود؛ زیرا خداوند متعال فرموده است: «سلیمان از داود ارث برد»، همچنین فرمود: «حضرت زکریا گفت: خداوندگارا! از سوى خود جانشینى برایم قرار ده که از من و آل یعقوب ارث برد.» رسول خدا(صلی الله علیه و آله) منزه است از اینکه کلامى مخالف قرآن بر زبان براند!(23)
پنجم اینکه فخر رازى در تفسیر کبیر، پس از بررسی نظرات مختلف می نویسد: بهترین نظر این است که بگوییم: ارث حضرت زکریّا در قرآن حمل می شود بر هر آنچه که در آن نفع و مصلحتى در دین وجود دارد؛ این امر شامل نبوت، علم، سیره  نیکو، منصب سودمند دینى و مال نیکو مى شود؛ زیرا تمام این امور، از مواردى هستند که انگیزه هاى فراوانى در بقاى آنان وجود دارد تا آن نفع دوام و استمرار یابد.(24)
 

آیا پیامبر از خود ارثی بر جای نگذاشت؟
-بدون شک اگر در موضع جریان خلافت پس از پیامبر، مبنی بر ارث نگذاشتن پیامبر(صلی الله علیه و آله) صداقت وجود داشت، می بایست همه اموالی که پیامبر به جای مانده بود به بیت المال منتقل شده و میان مسلمانان تقسیم شود؛ اما به روشنی معلوم است که هرگز چنین اتفاقی نیفتاد؛ بلکه بخشی از ماترک پیامبر میان برخی همسران ایشان تقسم شد و تنها فرزند زنده او از میراثش محروم شد! در ادامه به برخی از وسایل پیامبر که به عنوان صدقه مصادره نشده است، اشاره می کنیم:  
لباس پیامبر(صلی الله علیه و آله) نزد عایشه؛ عایشه روپوشى که هنگام فوت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) روى بدن مبارکش بود، نزد خویش نگاه داشته بود و گاهى از آن براى تحریک احساسات، علیه عثمان استفاده مى کرد! بخاری به نقل از ابوبرده مى  نویسد: عایشه لباس نمدین را به ما نشان داد و گفت: در این روح پیامبر(صلی الله علیه و آله) قبض شد(25)، عایشه باره ها مى گفت: اى مردم! این پیراهن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که هنوز کهنه نشده است؛ ولى سنت او را از بین بردند! بُکشید نعثل(عثمان) را! خدا او را بُکشد!(26)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) وصیت کرد که آنچه پس از نفقه همسرانم باقى مى ماند، صدقه است، نه اینکه تمام آنچه پس از من باقى مى ماند، صدقه است،(27) از این روایت که در معتبرترین کتاب هاى اهل  سنت، همچون صحیح بخارى و صحیح مسلم آمده، به روشنى معلوم مى شود که تمام اموال رسول خدا(صلی الله علیه و آله) صدقه نیست و وارثان آن حضرت از اموال ایشان محروم نیستند، از این رو با حدیث خلیفه اول در تعارض بوده و بر حدیث «نحن معاشر الانبیاء ...» مقدم است؛ زیرا این حدیث با قرآن موافقت دارد، ولی حدیث خلیفه اول با قرآن مخالف است!
خلیفه دوم پس از رسیدن به خلافت و غنائم فراوانی که از فتوحات به حکومت رسید و وضعیت مالی مسلمانان بهبود یافت، تصمیم گرفت فدک را به وارثان آن باز گرداند(28)، حال پرسش این است که آیا در آن زمان حکم پیامبر(ما گروه پیامبران از خود ارثی نمی گذاریم ...) اعتبار خود را از دست داده بود یا اینکه جناب عمر می خواست حکم جدیدی در برابر حکم پیامبر وضع کند؟!
هر چند ممکن است گذشت زمان بسیاری از چیزها را دگرگون کند؛ ولى ذهن تاریخ را تا اندازه اى نمى توان گمراه و همه اندوخته هایش را پاک کرد! ابن  تیمیه حرانى اعتراف مى کند که زنان پیامبر حجره هایى را که جزء اموال پیامبر(صلی الله علیه و آله) بود، به ارث نهادند و وارثان همسران رسول خدا(صلی الله علیه و آله) آن را تصاحب کرده و فروختند! وی در این باره می نویسد: بدن مبارک پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را در خانه عایشه، در شرق مسجد دفن کردند، این خانه و اتاق هاى همسران دیگر پیامبر(صلی الله علیه و آله) داخل مسجد نبود. زمان گذشت تا دوران صحابه پایان یافت و همه از دنیا رفتند. در دوران خلافت ولید بن  عبدالملک بن مروان، مسجدالنبى گسترش یافت و حجره عایشه داخل در فضای مسجد شد؛ ولید به نماینده اش عمر بن  عبدالعزیز در مدینه نامه نوشت و دستور داد تا حجره هاى همسران پیامبر را از مالکانش که وارثان همسران پیامبر بودند، خریدارى کند. طبق فرمان خلیفه، خانه ها از مالکانش خریدارى و به مساحت مسجد افزوده شد.(29)
سؤال این است که آیا حجره های همسران پیامبر جزء اموال ایشان نبود؟! آیا تنها همسران رسول خدا(صلی الله علیه و آله) از آن حضرت ارث مى بردند و میراثشان پس از مرگ به وارثانشان منتقل می شد؟! مگر فاطمه دختر پیامبر و وارث پدر نبود؟! چگونه ممکن است که همسر، از همسر ارث ببرد، ولى تنها فرزند میت از او ارث نبرد؟! از آنچه ابن  تیمیه در این باره نقل کرده است، بطلان نظر کسانى که ادعا کرده  اند حجره هاى همسران پیامبر، جزء نفقه ی آن ها بوده و آن ها مالک آن نشده اند و به ارث نیز ننهادند، روشن مى شود.
 

کسی در رابطه با این حدیث جعلی مخالفت نکرد؟
-نخستین کسى که با محتواى حدیث جعلی خلیفه اول عملاً مخالفت کرد، خود خلیفه اول بود؛ وى پس از درخواست های مکرر و جدی حضرت زهرا(سلام الله علیها) دست خطی نگاشت تا فدک را به فاطمه برگردانند. حلبی سیره نویس معروف اهل  سنت دراین باره می نویسد: ابوبکر براى بازگرداندن فدک به فاطمه دست خطی نوشته بود. عمر وارد شد و گفت: این چیست؟ ابوبکر گفت: نامه اى براى فاطمه است تا میراث پدرش را به او بدهند! عمر گفت: پس چه چیزى بین مسلمانان تقسیم خواهى کرد؟! این قوم به جنگ تو خواهند آمد! سپس نامه را گرفته و پاره کرد!(30) حال اگر خلیفه اول در روایت حدیثی که از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل کرد، صادق بود، یقیناً برگرداندن فدک به فاطمه(سلام الله علیها) به عنوان میراث او از پدر، مخالفت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است؛ بنابراین عمل ابوبکر در واقع، تکذیب حدیثی که از پیامبر نقل کرده است! خلیفه  اول پس از تصاحب اموال پیامبر، برخى از وسایل شخصى آن حضرت را به امیرمؤمنان(علیه السلام) بازگرداند، ماوردی می نویسد: ابوبکر، مرکب سوارى، عصا و کفش هاى رسول خدا را به علی بازگرداند و گفت: غیر از اینها صدقه است!(31) اگر ما ترک رسول الله(صلی الله علیه و آله) صدقه است، چه تفاوتی میان زمین، خانه و وسایل شخصى است و اگر تفاوتی ندارد، پی حکم خلیفه به مصادره فدک بر چه مبنایی خواهد بود، مگر اینکه بگوییم خلیفه اول علم غیب داشت و می دانست کدام یک از اموال پیامبر صدقه و کدام صدقه نیست!
بنابراین حدیث «ما گروه انبیاء از خود ارث باقی نمی گذاریم» باطل و نامعتبر است و با قرآن کریم و سنت پیامبر(صلی الله علیه و آله) سازگاری ندارد؛ زیرا بنا بر تصریح قرآن کریم بسیاری از پیامبران برای فرزندان خود ارث باقی نهادند؛ بانوی مظلوم در خطبه  فدکیه  به آن استشهاد کرد، خداوند می فرماید: «براى هر کسى، وارثانى قرار دادیم که از میراث پدر و مادر و نزدیکان ارث ببرند»(32)، «خداوند درباره فرزندانتان به شما سفارش مى‏ کند که سهم (میراث) پسر، به اندازه سهم دو دختر باشد»(33)، «و براى شما، نصف میراث زنانتان است، اگر آن ها فرزندى نداشته باشند و اگر فرزندى داشته باشند، یک چهارم از آن شماست، پس از انجام وصیتى که کرده‏ اند و اداى دین (آن ها) و براى زنان شما، یک چهارم میراث شماست‏»(34)، «بگو اى پیامبر من بشرى همانند شمایم مگر آنکه به من وحى مى شود»(35) و ...
حال می پرسیم با کدام دلیل شرعى و عقلى براى پیامبر(صلی الله علیه و آله) و دیگر پیامبران الهی تعیین تکلیف مى کنید و مى گویید که همه پیامبران باید اموال و آنچه از ثروت مادى دارند، صدقه قرار دهند؟ اگر بگویید: حکم ممنوعیت محروم ماندن از ارث نهادن برای پیامبران، حکم قرآنى و شرع است و درباره پیامبران تخصیص خورده است، این تخصیص با کدام دلیل معتبر انجام مى شود؟ و اگر گفته شود که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با نظر خودش تمام اموالش را صدقه قرار داد، آیا وارثانش را از ارث محروم نکرده است؟ آیا چنین وصیتى از مصادیق ظلم نیست؟ زیرا میت حق ندارد به بیش از یک سوم اموالش وصیت کند، آیا عاقلانه است که رسول خدا ص) موضوعى با این درجه از اهمیت را پنهان نگاه دارد و حتی نزدیک ترین افراد خانواده اش از آن بى اطلاع بماند و تنها خلیفه اول از آن مطلع باشد؟! جالب است بدانید عالم بزرگ و مفسر نامى اهل  سنت، فخرالدین رازى در پاسخ به توجیه مذکور مى نویسد: افرادى که لازم بود این مسأله را «پیامبران ارث نمى گذارند» بدانند، کسانی غیر از فاطمه، علی و عباس نبودند؛ این سه  نفر از بزرگان دین و زاهدان زمانه خود بودند و اگر پیامبر با آنان در میان می نهاد در برابر حکم پیامبر تسلیم بودند؛ ولی ابوبکر نیازى به شناخت این مسأله نداشت؛ زیرا به ذهنش خطور هم نمى کرد که از رسول خدا ارث ببرد تا پیامبر حکم را به او ابلاغ کند؛ این در حالی است که کسانی که به دانستن حکم نیاز داشتند، بگوششان نرسید!(36) پس این حدیث دروغی بیش نیست؛ همانگونه که امام علی چنین نظری داشت! مسلم در صحیح خود نقل می کند که عمر به امام امیرالمؤمنین(علیه السلام) و عباس  گفت: شما ابوبکر را در ماجرای فدک دروغگو، گناهکار، ظالم و خائن دانستید! شما دو نفر مرا هم دروغگو، گناهکار، حیله گر و ظالم می دانید!(37)
ابن عدى از عبدان نقل مى کند که گفت: به ابن خراش گفتم: حدیث «ما ترکناه صدقه»، چگونه حدیثى است؟ گفت: باطل است! چون مالک بن اوس متهم به دروغگویى است!(38) ابن بطال در شرح صحیح بخارى مى نویسد: مهلب مى گوید: به سبب ظاهر حدیث ابوهریرة از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) که فرمود: «وارثان من دینار و درهم، تقسیم نمى کنند»، فاطمه(سلام الله علیها) میراث خود را از اصل اموال(اموال غیر نقدى)، مطالبه کرد؛ زیرا فاطمه از این سخن رسول خدا(صلی الله علیه و آله) اطلاع داشت و مى دانست که درباره دینارها و دراهم است نه درباره طعام، وسایل، منافع و آنچه که در مؤونه و نفقه مصرف مى شود(39)، پس اینکه فاطمه  زهرا(سلام الله علیها) فدک را هم به عنوان موهوبه و هم به عنوان ارث از دستگاه حاکم مطالبه کرد، از مسلمات آثار تفسیری، تاریخی و روایی اهل  سنت است.
 

آیا پیامبران برای پیروانشان ارث می گذارند؟
-مرحوم «کلینی» در کتاب شریف «اصول کافی» باب العالم و المتعلم، از امام محمد باقر(علیه السلام) چنین روایت کرده است: «و إن العلماء ورثه الانبیاء؛ إن الانبیاء لم یورثوا درهما و لا دینارا ولکن ورثوا احادیث من احادیثهم؛ فمن اخذ بشئ منه فقد اخذ حظا وافر»، در این روایت عالمان وارثان پیامبران  معرفی شده اند، سیاق حدیث نشان می دهد که مقصود امام(علیه السلام) بیان فضیلت علم و عالم است، این سخن که پیامبران از خود درهم و دیناری بر جای نگذاشتند بلکه سخنانی از میان سخنانشان را، ناظر به عالی ترین و بهترین چیزی که انبیاء(علیهم السلام) برای امت های خود بر جای نهادند؛ در واقع حدیث می خواهد بگوید مهم ترین سرمایه پیامبران «علم و حکمت» بود و آنان برای امت های خویش علم و حکمت به جای گذاشتند، نه مال و ثروت! بر خلاف پادشاهان که از خود مال ها و ثروت ها را به جا نهاده و می رفتند. روشن است که حدیث اصلاً ربطی به باب ارث، به معنای مصطلح آن ندارد.
از منظر فقه، اموالی که بعد از وفات فرد از او به جا می ماند و به فرزندان و دیگر نزدیکان سببی او منتقل می شود، «ارث» نام دارد؛ این معنا از ارث با معنای عام آنکه در قرآن کریم هم به فراوانی به کار رفته، متفاوت است. در قرآن کریم به هر چه که از فرد، گروه یا قومی برجای می ماند و به فرد، گروه و قومی دیگر می رسد و آن ها آن را به هر شکل تصاحب می کنند، ارث اطلاق شده است. این ارثیه می تواند قدرت، مال، علم و حکمت، مهارت و دیگر چیزهای خواستنی برای بشر باشد؛ همچنان که ممکن است بدبختی، فقر، خصلت های ناپسند و دیگر چیزهای ناخواستنی باشد. خدای متعال در آیات 25 ـ 28 از سوره مبارکه دخان، بنی اسرائیل را وارث فرعونیان می نامد. بنابراین، اگر حدیث درصدد بیان این نکته بود که «ماتَرَک مادّی انبیاء»، به عنوان صدقه، به فقرای امّت می رسد، نبایستی از «عدم ارث گذاری انبیاء» سخن به میان می آورد؛ بلکه بایستی به جای آن تصریح می کرد: «وارثان انبیاء، فقرای امّت اند» نه ارحام و خویشان پیامبران!
بله! سخن در این است که انبیاء(علیهم السلام) پدران معنوی مردم هستند و همانگونه که ممکن است برای فرزندان سبب خودشان ارث به جا می گذارند، برای فرزندان معنوی خود هم ارثی به جا می نهند و آن علم و حکمت است! جایگاه پیامبران برتر از این است که مانند پادشاهان، میراثشان برای امت، مال و ثروت باشد! آنچه از انبیاء به یادگار می ماند «علم و حکمت» (میراث معنوی) است و امت ها باید آن را ارج نهاده و به صورت نیکویی از آن بهره برند. بنابراین منظور از وراثت در جمله «ان الانبیاء لم یورثوا» وارثت مالی نسبت به فرزندان و خویشان سببی آن ها نیست؛ بلکه منظور ارث  بردن علما از پیامبران است.
 

چرا امام علی(علیه السلام) هنگام عهده دار شدن حکومت فدک را باز نگرداند؟
- جالب است بدانیم که در زمان خود امام علی(علیه السلام) و دیگر امامان اهل  بیت(علیهم السلام) هم گاهی این پرسش مطرح می شد و امامان(علیهم السلام) به آن پاسخ می دادند. امام علی(علیه السلام) نامه  سرگشاده خود به عثمان بن حنیف می فرماید: «از آنچه آسمان برآن سایه افکنده است، تنها فدک در دست ما بود که گروهی(خلفا) بر آن بخل ورزیدند و گروهی (اهل  بیت) هم از آن چشم پوشیدند و خداوند بهترین داور است»(40)، مقصود امام این بود که اولاً آنچه که ما از حقوق شخصیمان از آن گذشت می کنیم دوباره آن را دنبال نمی کنیم و ثانیاً ما هنگام به دست گرفتن قدرت در پی استیفای حقوق مردم خواهیم بود نه حقوق خودمان! بنابراین سخنی که برخی از اهل  سنت از زبان امام علی نقل شده است که: «من از خدایم شرم مى‏ کنم چیزى را که ابوبکر آن را منع کرد و عمر بر آن صحه گذاشت به صاحبان اصلیش برگردانم»(41) عاری از صحت است؛ زیرا امام در نامه  خود به عثمان بن حنیف به موضوع تصرف عدوانى فدک و هم به بزرگوارى و بى‏ اعتنایى اهل  بیت(علیهم السلام) اشاره کرده است!
ابوبصیر می ¬گوید: از امام صادق(علیه السلام) پرسیدم: چرا امام علی(علیه السلام) پس از رسیدن به حکومت، فدک را پس نگرفت؟ امام فرمود: چون ظالم و مظلوم هر دو مُرده بودند و خداوند ظالم را کیفر و مظلوم را پاداش داده بود و امام علی(علیه السلام) خوش نداشت، چیزی را که غاصب آن کیفر و مغصوبه آن پاداش دیده، برگرداند!(42) نیز امام صادق(علیه السلام) فرمود: ما خاندانی هستیم که اگر چیزی را از ما به ستم بگیرند آن را باز نمی گردانیم! امام علی(علیه السلام) هم به پیروی از پیامبر، فدک را باز پس نگرفت!(43)
 

یک سؤالی که اینجا مطرح می شود این است که برخی گفته اند: بنابر نظر فقیهان شیعی زن از زمین و عقار ارث نمی برد، پس چگونه همین شیعیان معتقدند که فدک ارث حضرت زهرا(سلام الله علیها) از پیامبر است؟!
-بله! مشهور فقیهان شیعه معتقدند که زن از زمین و عقار ارث نمی برد؛ بلکه از اموال منقول و ارث می برد؛ اما میان زن(همسر) و فرزند دختر تفاوت وجود دارد! منظور از زن در این مسأله همسر متوفی است نه فرزندان دختر یا مادر او! زراره از امام باقر(علیه السلام) می پرسد: فردی مُرده است و از او دختر و خواهری برجای مانده است(تکلیف اموال او چه می شود؟)، امام(علیه السلام) فرمود: همه  او اموال به دخترش به ارث می رسد و خواهر درگذشته سهمی ندارد.(44)
 

سخن پایانی...
-از منابع متعدد تفسیری، روایی و تاریخی شیعه و سنی به دست می آید که فدک از خالصات پیامبر بود و در زمان حیات مبارکش آن را، به عنوان حق ذی القربی، به دخترش فاطمه زهرا بخشید، پس از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، حکومت وقت آن را مصادره کرده و با این دلیل که اموال پیامبر(صلی الله علیه و آله) صدقه است، فاطمه زهرا را از حقش محروم کرد، فاطمه نخست فدک را به عنوان هبه  پیامبر(صلی الله علیه و آله) به خود، مطالبه کرد و چون ادعای او و شاهدانش را مردود دانستند، آن را به عنوان ارث خود از پیامبر(صلی الله علیه و آله) پیگیری کرد.  
 

پی نوشت ها:
1-حشر/6
2-طبری٬ محمد بن جریر٬ تاریخ طبری٬ بیروت مؤسسه اعلمی٬ بی تا٬ ج2،ص 303.
3-اسراء/26
4-سیوطی جلال الدین٬ الدر المنثور ، جده دارالمعرفه٬ 1365هق٬ ج 4، ص 177.
5-ابن کثیر٬ تفسیر ابن کثیر٬ بیروت دارالمعرفه٬ 1412هق٬ ج3 ٬ 39 و حسکانی٬ عبیدالله بن احمد٬ شواهد التنزیل٬ تهران٬ انتشارات اسلامی٬ 1411هق٬ ج1 ! ص441.
6-همان؛ البته روشن است که این مسأله به خودی خود مشکلی ندارد؛ زیرا ممکن است سوره ای مکی باشد، اما پاره ای از آیاتش در مدینه نازل شده باشد. نظیر این واقعیت در آیات دیگری از قرآن نیز وجود دارد.
7-بلاذری٬ احمد بن یحیی٬ فتوح البلدان٬ قاهر٬ مکتبه النهضه٬ 1379هق٬ ج1،ص35.
8-مسند احمد٬ ج2 ٬ ص 90 و 106 و ج3 ص10 سنن ابو داوود ج2 ٬ ص 246 ٬ سنن ترمذی٬ ج5 ص5.
9-عسقلانی٬ ابن حجر٬ تهذیب التهذیب٬ دارالفکر٬ 1404ه٬ ج7 ٬ ص 201.
10-ابن معین٬ تاریخ ابن معین٬ دارالقلم٬ بی تا٬ ج1 ٬ ص 363.
11- عجلی احمد بن عبدالله٬ معرفه الثقات٬ مدینه مکتبه الدار٬ 1405ه٬ ج2 ٬ ص140.
12-البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (متوفای256هـ)، صحیح البخاری، ج 3، ص 1360، ح3508، کتاب فضائل الصحابة، بَاب مَنَاقِبِ قَرَابَةِ رسول اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَمَنْقَبَةِ فَاطِمَةَ علیها السَّلَام، تحقیق د. مصطفى دیب البغا، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامة - بیروت، الطبعة: الثالثة، 1407 - 1987.
13-همان٬ ج 4، ص 1481، ح3810، کِتَاب الْمَغَازِی، بَاب حدیث بَنِی النَّضِیرِ و ج 6، ص 2474، ح6346، کِتَاب الْفَرَائِضِ، بَاب قَوْلِ النبی صلى الله علیه وسلم لَا نُورَثُ ما تَرَکْنَا صَدَقَةٌ،
14-بلاذری٬ احمد بن یحیی٬ فتوح البلدان٬ بیروت دار الهلال٬ 1988م٬ ص40. حموی یاقوت٬ معجم البلدان٬ بیروت دارصادر٬ 1995م٬ ج4 ٬ ص239. حسکانی٬ شواهد التنزیل٬ تهران موسسه٬ طبع و نشر٬ 1411ه٬ ج 1 ٬ ص442.
15-مریم/5 و 6
16- لأندلسی، أبومحمد عبدالحق بن غالب بن عطیة، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دار الکتب العلمیة ، 1413هـ- 1993م ج 4، ص 4؛ الأنصاری القرطبی، أبو عبد الله محمد بن أحمد٬ الجامع لأحکام القرآن، القاهرة؛ دار الشعب٬ ج 11، ص 78، أبی حیان الأندلسی، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، بیروت،: دار الکتب العلمیة الطبعة: الأولى، 1422هـ -2001م. ج 6، ص 164،
17-السمرقندی، نصر بن محمد بن أحمد أبواللیث ٬تفسیر السمرقندی المسمى بحرالعلوم، ذیل آیه، بیروت: دارالفکر ٬ ج 2، ص 575،
18-اولَئِکَ الَّذِینَ آَتَیْنَاهُمُ الْکِتَابَ وَالْحُکْمَ وَالنُّبُوَّةَ. الأنعام/89.
19-و کلّا‍ً آتیناه حکما وعلما. الأنبیاء/79.
20-وآتیناه الحکم صبییا. مریم/12.
21-ولقد آتینا داوود وسلیمان علما. مریم/15.
22-الأندلسی، ابومحمد٬ پیشین٬ ج 4، ص 5.
23-السرخسی، شمس الدین أبوبکر محمد بن أبی سهل٬ المبسوط، بیروت. دارالمعرفة –ج 12، ص 29،
24-رازی الشافعی، فخرالدین محمد بن عمر التمیمی، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ذیل آیه 6 مریم، بیروت، دار الکتب العلمیة 1421هـ - 2000م، ج 21، ص 184،
25-البخاری الجعفی، پیشین، بَاب ما ذُکِرَ من دِرْعِ النبی، ج 3، ص 1131، 2941،
26-الرازی الشافعی، فخرالدین محمد بن عمر التمیمی٬ المحصول فی علم الأصول، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة - الریاض، 1400هـ. ج 4، ص 343،
27-البخاری الجعفی، پیشین٬ ج 3، ص 1020، ح2624، کتاب الوصایا، بَاب نَفَقَةِ الْقَیِّمِ لِلْوَقْفِ و ج 3، ص 1128، ح2929،
28-الحموی، أبوعبدالله یاقوت بن عبدالله٬ معجم البلدان، بیروت: دارالفکر –ج 4، ص 239،
29- ابن تیمیه الحرانی، أحمد عبدالحلیم أبوالعباس، کتب ورسائل و فتاوى شیخ الإسلام ابن تیمیة: مکتبة ابن تیمیة، الطبعة: الثانیة. ج 27، ص 323،
30-الحلبی، علی بن برهان الدین، السیرة الحلبیة فی سیرة الأمین المأمون، بیروت، دارالمعرفة٬ ٬1400 ج 3، ص 488.
31-الماوردی البصری الشافعی، علی بن محمد بن حبیب، الأحکام السلطانیة والولایات الدینیة، دار الکتب العلمیة - بیروت - 1405هـ- 1985م، ج 1، ص 193.
32-نساء/10
33-نساء/11
34-نساء/12
35-کهف/110
36-الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی ٬التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب، بیروت، دار الکتب العلمیة ، 1421هـ - 2000م٬ ج 9، ص 171،.
37-النیسابوری، مسلم القشیری ٬صحیح مسلم، کِتَاب الْجِهَادِ وَالسِّیَرِ، بَاب حُکْمِ الْفَیْءِ،بیروت: دار إحیاء التراث العربی ج 3، ص 1378، ح 1757،
38-الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفای748هـ)، سیر أعلام النبلاء، ج 13، ص 510، تحقیق: شعیب الأرناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر: مؤسسة الرسالة - بیروت، الطبعة: التاسعة، 1413هـ؛ الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفای748هـ)، تذکرة الحفاظ، ج 2، ص 685، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت، الطبعة: الأولى.
39-إبن بطال البکری القرطبی، أبو الحسن علی بن خلف بن عبدالملک(متوفای449هـ)، شرح صحیح البخاری، ج 5، ص 261، تحقیق: أبو تمیم یاسر بن إبراهیم، ناشر: مکتبة الرشد - السعودیة/الریاض، الطبعة: الثانیة، 1423هـ - 2003م.
40-نهج البلاغه، نامه 45.
41-ابن ابى ‏الحدید، شرح نهج البلاغه٬ دار احیاء الکتب العربی٬ بی تا٬ ج 16، ص 252.
42-شیخ صدوق٬ علل الشرایع، نجف٬ مکتبه الحیدری٬ 1386ه٬ ج1، ص 154.
43-شیخ صدوق، همان٬ ج1،ص 154.
44-شیخ حر عاملی٬ وسائل الشیعه٬ ج17،ص444
 

منبع : فارس

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن