پنج شنبه, 14 آذر 1398 ساعت 17:47
خواندن 1991 دفعه

درسی از مکتب امام حسن عسکری(علیه السلام) وجه شبه در تعبیر «بَشَرٌ مِثْلُكُمْ»

به مناسبت سالروز میلاد امام حسن عسکری(علیه السلام)، عبدالحسین طالعی، عضو هیئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه قم و از پژوهشگران خوزستانی، یادداشت زیر را در اختیار خبرگزاری ایکنا خوزستان قرار داده است.

«نصوص وحیانی در سپهری سازوار، حقایق والای الهی را به انسان‌ها می‌رسانند. اما رسیدن به این فهم، زمانی مقدور می‌شود که این نصوص(آیات و احادیث) در کنار هم و بدون سوگیری و پیش‌داوری مطالعه و بررسی شود. طبعاً ذوق سلیم و فهمی‌ برگرفته از فضای کلی این متون، راه دستیابی به آموزه‌های صحیح دینی را هموار می‌سازد.

یکی از آموزه‌های مهم مکتب اهل بیت(علیه السلام) حدیثی کلیدی و راهگشا است که در منابع متعدد آمده است؛ از جمله در بیان امیرالمؤمنین(علیه السلام) که فرمود: «لَا يُقَاسُ بِآلِ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَحَدٌ»؛ كسى را با خاندان رسالت نمیشود مقايسه كرد» (نهج البلاغه، خطبه دوم).

درباره این آموزه اساسی و مبنایی سخن فراوان است که در جای خود باید گفته آید. ولی در این فرصت، به مناسبت میلاد گرامی‌ حجت یازدهم، حضرت ابومحمد امام حسن عسکری سلام الله علیه به یک پرسش درباره این حدیث می‌پردازیم که ما را به فهم حدیث نزدیک‌تر سازد.

در فضای فرهنگی که از این امام همام و آموزه‌هایش کمتر یاد می‌شود، از این تذکر مختصر امید می‌بریم که مشمول دعای خیر فرزند برومندش امام هادی مهدی حضرت بقیه‌الله قرار گیریم و به برکت چنین دعایی در فهم دین، راه درست را بدون کج‌فهمی‌، خطا و انحراف بپیماییم.

سؤال: با توجه به آیه «قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ» (کهف، ۱۱۰) چگونه حدیث عدم قیاس را بپذیریم؟ آیا حدیث با آیه تعارض ندارد؟

جواب: آنچه آیه می‌رساند، فقط مثلیت پیامبر با دیگران است با این تفاوت که به حضرتش وحی می‌رسد. تفاوت روشن است اما در باب مثلیت توضیحی لازم است.

هر تشبیه سه رکن دارد: مشبه، مشبه به، وجه شبه. در تمثیل نیز با این سه رکن روبرو هستیم. در اینجا «مشبه»، پیامبر است و «مشبه به» مردم هستند ولی وجه شبه چیست؟ آیا ما می‌توانیم از جانب خود وجه شبه بسازیم؟

ما حق نداریم از جانب خود وجه شبه یا وجه تمثیل بسازیم. عقل، حکم می‌کند که برای تبیین وجه شبه یا وجه تمثیل، باید از کسی کمک گیریم یا بپرسیم.

برای توضیح بیشتر این مدعا، دو نمونه از آیات قرآن را با تفسیر مرحوم شیخ محمد جواد بلاغی می‌آوری