شنبه, 16 ارديبهشت 1396 ساعت 09:47
خواندن 1672 دفعه

نگاهی به كتاب خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصرامامان - محمد کاظم رحمتی

خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان‌

علی آقا نوری- پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم ۱۳۸۵.

اشاره:

بررسی تاریخی شكل گیری و تكوین مذهب شیعه در سالیان اخیر به دلیل مختلفی توجه بیشتری را در میان محققان داخلی و خارجی به خود معطوف كرده و حاصل این تلاشها نگارش آثار متعددی بوده است كه البته كمتر نقد و بررسی آنها مورد توجه قرار گرفته است. به تازگی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی كتابی به نام خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان به قلم آقای علی آقانوری منتشر كرده است. استفاده گسترده از منابع و تحقیقات انجام شده در سالیان اخیر و تبویب نظامند كتاب،‌ این اثر را در میان آثار تالیف شده در این باب، ممتاز ساخته است. نوشتار حاضر گزارشی از این كتاب و تذكر چند نكته ای در باب آن است.
در میان آثار تالیف شده در باب تاریخ تشیع دست كم از سه اثر می توان نام برد كه اهمیت ویژه ای داشته اند. نخستین این آثار، كتاب تشیع در مسیر تاریخ از سید حسین محمد جعفری است كه پایان نامه مولف در دانشگاه آمریكایی بیروت بوده و از حیث نگاهی روشمند به تاریخ آغازین تشیع و طرح برخی مسائل اثری ممتاز است. بعد از این كتاب، تاریخ تشیع از حجت الاسلام رسول جعفریان اثر دیگری است كه علیرغم حجیم بودن آن،‌ به دلیل طرح برخی نكات كلیدی چون تطور و تحول مفهوم شیعه در قرون اولیه كه بحث مبسوطی در جلد اول آن ارایه كرده، بیشك اثری مهم است. آخرین اثر كه البته در اینجا تنها بر اساس سیر تاریخی نشر این آثار آخرین اثر است، كتاب مكتب در فرآیند تكامل است كه ترجمه عربی آن نیز چند سال پیش در قم منتشر شده است. در میان این سه اثر دو اثر نخست در مقطع كارشناسی رشته تاریخ در درس تاریخ تشیع نیز تدریس می شده است. با این حال جای كتابی كه در عین جامعیت واختصار،‌ تاریخ فكری- فرهنگی تشیع در سه قرن نخست را بیان كرده باشد، خالی بود حتی كتابی دو جلد كه انتشارات سمت به تازگی آن را منتشر كرده،‌ به نظر نگارنده ، این خلاء را برطرف نكرده است. با چنین پیشینه،‌ كتاب خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان به قلم آقای علی آقا نوری به رشته تحریر در آمده است. این اثر كه هفت فصل سامان یافته سعی در ارایه گزارشی تاریخی از شكل گیری و تكون تشیع در بستر تاریخی آن دارد. روشمندی كتاب و استفاده از منابع اصیل از ویژگی ها بارز كتاب است كه نشان از آشنایی دقیق مولف محترم با زمینه های بحث دارد. همچنین نثر كتاب بسیار دلنشین و خوش خوان است.

مولف در فصل نخست چگونگی پیدایش فرق اسلامی، ضمن بیان معنی فرقه و مراد از آن به دلایل و مسائلی پرداخته كه فرق اسلامی بر اساس آن شكل گرفته اند.
فصل دوم كه شیعه و فرقه های شیعی از نگاه ارباب ملل و نحل نام دارد، به پیشینه نگارش آثاری در باب فرق اسلامی كه بیشتر به كتاب المقالات شهرت دارند، اشاره كرده و معرفی انتقادی از مهمترین منابع ملل و نحل نگاری اسلامی كه مولف خود در تالیف كتاب از آنها بهره برده، آورده است (ص ۵۱- ۶۷). این بررسی كه نخست با ذكر كتاب الزینه فی الكمات الاسلامیه العربیه از ابوحاتم رازی داعی اسماعیل وافادار به سنت قرمطیان آغاز شده با شرح و معرفی چهارده اثر پایان یافته است. در میان آثار كه مولف محترم از آنها سخن گفته به نحو طبیعی نام دو كتاب فرق الشیعه منسوب به حسن بن موسی نوبختی و كتاب المقالات و الفرق سعد بن عبدالله اشعری كه گزارش های مهمی در باره تاریخ تشیع آورده اند، آمده است. مولف محترم به مسئله تشابه این دو كتاب اشاره كرده اند اما به رای درباره اصالت این دو كتاب و یا اینكه كدام اثر مبنای تالیف دیگری بوده،‌ چندان نپرداخته اند. مسئله شباهت میان این دو كتاب كه پیشتر مورد توجه محققان چندی از جمله ویلفرد مادلونگ و حجت الاسلام سید محمد رضا جلالی حسینی قرار گرفته است. پرسش نخست آن است كه اصالت با كدام یك از این دو كتاب است؟ از نقل قولهای متعددی كه كشی در معرفه الناقلین آورده، و برگرفته از كتاب المقالات و الفرق سعد بن عبدالله اشعری است می توان گفت كه اصالت با كتاب اشعری است اما شباهت ها فراوان میان این دو كتاب به حدی است كه بهتر است كتاب فرق الشیعه را تحریر اولیه و یا استنساخی نه چندان دقیق از كتاب اشعری بدانیم. آنچه كه مسلم است این مطلب است كه باید از كتاب فرق الشیعه با عنوان منسوب یاد كرد. نكته دیگر ارتباط درونی این آثار با یكدیگر است. آنچه كه از مقایسه میان این كتاب ها می توان دریافت آن است كه سعد بن عبدالله اشعری و ابوالحسن اشعری از منابعی مشترك بهره برده اند و نویسندگان بعدی نیز عموما گزارش های ابوالحسن اشعری و نه منابعی كه وی در اختیار داشته را در نقل اخبار مربوط به شیعه استفاده كرده اند كه لازم بود این مطلب مورد اشاره قرار گیرد كه البته در ادامه بحث، با عنوان آسیب شناسی آثار فرقه شناسی (ص ۶۷-۹۰) به مطالب مفیدی در چگونگی بهره جستن از آثار ملل و نحل آمده است. همانگونه كه مولف محترم به درستی اشاره كرده است، ملل و نحل نویسان مسلمان متاثر از حدیث افتراق سعی در ارایه فهرستی كامل منطبق با عدد های آمده در این حدیث داشته اند و همین موجب خلق فرقه های شده كه گاه تنها در ذهن نویسندگان ملل و نحل نگار بوده و وجود خارجی نداشته اند.

فصل سوم كه مفهوم شناسی شعیه و تشیع نام دارد (ص ۹۱-۱۱۶) بررسی از تكوین تاریخی مفهوم شیعه و تطور معانی مختلف آن در بستر تاریخی دارد.

نظریه های مختلف در باب شكل گیری شیعه و نقد و بررسی آنها موضوع فصل چهارم را تشكیل داده است (ص ۱۱۷-۱۵۵) از فصول خواندنی كتاب است.

بررسی مشكلات سیاسی، اجتماعی شیعه و رهبران شیعی در عصر ائمه (ص ۱۵۷-۱۹۶) فصل بعدی كتاب است. تعامل شیعیان در عصر اموی و عباسیان با حكومت و مشكلات آنها به تفصیل در این بخش مورد بحث قرار گرفته است. بی گمان مهمترین مسائل مورد بحث و منازعه میان عباسیان وعلویان در عصر عباسی نخست مسئله مشروعیت عباسیان بود كه در زمان منصور با قیام نفس زكیه به بحرانی جدی تبدیل شده بود (ص ۱۷۴) موضوعی كه به تفصیل از سوی فاروق عمر فوزی در اثر كلاسیك العباسیون الاوائل مورد بحث و تحلیل قرار گفته است كه البته مولف محترم به این بحث اشاره نكرده اند و حتی درباب نامه نگاری ها بین منصور و نفس زكیه كه اهمیت مهمی در فهم ماهیت منازعه میان این دو دارد به كتاب تاریخ طبری كه تفصیل این ماجرا را نقل كرده و سالها قبل تیلمان ناگل بررسی درخشانی از آن و اطلاعات مندرج در دیگر منابع منتشر كرده، اشاره ای نیاورده است و به كتاب دیگر كه در مقایسه به كتاب فوزی آثار حاشیه ای هستند، ارجاع داده اند. هر چند در فصل بعدی (ص ۲۰۳) از این موضوع با ارجاع به الكامل ابن اثیر سخن گفته اند كه البته بهتر بود این ارجاع به طبری یا الكامل مبرد داده می شد كه مبنای ابن اثیر در نقل این مطالب بوده است. همین گونه در باب قیام حسین بن علی فخی در دوران هادی، اشاره ای به كتاب ارزشمند اخبار فخ احمد بن سهل رازی و مقدمه عالمانه ماهر جرار در تحلیل و بررسی این قیام نكرده اند. در بحث از قیام های زیدیه تفكیك دقیقی درباره مسئله كلیدی نص خفی و نص جلی كه یكپی از مسائل متمایز كننده دیدگاه امامیه و زیدیه در باب امامت بوده،‌ نشده است (برای مثال ص ۱۷۹)
بررسی اختلافات سیاسی- كلامی شیعیان و اصحاب امامان موضوع فصل ششم كتاب است (ص ۱۹۷-۲۴۳) كه فصلی بلند و با اهیمت است. درگیری میان سادات حسنی و امامیه كه آغاز گر این بخش است با ذكر منازعات كلامی میان این دو جریان در عصر ائمه ادامه یافته و به عنوان مثالهایی از این گونه منازعات و محتوی آنها، مولف محترم از رساله ای قاسم بن ابراهیم رسی یاد كرده اند(ص ۲۰۳-۲۰۵). نكته ای كه در باب این رساله به طور دقیق مورد توجه قرار نگرفته، مسئله عدم انتساب آنها به رسی است هر چند دست كم از قرن ششم به بعد (این تاریخ بر اساس تاریخ كتابت مجموعه ای از رساله های رسی در قرن ششم است كه این دو رساله در ضمن آنها آمده است) این آثار در میان زیدیه به عنوان تالیفی از قاسم بن ابراهیم رسی (متوفی ۲۴۶) شهرت داشته اند. درباب عدم انتساب رساله الرد علی الروافض من اهل الغلو اشاره درست مادلونگ به ذكر نام قاسم رسی و چهار برادرش در ضمن رساله است كه به صراحت دلالت بر تالیف این رساله توسط شخصی جز رسی دارد. رساله الرد علی الرافضه و انتساب آن به رسی نیز محل تردید است كه مادلونگ به این موضوع در بررسی خود درباب رسی به نام امام قاسم بن ابراهیم و معتقدات زیدیه (برلین ۱۹۶۵) اشاره كرده است. بحث از مسئله علم امام و ماهیت كلامی امامت در اندیشه اصحاب ائمه موضوع مفصلی است كه به تفصیل در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است (۲۰۹-۲۴۳).

انشعابات شیعی در عصر امامان (ص ۲۴۵-۳۱۷) كه فصل هفتم و آخرین بخش كتاب را تشكیل می دهد، گزارشی از فرقه ها و نحله های شیعی در عصر ائمه است. بحث از كیسانیه كه ظاهرا قدیمی ترین فرقه شیعی در عصر ائمه است، نخستین فرقه ای مورد بحث مولف است (ص ۲۴۵-۲۵۵).

زیدیه و انشعابات مختلف آن (ص ۲۵۵-۲۷۲)‌ دومین فرقه ای است كه مورد بحث قرار گرفته است. در بحث از آراء‌ وعقاید كلامی زیدیه لغزش های دیده می شود از جمله آنكه تفكیكی در باب عقاید زیدیه نخستین كه در مسائل تشبیه و جبر و اختیار موضعی همانند اهل حدیث داشته اند نشده و از زیدیان نخستین به قائلان به نفی تشبیه و نفی جبر یاد شده است. مادلونگ در مقاله ای كه با عنوان نقش خوارج و شیعیان در تكوین كلام پیش از اشعری نگاشته، این موضوع را مورد بررسی قرار داده است. همچنین در تفسیر ابوالجارود زیاد بن منذر كه بخش هایی از آن در ضمن تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم باقی مانده و یا كتاب غریب القرآن منسوب به زید بن علی می توان اندیشه های تشبیهی و جبری را یافت(ص ۲۷۰) . همچنین برخلاف آنچه كه عموما گفته می شود، زیدیه در مسئله امامت تنها علوی و بعدها فاطمی بودن را شرط كافی نمی دانسته اند. به دیگر سخن فاطمی بودن و قیام به سیف تنها شرط لازم بوده و شرایط دیگری از جمله علم و پذیریش دیگر عالمان علوی از شروط امامت بوده كما اینكه در سنت رسمی زیدیه از همان آغاز حسن بن زید و محمد بن زید هیچ گاه به عنوان امام مورد پذیرش قرار نگرفته اند. بخش از غلات، اسماعیلیه،‌ جریان واقفه و گروه های شیعی بعد از وفات امام حسن عسكری كه به خطا در مواردی عسگری آمده، دیگر موضوعات مورد بحث كتاب است (ص ۲۷۲-۳۱۷). در بحث از غلات (ص ۲۸۲-۲۸۳) بعد از نقل عبارتی بلند از كتاب مكتب در فرآیند تكامل و براساس گفته مدرسی عنوان شده كه جریان غلات در اواخر حیات ائمه دیگر از الوهیت ائمه سخن نمی گفته اند. این مطلب نادرست است و شاهد صریح آن وجود رساله ای به نام رساله راس باشیه و شرح آن از حسین بن حمدان خصیبی رهبر و تدوین گر عقاید نصیریه هستیم كه در آن از الوهیت علی علیه السلام و ائمه دفاع شده است. در سنت نصیریه این رساله اهمیت ویژه ای دارد و بعد ها طبرانی نیز در رساله ای به دفاع از اندیشه های الوهیت علی علیه السلام آمده در رساله های خصیبی پرداخته است. از ضعف های جدی كتاب عدم بهره گیری از تحقیقات خاورشناسان است كه آثار متعددی درباره دوره بررسی شده تالیف كرده اند كه لازم است در ویرایش بعدی كتاب افزوده شوند. كتاب تقریبا از اغلاط املائی خالی است هرچند برخی خطاها نیز در آن دیده می شود. این كتاب كه بیشك می تواند منبع درسی درس تاریخ تشیع در رشته های تاریخ قرار گیرد، اثری ارجمند و كاری قابل تقدیر و ستایش است.

منبع: کاتبان

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن