شنبه, 26 فروردين 1396 ساعت 12:00
خواندن 1802 دفعه

نقد و بررسی خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان - محمدکاظم رحمتی

اشاره:

بررسی تاریخی شکل گیری و تکوین مذهب شیعه در سالیان اخیر به دلیل مختلفی توجه بیشتری را در میان محققان داخلی و خارجی به خود معطوف کرده و حاصل این تلاشها نگارش آثار متعددی بوده است که البته کمتر نقد و بررسی آنها مورد توجه قرار گرفته است. به تازگی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی کتابی به نام خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان به قلم آقای علی آقانوری منتشر کرده است. استفاده گسترده از منابع و تحقیقات انجام شده در سالیان اخیر و تبویب نظامند کتاب،‌ این اثر را در میان آثار تالیف شده در این باب، ممتاز ساخته است. نوشتار حاضر گزارشی از این کتاب و تذکر چند نکته ای در باب آن است. علی آقا نوری، خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان‌ (پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم 385). 
در میان آثار تالیف شده در باب تاریخ تشیع دست کم از سه اثر می توان نام برد که اهمیت ویژه ای داشته اند. نخستین این آثار، کتاب تشیع در مسیر تاریخ از سید حسین محمد جعفری است که پایان نامه مولف در دانشگاه آمریکایی بیروت بوده و از حیث نگاهی روشمند به تاریخ آغازین تشیع و طرح برخی مسائل اثری ممتاز است.

بعد از این کتاب، تاریخ تشیع از حجت الاسلام رسول جعفریان اثر دیگری است که علیرغم حجیم بودن آن،‌ به دلیل طرح برخی نکات کلیدی چون تطور و تحول مفهوم شیعه در قرون اولیه که بحث مبسوطی در جلد اول آن ارایه کرده، بیشک اثری مهم است. آخرین اثر که البته در اینجا تنها بر اساس سیر تاریخی نشر این آثار آخرین اثر است، کتاب مکتب در فرآیند تکامل است که ترجمه عربی آن نیز چند سال پیش در قم منتشر شده است.

در میان این سه اثر دو اثر نخست در مقطع کارشناسی رشته تاریخ در درس تاریخ تشیع نیز تدریس می شده است. با این حال جای کتابی که در عین جامعیت واختصار،‌ تاریخ فکری- فرهنگی تشیع در سه قرن نخست را بیان کرده باشد، خالی بود حتی کتابی دو جلد که انتشارات سمت به تازگی آن را منتشر کرده،‌ به نظر نگارنده ، این خلاء را برطرف نکرده است. با چنین پیشینه،‌ کتاب خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه های شیعی در عصر امامان به قلم آقای علی آقا نوری به رشته تحریر در آمده است. این اثر که هفت فصل سامان یافته سعی در ارایه گزارشی تاریخی از شکل گیری و تکون تشیع در بستر تاریخی آن دارد. روشمندی کتاب و استفاده از منابع اصیل از ویژگی ها بارز کتاب است که نشان از آشنایی دقیق مولف محترم با زمینه های بحث دارد. 
همچنین نثر کتاب بسیار دلنشین و خوش خوان است. مولف در فصل نخست چگونگی پیدایش فرق اسلامی، ضمن بیان معنی فرقه و مراد از آن به دلایل و مسائلی پرداخته که فرق اسلامی بر اساس آن شکل گرفته اند. فصل دوم که شیعه و فرقه های شیعی از نگاه ارباب ملل و نحل نام دارد، به پیشینه نگارش آثاری در باب فرق اسلامی که بیشتر به کتاب المقالات شهرت دارند، اشاره کرده و معرفی انتقادی از مهمترین منابع ملل و نحل نگاری اسلامی که مولف خود در تالیف کتاب از آنها بهره برده، آورده است (ص 51- 67).

این بررسی که نخست با ذکر کتاب الزینه فی الکمات الاسلامیه العربیه از ابوحاتم رازی داعی اسماعیل وافادار به سنت قرمطیان آغاز شده با شرح و معرفی چهارده اثر پایان یافته است. در میان آثار که مولف محترم از آنها سخن گفته به نحو طبیعی نام دو کتاب فرق الشیعه منسوب به حسن بن موسی نوبختی و کتاب المقالات و الفرق سعد بن عبدالله اشعری که گزارش های مهمی در باره تاریخ تشیع آورده اند، آمده است. مولف محترم به مسئله تشابه این دو کتاب اشاره کرده اند اما به رای درباره اصالت این دو کتاب و یا اینکه کدام اثر مبنای تالیف دیگری بوده،‌ چندان نپرداخته اند. مسئله شباهت میان این دو کتاب که پیشتر مورد توجه محققان چندی از جمله ویلفرد مادلونگ و حجت الاسلام سید محمد رضا جلالی حسینی قرار گرفته است.

پرسش نخست آن است که اصالت با کدام یک از این دو کتاب است؟ از نقل قولهای متعددی که کشی در معرفه الناقلین آورده، و برگرفته از کتاب المقالات و الفرق سعد بن عبدالله اشعری است می توان گفت که اصالت با کتاب اشعری است اما شباهت ها فراوان میان این دو کتاب به حدی است که بهتر است کتاب فرق الشیعه را تحریر اولیه و یا استنساخی نه چندان دقیق از کتاب اشعری بدانیم. آنچه که مسلم است این مطلب است که باید از کتاب فرق الشیعه با عنوان منسوب یاد کرد. نکته دیگر ارتباط درونی این آثار با یکدیگر است.

آنچه که از مقایسه میان این کتاب ها می توان دریافت آن است که سعد بن عبدالله اشعری و ابوالحسن اشعری از منابعی مشترک بهره برده اند و نویسندگان بعدی نیز عموما گزارش های ابوالحسن اشعری و نه منابعی که وی در اختیار داشته را در نقل اخبار مربوط به شیعه استفاده کرده اند که لازم بود این مطلب مورد اشاره قرار گیرد که البته در ادامه بحث، با عنوان آسیب شناسی آثار فرقه شناسی (ص 67-90) به مطالب مفیدی در چگونگی بهره جستن از آثار ملل و نحل آمده است. همانگونه که مولف محترم به درستی اشاره کرده است، ملل و نحل نویسان مسلمان متاثر از حدیث افتراق سعی در ارایه فهرستی کامل منطبق با عدد های آمده در این حدیث داشته اند و همین موجب خلق فرقه های شده که گاه تنها در ذهن نویسندگان ملل و نحل نگار بوده و وجود خارجی نداشته اند. فصل سوم که مفهوم شناسی شعیه و تشیع نام دارد (ص 91-116) بررسی از تکوین تاریخی مفهوم شیعه و تطور معانی مختلف آن در بستر تاریخی دارد.
نظریه های مختلف در باب شکل گیری شیعه و نقد و بررسی آنها موضوع فصل چهارم را تشکیل داده است (ص 117-155) از فصول خواندنی کتاب است. بررسی مشکلات سیاسی، اجتماعی شیعه و رهبران شیعی در عصر ائمه (ص 157-196) فصل بعدی کتاب است.

تعامل شیعیان در عصر اموی و عباسیان با حکومت و مشکلات آنها به تفصیل در این بخش مورد بحث قرار گرفته است. بی گمان مهمترین مسائل مورد بحث و منازعه میان عباسیان وعلویان در عصر عباسی نخست مسئله مشروعیت عباسیان بود که در زمان منصور با قیام نفس زکیه به بحرانی جدی تبدیل شده بود (ص 174) موضوعی که به تفصیل از سوی فاروق عمر فوزی در اثر کلاسیک العباسیون الاوائل مورد بحث و تحلیل قرار گفته است که البته مولف محترم به این بحث اشاره نکرده اند و حتی درباب نامه نگاری ها بین منصور و نفس زکیه که اهمیت مهمی در فهم ماهیت منازعه میان این دو دارد به کتاب تاریخ طبری که تفصیل این ماجرا را نقل کرده و سالها قبل تیلمان ناگل بررسی درخشانی از آن و اطلاعات مندرج در دیگر منابع منتشر کرده، اشاره ای نیاورده است و به کتاب دیگر که در مقایسه به کتاب فوزی آثار حاشیه ای هستند، ارجاع داده اند. هر چند در فصل بعدی (ص 203) از این موضوع با ارجاع به الکامل ابن اثیر سخن گفته اند که البته بهتر بود این ارجاع به طبری یا الکامل مبرد داده می شد که مبنای ابن اثیر در نقل این مطالب بوده است. همین گونه در باب قیام حسین بن علی فخی در دوران هادی، اشاره ای به کتاب ارزشمند اخبار فخ احمد بن سهل رازی و مقدمه عالمانه ماهر جرار در تحلیل و بررسی این قیام نکرده اند. در بحث از قیام های زیدیه تفکیک دقیقی درباره مسئله کلیدی نص خفی و نص جلی که یکپی از مسائل متمایز کننده دیدگاه امامیه و زیدیه در باب امامت بوده،‌ نشده است (برای مثال ص 179).

بررسی اختلافات سیاسی- کلامی شیعیان و اصحاب امامان موضوع فصل ششم کتاب است (ص 197-243) که فصلی بلند و با اهیمت است. درگیری میان سادات حسنی و امامیه که آغاز گر این بخش است با ذکر منازعات کلامی میان این دو جریان در عصر ائمه ادامه یافته و به عنوان مثالهایی از این گونه منازعات و محتوی آنها، مولف محترم از رساله ای قاسم بن ابراهیم رسی یاد کرده اند(ص 203-205). 
نکته ای که در باب این رساله به طور دقیق مورد توجه قرار نگرفته، مسئله عدم انتساب آنها به رسی است هر چند دست کم از قرن ششم به بعد (این تاریخ بر اساس تاریخ کتابت مجموعه ای از رساله های رسی در قرن ششم است که این دو رساله در ضمن آنها آمده است) این آثار در میان زیدیه به عنوان تالیفی از قاسم بن ابراهیم رسی (متوفی 246) شهرت داشته اند.

درباب عدم انتساب رساله الرد علی الروافض من اهل الغلو اشاره درست مادلونگ به ذکر نام قاسم رسی و چهار برادرش در ضمن رساله است که به صراحت دلالت بر تالیف این رساله توسط شخصی جز رسی دارد. رساله الرد علی الرافضه و انتساب آن به رسی نیز محل تردید است که مادلونگ به این موضوع در بررسی خود درباب رسی به نام امام قاسم بن ابراهیم و معتقدات زیدیه (برلین 1965) اشاره کرده است. بحث از مسئله علم امام و ماهیت کلامی امامت در اندیشه اصحاب ائمه موضوع مفصلی است که به تفصیل در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است (209-243).
انشعابات شیعی در عصر امامان (ص 245-317) که فصل هفتم و آخرین بخش کتاب را تشکیل می دهد، گزارشی از فرقه ها و نحله های شیعی در عصر ائمه است. بحث از کیسانیه که ظاهرا قدیمی ترین فرقه شیعی در عصر ائمه است، نخستین فرقه ای مورد بحث مولف است (ص 245-255).

زیدیه و انشعابات مختلف آن (ص 255-272)‌ دومین فرقه ای است که مورد بحث قرار گرفته است. در بحث از آراء‌ وعقاید کلامی زیدیه لغزش های دیده می شود از جمله آنکه تفکیکی در باب عقاید زیدیه نخستین که در مسائل تشبیه و جبر و اختیار موضعی همانند اهل حدیث داشته اند نشده و از زیدیان نخستین به قائلان به نفی تشبیه و نفی جبر یاد شده است. مادلونگ در مقاله ای که با عنوان نقش خوارج و شیعیان در تکوین کلام پیش از اشعری نگاشته، این موضوع را مورد بررسی قرار داده است. همچنین در تفسیر ابوالجارود زیاد بن منذر که بخش هایی از آن در ضمن تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم باقی مانده و یا کتاب غریب القرآن منسوب به زید بن علی می توان اندیشه های تشبیهی و جبری را یافت(ص 270) .

همچنین برخلاف آنچه که عموما گفته می شود، زیدیه در مسئله امامت تنها علوی و بعدها فاطمی بودن را شرط کافی نمی دانسته اند. به دیگر سخن فاطمی بودن و قیام به سیف تنها شرط لازم بوده و شرایط دیگری از جمله علم و پذیریش دیگر عالمان علوی از شروط امامت بوده کما اینکه در سنت رسمی زیدیه از همان آغاز حسن بن زید و محمد بن زید هیچ گاه به عنوان امام مورد پذیرش قرار نگرفته اند. بخش از غلات، اسماعیلیه،‌ جریان واقفه و گروه های شیعی بعد از وفات امام حسن عسکری که به خطا در مواردی عسگری آمده، دیگر موضوعات مورد بحث کتاب است (ص 272-317). 
در بحث از غلات (ص 282-283) بعد از نقل عبارتی بلند از کتاب مکتب در فرآیند تکامل و براساس گفته مدرسی عنوان شده که جریان غلات در اواخر حیات ائمه دیگر از الوهیت ائمه سخن نمی گفته اند. این مطلب نادرست است و شاهد صریح آن وجود رساله ای به نام رساله راس باشیه و شرح آن از حسین بن حمدان خصیبی رهبر و تدوین گر عقاید نصیریه هستیم که در آن از الوهیت علی علیه السلام و ائمه دفاع شده است. در سنت نصیریه این رساله اهمیت ویژه ای دارد و بعد ها طبرانی نیز در رساله ای به دفاع از اندیشه های الوهیت علی علیه السلام آمده در رساله های خصیبی پرداخته است. از ضعف های جدی کتاب عدم بهره گیری از تحقیقات خاورشناسان است که آثار متعددی درباره دوره بررسی شده تالیف کرده اند که لازم است در ویرایش بعدی کتاب افزوده شوند.

کتاب تقریبا از اغلاط املائی خالی است هرچند برخی خطاها نیز در آن دیده می شود. این کتاب که بیشک می تواند منبع درسی درس تاریخ تشیع در رشته های تاریخ قرار گیرد، اثری ارجمند و کاری قابل تقدیر و ستایش است.
 

منبع : فصلنامه  میثاق امین - پیش شماره 3

نظرات   

 
0 #1 luigi4235 1393-11-30 19:43
▬▬ι═══════ﺤ -═══════ι▬▬
+++thatsafunnypic.com+++
بازگو کردن
 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن