دوشنبه, 19 شهریور 1397 ساعت 17:38
خواندن 1725 دفعه

دانشنامه امام حسين علیه السلام" خدمتی سترگ به پیشگاه سیدالشهدا علیه السلام - صديقه خوش نژاديان"

دانشنامه امام حسين(علیه السلام); محمد محمدى رى شهرى, با همکارى سيد محمود طباطبايى نژاد و سيد روح الله سيدطبايى و ديگر محققان مؤسسه علمى فرهنگى دارالحديث; ترجمه عبدالهادى مسعودى; چاپ اول, 14 ج, قم: دارالحديث, 1388 ش, 6612 صفحه.
با گذر زمان و فراوان شدن مکتوبات در حوزه هاى گوناگون, نياز به نگارش کتاب هاى مرجع و دقيق, بيشتر نمايان مى گردد. کتاب هاى مرجع اگر با دقت لازم به نگارش درآيند و پژوهشگران از وجود آنها آگاه گردند و در دسترس باشند, بخش عمده اى از مکتوبات را تحت تأثير قرار مى دهند و به آنها جهت درست خواهند داد.
بررسى جامع و همه جانبه زندگى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بيت(عليهم السلام), از آن رو که به فهم درست گفتار, رفتار و موضعگيرى آنان در شرايط گوناگون مى انجامد, ضرورى است; زيرا نگاه تجزيه اى و تک بعدى, از آفتِ بدفهمى مصون نيست. در نگاه جامع مى توان رشته پيوند حلقه هاى به ظاهر گسسته را پيدا کرد; چنان که با همين نگاه مى توان تعارض ظاهرى برخى سخنان و رفتارها را برطرف ساخت.
اين جامع نگرى, تنها با پژوهش هاى علمى و روشمند درباره هر يک از اين پيشوايان, تحقّق مى يابد که لازمه آن, حضور محقّقان با تخصّص هاى گوناگون در مراحل مختلف پژوهش است. به انجام رساندن چنين پژوهش هايى, ساليان دراز است که دغدغه آيت الله رى شهرى و همکارانش در پژوهشکده علوم و معارف حديث بوده است.
دانشنامه امير المؤمنين(علیه السلام) که در سال 1379 منتشر شد, نخستين اثر از اين مجموعه بود که پس از مدّت ها تلاش علمى, به ثمر نشست و در جامعه علمى داخل و خارج کشور, بازتاب هاى بسيار مثبت داشت.
و اينک شاهد به بار نشستن دومين تلاش در اين زمينه هستيم: دانشنامه امام حسين(علیه السلام).
گفتنى است در معرفى اين اثر گرانسنگ که شناسايى و بازنمايى آن ضرورتى اجتناب ناپذير است, از مقدمه کتاب نيز بهره برده ايم.
 

مى توان تاريخ زندگانى نورانى حضرت اباعبداللّه(علیه السلام) را به پنج دوره تقسيم کرد :
ـ دوره اوّل, مقارن با حيات پيامبر(صلی الله علیه و آله) (4 ـ 11ق);
ـ دوره دوم, از رحلت پيامبر(صلی الله علیه و آله) تا پايان خلافت عثمان (11 ـ 35ق);
ـ دوره سوم, مقارن با خلافت امام على(علیه السلام) (35 ـ 40ق);
ـ دوره چهارم, از شهادت امام على(علیه السلام) تا هنگام مرگ معاويه و به قدرت رسيدن يزيد (40 ـ 60 ق);
ـ دوره پنجم, دوران قيام بر ضدّ حکومت يزيد (60 ـ 61ق).
هر يک از دوران هاى تاريخ زندگى امام حسين(علیه السلام), ويژگى هاى قابل تأمّل و آموزنده اى دارد: يکى از مهم ترين ويژگى هاى دوره نخست, پرورش يافتن در دامان پيامبر(صلی الله علیه و آله) و برخوردارى از تأثيرهاى عاطفى و معنوى پيامبر خداست.
در دوره دوم, انزواى سياسى امام(علیه السلام) و روابطشان با خُلفا و نقش ايشان در حوادث مهم ّ دوران جوانى شان (مانند فتوحات اِفريقيّه و طبرستان و پيشگيرى از قتل عثمان), ويژگى هايى هستند که بايد مورد بررسى قرار گيرند.
ويژگى دوره سوم, حضور ايشان در جنگ هاى جمل, صفّين و نهروان و نيز حضور فعّال در کنار پدر است.
ويژگى دوره چهارم, همراهى امام حسين(علیه السلام) با تصميم گيرى هاى امام حسن(علیه السلام) در برخورد با معاويه و احترام گذاشتن کامل ايشان به برادر است; به علاوه, اعتراض ها و موضع گيرى هايى در برابر حکومت معاويه از ايشان به چشم مى خورد که زمينه ساز حادثه عاشورا شمرده مى شوند.
و سرانجام به دوره پنجم زندگى امام(علیه السلام) مى رسيم که هرچند از نظر زمانى, نسبت به ديگر دوره ها, کوتاه تر است, امّا مهم ترين, حسّاس ترين و افتخارآميزترين فصل تاريخ زندگانى امام حسين(علیه السلام) است.
نهضت حسينى, اواخر ماه رجب سال 60 هجرى, با حرکت امام حسين(علیه السلام) از مدينه به طرف مکّه, آغاز شد و با بازگشت اهل بيت ايشان به مدينه, پايان گرفت.
اين دوره کوتاه ـ که کمتر از يک سال به طول انجاميد ـ از نظر کمّيت, بسيار کوتاه و زودگذر بود; امّا از نظر کيفيت و آثارى که بر آن مترتّب شد, بسيار مهم, جاويد و فراموش ناشدنى است. آنچه در اين دوره کوتاه اتّفاق افتاد, نه تنها در تاريخ اسلام, بلکه در تاريخِ بشر, بى نظير است.
 

ضرورت بازنگرى تاريخ عاشورا :
ظرفيت گسترده فرهنگى واقعه عاشورا و جايگاه ويژه آن در جهان اسلام, به ويژه نزد پيروان اهل بيت(عليهم السلام), ايجاب مى کرده است موضوع نهضت حسينى, توسط توانمندترين دانشمندان و کارشناسان, مورد تحقيق و تدقيق قرار گيرد و ابعاد متنوّع و آموزنده اين حماسه سرشار از هدايت, عزّت و سعادت را تبيين و تفسير نمايند.
امّا با کمال تأسّف, بايد گفت عدم توجّه لازم از جانب حوزه هاى علميه و شخصيت هاى بزرگ علمى شيعه به اين مسئله بسيار مهم, از يک سو, و گِرِه خوردن مراسم عزادارى سيّدالشهدا(علیه السلام) با معيشت شُمارى از مردم, از سوى ديگر, سبب شده است در بسيارى از مجالس عزادارى امام حسين(علیه السلام), تحريک عواطف مردم, جايگزين تبيين اهداف بلند نهضت حسينى گردد و بدين سان, نه تنها بازار گزارش هاى ضعيف و بى ريشه عاطفى, رونق يابد, بلکه با اين استدلال ماکياولى که (هدف, وسيله را توجيه مى کند), راه براى جعل و دروغ در مرثيه سرايى, هموار شود.
البته بايد مطالبى را هم که به عنوان (زبانِ حال) از سوى روضه خوانان و مرثيه سرايان, مطرح شده است و به تدريج, به (زبانِ قال) تبديل شده و مى شود, به فهرست گزارش هاى ضعيف, افزود !
بارى! پاسخگو نبودن حوزه هاى علميه و کارشناسان خبره به نيازهاى جدّى جامعه در زمينه تاريخ صحيح و اهداف بلند نهضت حسينى, سبب شده است شمار کتاب هايى که خصوصاً در عصر حاضر درباره امام حسين(علیه السلام) تأليف شده اند, به صدها و بلکه هزاران جلد برسد; امّا کتاب هاى مستند و قابل اعتماد در جهت تبيين صحيح تاريخ نهضت حسينى و اهداف و آرمان هاى آن, بسيار اندک باشند; از اين رو, بازنگرى و بازنگارى تخصّصى تاريخ عاشورا و پاکسازى آن از مطالب بى اساس و موهن, بسيار ضرورى مى نمايد و اين, بزرگ ترين خدمتى است که مراکز علمى و پژوهشى مى توانند به ساحت مقدّس اباعبداللّه الحسين(علیه السلام) و مکتب اهل بيت(عليهم السلام) داشته باشند.
دانشنامه امام حسين(علیه السلام), گامى است در اين راه, که پس از سال ها تحقيق و تلاش, با همکارى شمارى از پژوهشگران مؤسسه علمى فرهنگى دارالحديث به بهره بردارى رسيده است.
دانشنامه امام حسين(علیه السلام) که حاصل تلاش ده ساله جمعى از پژوهشگران است, با محور قرار دادن امام حسين(علیه السلام) و جستجو در بيش از پانصد مصدر تاريخى, حديثى, فقهى, تفسيرى, کلامى و... آنچه را درباره زندگانى فردى و اجتماعى, سخنان و آرا و نظريات ديگران درباره امام(علیه السلام) يافت مى شده است, در حدّ توان و امکان, گرد آورده است و پس از تجزيه و تحليل و ساماندهى منطقى مباحث, اينک در اختيار پژوهشگران قرار گرفته است.
 

آنچه پرداختن به اين دانشنامه را با وجود آثار فراوان ديگر در اين باره ضرورى مى سازد, عبارت است از :
1. جايگاه امام حسين(علیه السلام) و حادثه عاشورا در فرهنگ شيعه;
2. ظرفيت گسترده حادثه عاشورا و امام حسين(علیه السلام) براى بهره برى در مسير کمال انسانى;
3. گسترش خرافات و سوء استفاده ها از حادثه عاشورا;
4. مغفول ماندن بخش هاى ديگر زندگانى امام حسين(علیه السلام) و غلبه نگاه تجزيه اى به زندگانى امام(علیه السلام);
5. عدم استفاده از منابع اصيل و کهن در بيشتر آثار و تأليفات منتشر شده;
6. عدم بررسى زندگانى امام(علیه السلام) از زاويه هاى تاريخى, حديثى, تفسيرى, کلامى, فقهى و... .
اينها و برخى ديگر از اسباب و علل, زمينه ساز پرداختن به اين پژوهش شد و اينک مى توان ادّعا کرد با جستجوى گسترده در تمامى مصادر مربوط, اعم از منابع کهن و جديد و نيز منظور داشتن ابعاد قرآنى, حديثى, کلامى, فقهى, تاريخى و اجتماعى مسئله, و نگاه تحليلى ـ انتقادى به اطّلاعات و آگاهى هاى موجود, مجموعه اى نسبتاً جامع درباره امام حسين(علیه السلام) سامان يافته است. گفتنى است با وجود همه اين کوشش ها, نمى توان کتاب را بدون برخى کاستى ها دانست; از اين رو در درآمد کتاب از همه پژوهشگران, درخواست شده با نقد و نظر خود, در هرچه کامل تر شدن اين اثر, يارى رسانند.
 

دانشنامه امام حسين(علیه السلام) در يک نگاه :
اين دانشنامه, از پانزده بخش و 138 فصل, تشکيل شده است. گزارش اجمالى بخش ها و فصل هاى دانشنامه, از اين قرار است:
 

بخش يکم : زندگى خانوادگى سيّدالشهدا(علیه السلام)
در بخش نخست اين دانشنامه, چگونگى تولّد, نامگذارى, ويژگى هاى ظاهرى, چگونگى پرورش, ازدواج و شمارِ فرزندان امام حسين(علیه السلام), در شش فصل, مورد بررسى قرار گرفته است.
در فصل يکم از اين بخش, مدّت باردارى فاطمه(سلام الله علیها) به حسين(علیه السلام) و تاريخ ولادت امام حسين(علیه السلام) و حوادث مربوط به آن, ارائه شده و شمارى از مسائل مربوط به اين موضوع, مانند حضور اسماء بنت عُمَيس به هنگام ولادت امام(علیه السلام) و رؤياى اُم ّ فضل, نقد گرديده است.
فصل دوم, درباره نامگذارى امام حسين(علیه السلام) است. در اين فصل آمده است نامگذارى امام(علیه السلام) و برادرش امام حسن(علیه السلام), از طريق وحى به پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) صورت گرفته و پس از اشاره به نام ها, کنيه و لقب هاى ايشان, ضمن تحليلى, برخى از گزارش ها در مورد اينکه امام على(علیه السلام) در ابتدا نام (جعفر) ويا (حَرب) را براى ايشان انتخاب کرده بود, نقد و رد شده است.
در فصل سوم, ويژگى هاى چهره, اندام و هيئت ظاهرى امام حسين(علیه السلام) بيان شده است و شباهت هاى ايشان به جدّش پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله), مادرش فاطمه(سلام الله علیها) و موساى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و نيز چگونگى رنگ کردن مو, لباس پوشيدن, عمامه گذاشتن و نقش انگشتر ايشان, گزارش شده است.
فصل چهارم, در باره چگونگى پرورش ايشان در خاندان پيامبر(صلی الله علیه و آله) است. اظهار محبّت پيامبر خدا به او, بازى کردن پيامبر(صلی الله علیه و آله) با او و بازى کردن او با پيامبر(صلی الله علیه و آله), کُشتى گرفتن با برادرش حسن(علیه السلام) در حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله), بازى کردن او با ديگر بچّه ها و نماز خواندن او با پيامبر(صلی الله علیه و آله), مى توانند آموزه هاى ارزشمندى براى تربيت فرزندان شايسته باشند که در اين فصل, گزارش شده اند; همچنين روايات مختلفى که دلالت بر تغذيه امام حسين(علیه السلام) از انگشتان پيامبر(صلی الله علیه و آله) دارند, مورد تبيين و تحليل قرار گرفته اند.
فصل پنجم, شرحى اجمالى درباره همسران امام حسين(علیه السلام) و تحقيقى در زمينه انتساب مادر امام زين العابدين(علیه السلام) به يزدگرد (شاه ايران) دارد و در آن, به ضعف برخى گزارش ها که همسرانى را به امام(علیه السلام) نسبت داده اند, اشاره شده است.
فصل ششم, شمارِ فرزندان امام حسين(علیه السلام) و شرح حال اجمالى آنان است و در پايان آن, تحقيقى مفصل درباره انتساب رُقَيّه به امام حسين(علیه السلام) آمده است.
 

بخش دوم : فضيلت ها و ويژگى هاى امام حسين(علیه السلام)
در اين بخش, ابتدا به ملاک انتخاب گزارش هاى مربوط به فضايل امام حسين(علیه السلام) و مهم ترين کمالات مشترک ميان امامان(عليهم السلام) و بارزترين ويژگى هاى سيّدالشهدا اشاره شده است; سپس به تفصيل, فضايل مشترک ميان ايشان و ساير اهل بيت(عليهم السلام), فضايل مشترک ميان ايشان و برادرش امام حسن(علیه السلام), فضايل ويژه امام حسين(علیه السلام), مکارم اخلاقى ايشان, ويژگى هاى ايشان در عبادت و شمارى از کرامات ايشان, در شش فصل, ارائه شده است:
فصل يکم, درباره فضايلى است که ميان امام حسين(علیه السلام) و ساير اهل بيت(عليهم السلام), مشترک است; مانند طهارت از انواع پليدى هاى ظاهرى و باطنى, گستردگى دانش, مرجعيت علمى, وجوب مودّت, وجوب اطاعت و تمسّک, همراهى با پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) در مباهله با نصاراى نجران, همتايى امام(علیه السلام) با پيامبر(صلی الله علیه و آله) در وجوب تسليم بودن در برابر ايشان و حرمتِ ستيز و مخالفت با ايشان, و نزول سوره انسان (دهر) درباره آنان و نيز ساير فضايلى که درباره اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده است.
فصل دوم, درباره فضايلى است که امام حسين(علیه السلام) با برادرش امام حسن(علیه السلام) در آنها مشترک اند, مانند: فرزند پيامبر خدا بودن, تصريح پيامبر(صلی الله علیه و آله) به امامت آنان, جايگاه رفيع خانوادگى و برترى آنان بر ساير جوانان امّت و اهل بهشت, اهمّيت دوستى با آنان و خطر دشمنى با آنان.
فصل سوم, شامل فضايلى است که تنها درباره امام حسين(علیه السلام) گزارش شده اند, مانند زيور آسمان و زمين بودن, محبوب ترينِ مردم بودن در نزد اهل آسمان, دعاى پيامبر(صلی الله علیه و آله) براى علاقه مندان به حسين(علیه السلام) و بوسه زدن پيامبر(صلی الله علیه و آله) بر پيشانى و لب هاى وى.
فصل چهارم, به فضايل اخلاقى امام حسين(علیه السلام) اختصاص دارد; مانند: عزّت نفس, حُسن خلق, شجاعت, ادب, تواضع و سخاوت; همچنين داستان هاى مختلفى از سخاوت ايشان, در اين فصل آمده است.
در فصل پنجم, علاقه امام حسين(علیه السلام) به عبادت, کثرت نماز و روزه ايشان, رفتن ايشان به حج با پاى پياده, شب زنده دارى و انواع نيکى هاى امام(علیه السلام) گزارش شده است.
در فصل ششم, شمارى از کرامات امام حسين(علیه السلام) آمده است; مانند اجابت دعاها, سخن گفتن کودک به فرمان ايشان و شفا يافتن بيمار به برکت ايشان.
گفتنى است آنچه درباره جايگاه خانوادگى و فضايل و ويژگى هاى امام حسين(علیه السلام) بدان اشارت رفت, حاکى از کمالاتى است که زمينه ساز امامت و رهبرى ايشان اند; بنابراين بخش اوّل و دوم اين دانشنامه, مقدّمه بخش هاى بعدى آن, محسوب مى گردد.
 

بخش سوم : دلايل امامت امام حسين(علیه السلام) و فرزندانش
در اين بخش, ابتدا نکاتى درباره اينکه امامت از مناصب الهى و در ادامه منصب نبوّت است, ارائه شده و سپس, رهنمودهاى خداوند متعال, رواياتى از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) و رواياتى از ساير امامان(عليهم السلام) درباره امامت امام حسين(علیه السلام) و استمرار امامت در نسل ايشان و نيز رواياتى در مورد وصيّت هاى ايشان, در چهار فصل, گزارش شده است. گفتنى است احاديث اين بخش, به دليل آنکه اعتقادى شمرده مى شوند, از نظر سند, مورد ارزيابى قرار گرفته اند و احاديثى که از اعتبار لازم برخوردار نبوده اند, به عنوان مؤيِّد, در کنار احاديث معتبر آمده اند.
در فصل يکم اين بخش, بر پايه روايات معتبر, اثبات شده که موضوع رهبرى پس از پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله), از جانب خداوند, مشخّص شده و خداوند متعال, اهل بيت ايشان را به عنوان امامان امّت, برگزيده و رهبرى را در نسل امام حسين(علیه السلام) قرار داده است.
در فصل دوم, تعبيرهاى گوناگون پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) درباره امامت سيّدالشهدا و استمرار امامت در نسل ايشان, دسته بندى شده است; بدين سان که: اوصياى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و پيشوايان دين, از فرزندان امام حسين(علیه السلام) هستند و امامت در نسل اوست. امام حسين(علیه السلام), پدر نُه امام است و آنان, خلفاى خدا در زمين اند و از ملکه عصمت برخوردارند. آنان, رُکن دين خدا هستند و هرگز از قرآن, جدا نخواهند شد.
بر پايه گزارش هاى فصل سوم, امام على(علیه السلام), فاطمه زهرا(سلام الله علیها) و ساير اهل بيت(عليهم السلام) تا امام هادى(علیه السلام), با صراحت, امامت سيّدالشهدا را تبيين کرده اند.
در فصل چهارم, دو وصيت نامه مکتوب امام حسين(علیه السلام), آمده که يکى را هنگام حرکت از مدينه, به اُم ّ سَلَمه سپرد و ديگرى را در کربلا, به دختر بزرگش فاطمه داد; همچنين به وصى قرار دادن خواهرش زينب(سلام الله علیها) اشاره شده است و ضمن تحليلى, موضوع وصيّت هاى مختلف ايشان, تبيين شده است.
 

بخش چهارم : امام حسين(علیه السلام) پس از پيامبر(صلی الله علیه و آله) تا شهادت پدر
در آغاز اين بخش, تحليلى از زندگى امام حسين(علیه السلام) در اين دوران, يعنى از هفت سالگى تا 36 سالگى ايشان, ارائه شده است; سپس به نکات قابل توجّهى از زندگى ايشان در اين مقطع از تاريخ اسلام, در ضمن چهار فصل, اشاره شده است:
فصل يکم, به زندگى امام حسين(علیه السلام) از هفت سالگى تا نُه سالگى, مقارن ايّام خلافت ابوبکر (11 ـ 13 ق) مى پردازد. تحقيقاً اين دوران, تلخ ترين ايّام زندگى امام(علیه السلام) بوده است. وفات جدّش پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله), شهادت مادرش فاطمه(سلام الله علیها) و مظلوم واقع شدن پدرش على(علیه السلام), در اين دوران اتّفاق افتاد. همراهى با پدر در دفاع از حقّش و انتقاد به ابوبکر با زبان کودکانه, از حوادث اين دوران از زندگى ايشان است.
فصل دوم, به زندگى امام(علیه السلام) از نُه سالگى تا نوزده سالگى, مقارن با خلافت عمر (13 ـ 24 ق) اختصاص دارد. در اين دوران, خليفه دوم, براى ايشان احترام ويژه اى قائل بود. حادثه قابل توجّهى در اين مقطع از تاريخ زندگى ايشان, گزارش نشده است.
فصل سوم, ويژه زندگى امام(علیه السلام) از بيست سالگى تا 31 سالگى, مقارن با خلافت عثمان (24 ـ 35 ق) است. برخورد تند امام(علیه السلام) با ابوسفيان در آغاز خلافت عثمان, بيمارى ايشان در راه مکّه, تبعيد شدن ابوذر به رَبَذه و کُشته شدن عثمان, حوادثى در اين مقطع از تاريخ زندگى امامند. مسئله شرکت امام(علیه السلام) در جنگ هاى اِفريقيّه (تونس) و طبرستان و در ماجراى دفاع از عثمان ـ که مربوط به اين دوره است ـ نيز مورد نقد و بررسى قرار گرفته است.
فصل چهارم, به زندگى امام حسين(علیه السلام) از 31 سالگى تا 36 سالگى, مقارن با خلافت پدرش امام على(علیه السلام) (35 ـ 40 ق) مربوط است. در اين فصل, حضور فعّال امام حسين(علیه السلام) در صحنه هاى سياسى و نظامى, به ويژه در جنگ هاى جمل, صِفّين و نهروان, و عنايت ويژه امام على(علیه السلام) به او و برادرش امام حسن(علیه السلام), به تفصيل, گزارش شده است.
 

بخش پنجم : امام حسين(علیه السلام) پس از شهادت پدر تا قيام عاشورا
در تبيين اين مقطع از تاريخ زندگى امام حسين(علیه السلام) (40 ـ 61 ق) که بخشى از آن, مقارن با امامت برادرش امام حسن(علیه السلام) بود, 1 سه موضوع مهم, يعنى: رفتارشناسى امام(علیه السلام) در دوران امامت برادر, موضع گيرى هاى ايشان در برابر حکومت معاويه2 و نيز ولايت عهدى يزيد, در سه فصل, گزارش مى گردد:
فصل يکم درباره پيروى کامل امام حسين(علیه السلام) از امامِ زمان خود و احترام ويژه او نسبت به امام حسن(علیه السلام) به ويژه در مورد صلح و بيعت با معاويه و وصيّت امام حسن(علیه السلام) به ايشان است.
فصل دوم درباره سياست امام(علیه السلام) در برخورد با معاويه و سياست معاويه در برخورد با امام(علیه السلام), زمينه سازى امام(علیه السلام) براى قيام بر ضدّ حکومت بنى اميّه پس از مرگ معاويه و احساس خطر معاويه از ناحيه امام حسين(علیه السلام) است.
فصل سوم, درباره تلاش هاى معاويه براى ولايت عهدى فرزندش يزيد, به قتل رساندن سران مخالفان اين اقدام و از جمله امام حسن(علیه السلام) و سعد بن ابى وقّاص, بيعت گرفتن معاويه براى يزيد, مخالفت جدّى امام حسين(علیه السلام) با اين بيعت و سفارش هاى معاويه به هنگام مرگ به يزيد در مورد چگونگى برخورد با امام حسين(علیه السلام) است.
 

بخش ششم : خبر دادنِ پيشاپيش, از شهادت امام حسين(علیه السلام)
در آغاز اين بخش, پس از اشاره به قطعيّت صدور روايات پيشگويى شهادت امام حسين(علیه السلام), توضيح داده شده که مقدَّر بودن شهادت ايشان و پيشگويى آن, منافاتى با اراده و اختيار انسان ندارد; سپس پيشگويى هايى, در چهار فصل, گزارش شده اند:
در فصل يکم, خبر دادنِ خداوند متعال از به شهادت رسيدنِ امام حسين(علیه السلام) و از اينکه: امام حسين(علیه السلام) سَرور همه شهيدان گذشته و آينده جهان است, فرزندان و همراهانش شهيد مى شوند, و شهادت, سرنوشت اوست.
پيشگويى هاى پيامبر خدا(صلی الله علیه و آله) درباره شهادت امام حسين(علیه السلام) پيش از ولادت وى و در مقاطع مختلف کودکى اش, بسيار قابل تأمّل است. در اين پيشگويى ها ـ که در فصل دومِ بخش ششم آمده ـ حتّى تاريخ شهادت, مکان شهادت, نام و مشخّصات قاتل, کيفيت قتل, مزار و زائران امام(علیه السلام) نيز مشخّص شده است.
بديهى است ساير پيشگويى هايى که در اين بخش بدان ها اشاره شده است, ريشه در پيشگويى پيامبر(صلی الله علیه و آله) و الهام الهى دارند.
پس از پيامبر(صلی الله علیه و آله), امام على(علیه السلام) بيش از هر کس ديگر درباره شهادت امام حسين(علیه السلام), سخن گفته است. گفتنى است امام على(علیه السلام) در ايّام خلافتش, حدّاقل سه بار از سرزمين کربلا عبور کرده است3 و بسيارى از پيشگويى هاى ايشان, در همين سرزمين انجام گرفته است. اين پيشگويى ها, بسيار خواندنى و عبرت آموزند. در پيشگويى هاى امام على(علیه السلام) که در فصل دوم آمده اند, مشخّصات شرکت کنندگان در قتل سيّدالشهدا, نام پرچمدار سپاه آنان و شمارى از شخصيت هاى معروفى که در آن حضور دارند, نام قاتلان امام(علیه السلام), نام برخى از کسانى که امام(علیه السلام) را يارى نمى کنند و بسيارى از مسائل ديگر, گزارش شده است.
در فصل چهارم از بخش ششم, به ساير پيشگويى ها درباره شهادت امام حسين(علیه السلام) اشاره شده است; مانند پيشگويى هاى: امام حسن(علیه السلام), خود امام حسين(علیه السلام), سلمان, ابوذر, ميثم, ابن عبّاس, شمارى از اصحاب امام على(علیه السلام) و کعب الأحبار.
 

بخش هفتم : خروج امام حسين(علیه السلام) از مدينه تا رسيدن به کربلا
در آغاز اين بخش, تحليلى نسبتاً جامع درباره زمينه ها و علل قيام امام حسين(علیه السلام) آمده است و پس از آن, مسائل مهمّى مانند امتناع امام(علیه السلام) از بيعت با يزيد, خروج امام(علیه السلام) از مدينه, فعّاليت هاى ايشان در مکّه, اعزام مسلم(علیه السلام) به عنوان نماينده خود به کوفه و شهادت مُسلم و جمعى ديگر از ياران امام(علیه السلام) و نيز زندانى شدن شمارى ديگر از آنان, پيشنهادهاى مختلف به امام(علیه السلام) مبنى بر نرفتن به کوفه و حرکت امام(علیه السلام) به سوى کربلا, در هفت فصل, گزارش شده است.
معاويه, در ماه رجب سال 60 هجرى به هلاکت رسيد و يزيد, جانشين او شد. يکى از نخستين اقدامات او پس از رسيدن به قدرت, بيعت گرفتن از کسانى بود که در زمان حکومت پدرش, از بيعت با يزيد, سرپيچى کرده بودند که شاخص ترين آنها امام حسين(علیه السلام) بود; لذا به وليد بن عُتبة بن ابى سفيان, حاکم مدينه, کتباً دستور داد از آنها بيعت بگيرد و هرکس مخالفت کرد, گردنش را بزند. جريان مخالفت ورزيدن امام(علیه السلام) با يزيد و بيعت نکردن با او که به خروج ايشان از مدينه انجاميد, در فصل نخست اين بخش, آمده است.
در فصل دوم, حوادثى که از هنگام خروج امام(علیه السلام) از مدينه تا ورود ايشان به مکّه رخ داد, گزارش شده و در فصل سوم, رويدادهاى مهمّى که در ايّام اقامت امام(علیه السلام) در مکّه اتّفاق افتاد (از جمله دعوت کوفيان از ايشان براى آمدن به کوفه و قيام بر ضدّ حکومت يزيد و يارى خواستن امام(علیه السلام) از بزرگان بصره) آمده است.
در فصل چهارم و پنجم, داستان رفتن مسلم از مکّه به کوفه به عنوان نماينده ويژه امام حسين(علیه السلام) تا شهادت او و شهادت جمعى از ياران امام حسين(علیه السلام) در کوفه و زندانى شدن شمارى از آنان آمده است و مواردى مانند استعفاى مسلم از نمايندگى امام در راه کوفه, محل اقامت مسلم در کوفه, تعداد بيعت کنندگان با او, جريان ترور ابن زياد و... , به عنوان گزارش هاى تاريخى, ارزيابى و تحليل شده است.
هنگامى که روشن شد مقصد نهايى امام حسين(علیه السلام) کوفه است, افراد مختلف با انگيزه هاى گوناگون, ايشان را از اين سفر منع مى کردند. برخى از آنان مستقيم, از يزيد دستور مى گرفتند و برخى غير مستقيم, مجرى فرمان او بودند. برخى مى خواستند امام هم مانند آنان راه عافيت جويى را در پيش گيرد و برخى واقعاً به امام(علیه السلام) علاقه داشتند و چون پيشگويى هاى مربوط به شهادت ايشان را شنيده بودند, به ايشان پيشنهاد مى کردند از اين سفر, منصرف شود. متن اين پيشنهادها, در فصل ششم و شرح آنها, ضمن تحليل پايانى اين بخش, ارائه مى گردد.
در فصل هفتم, ابتدا توضيحاتى درباره نقشه مسير امام حسين(علیه السلام) از مکّه به کربلا ارائه مى شود; سپس به تلاش هاى يزيد براى منصرف کردن امام(علیه السلام) از سفر به عراق, اشاره مى شود و به دنبال آن, حوادث مربوط به حرکت ايشان از مکّه تا کربلا, به ترتيب, گزارش مى شود و در پايان, تحليل مشروحى درباره ارزيابى سفر امام حسين(علیه السلام) به عراق و انقلاب کوفه مى آيد.
 

بخش هشتم : رسيدن امام حسين(علیه السلام) به کربلا تا شهادت ايشان
در اين بخش, متون مربوط به حادثه جانگداز عاشورا از آغاز ورود امام حسين(علیه السلام) به کربلا تا شهادت ياران, فرزندان, برادران, فرزندان برادر, فرزندان خواهر, فرزندان عمو و سرانجام, شهادت خودِ ايشان, در نُه فصل, به تفصيل, گزارش شده است:
در فصل اوّل, ابتدا توضيح داده مى شود که امام حسين(علیه السلام) در روز پنجشنبه دوم محرّم سال 61 هجرى قمرى وارد کربلا شد و در روز دهم محرّم همان سال ـ که مُصادف با مهرماه سال 59 هجرى شمسى و اکتبر سال 680 ميلادى است ـ به شهادت رسيد. در ادامه, حوادثى که در مدّت اقامت امام(علیه السلام) در کربلا تا تهاجم نظامى دشمن به اصحاب ايشان و استقبال آنان از شهادت, به ترتيب, تبيين مى گردد و در بخش پايانى, موقعيت خيمه هاى امام و نقش آن در ميدان جنگ توضيح داده مى شود.
در فصل دوم, پس از گزارش چگونگى آرايش نظامى ياران امام حسين(علیه السلام) در برابر سپاه کوفه در روز عاشورا و ارائه تحقيقى درباره شمار دو سپاه, صحنه مقاومت جنود رحمان در برابر سپاه شيطان, ترسيم مى گردد. اين صحنه شورانگيز و عبرت آموز, با نيايش روح بخش امام(علیه السلام) در پگاه عاشورا و سخنان زهَير و بُرَير (دو تن از اصحاب امام(علیه السلام) با سپاه کوفه و اتمام حجّت امام(علیه السلام) با عمر بن سعد, آغاز مى شود.
پس از پرتاب نخستين تير ابن سعد و تيرباران شدن سپاه امام(علیه السلام) و دعوت امام(علیه السلام) از اصحاب خويش براى صبر و مقاومت, جنگ آغاز مى شود.
يياران امام حسين(علیه السلام) با شعار (يا محمّد), خود را به انبوه صف دشمن مى زدند و براى شهادت, از يکديگر سبقت مى جستند و با مقاومتى جانانه در صحنه نبرد, پى در پى, شگفتى مى آفريدند.
نماز جماعت خواندنِ امام حسين(علیه السلام) با ياران خود در صحنه نبرد در روز عاشورا, پيامى بس عميق و آموزنده براى حسينيان تاريخ بود و آرامش امام(علیه السلام) و شمارى از ياران خاص ّ او در سخت ترين لحظات جنگ, درسى عميق تر و آموزنده تر در بر داشت و رهنمودهاى امام در اين حال, بهترين جان مايه براى مجاهدان راستين تاريخ اسلام است.
شگفت انگيز آنکه شمارى از بزرگان کوفه که ناظر صحنه بودند, به جاى آنکه به يارى امام(علیه السلام) بشتابند, به بالاى بلندى اى رفته بودند و براى پيروزى او دعا مى کردند!
پايان بخش اين فصل, سلام وداع امام(علیه السلام) و آخرين دعاى ايشان است; بدين سان, عاشورا با دعاى امام حسين(علیه السلام) آغاز مى شود و با دعاى او پايان مى يابد.
در فصل سوم, پس از تبيين مهم ترين ويژگى هاى اصحاب امام حسين(علیه السلام), چگونگى شهادت برجسته ترين ياران امام(علیه السلام) با شرح حال اجمالى آنان و سپس شمار شهداى کربلا در چهار گروه, ارائه مى گردد:
ـ دسته اوّل: شهداى کربلا از اصحاب پيامبر(صلی الله علیه و آله): دو نفر;
ـ دسته دوم: شهداى کربلا از اصحاب امام على(علیه السلام): هشت نفر;
ـ دسته سوم: شهداى کربلا از اهل بيت امام حسين(علیه السلام): هجده نفر (در ادامه اين گزارش, به نام چهل و چهار نفر ديگر که در روايات شاذ آمده نيز اشاره شده است);
ـ دسته چهارم: شهداى کربلا از ياران امام حسين(علیه السلام): 85 نفر.
گفتنى است افزون بر افراد مورد اشاره, نام اشخاص ديگرى نيز در شمار شهداى کربلا آمده است که به دليل معتبر نبودن گزارش هاى مربوط به آنها, در اين دانشنامه به آنها اشاره اى نشده است.
نکته ديگر اينکه جمع ميان گزارش مشهور ـ که شمار سپاه امام حسين(علیه السلام) را 72 نفر ذکر کرده اند و عدد 157 که در مورد شهداى کربلا آمده, موضوع مقاله اى تحليلى در فصل دوم است.
در فصل هاى چهارم تا هشتم, چگونگى شهادت جانگداز فرزندان, برادران, فرزندان برادر, فرزندان خواهر و فرزندان عقيل (عموى امام حسين(علیه السلام)), به تفصيل, گزارش شده است.
در فصل پايانى اين بخش نيز حوادث جانسوز آخرين لحظات زندگى افتخارآميز سَرور شهيدان, گزارش شده است. امام حسين(علیه السلام) دختر بزرگش فاطمه را خواست و نوشته اى را که در هم بسته شده بود و نيز وصيّت نامه خود را تحويل او داد تا پس از واقعه کربلا به برادرش امام زين العابدين(علیه السلام) برساند.
ايشان سپس براى آخرين بار و به قصد اتمام حجّت, از مردم کوفه يارى طلبيد. آنها گريستند, ولى يارى اش نکردند; پس يک تنه به ميدان رفت و على وار به صف دشمن زد.
در حالى که امام(علیه السلام) به شدّت تشنه بود, باران تير از هر سو, او را فرا گرفت. تيرى بر پيشانى, تيرى بر سينه, تيرى بر گلو و تيرى بر دهان او فرو نشست و... .
در پايان اين فصل, گزارش هايى درباره شمار زخم هاى بدن امام(علیه السلام) و رواياتى درباره قاتل ايشان آمده است.
 

بخش نهم : وقايع پس از شهادت امام حسين(علیه السلام)
در بخش نهم, حوادثى که پس از شهادت امام حسين(علیه السلام) در کربلا به وقوع پيوست, پديده هاى خارق العاده اى که در منابع معتبر گزارش شده, چگونگى دفن شهدا, سرنوشت سرهاى مقدّس شهدا و کراماتى که از سر مقدّس سيّدالشهدا(علیه السلام) ديده شد, چگونگى حرکت خاندان اباعبداللّه(علیه السلام) از کربلا به کوفه و از کوفه تا شام و بازگشت آنها از شام به مدينه, در هشت فصل, ارائه مى شود.
پس از شهادت امام حسين(علیه السلام), سپاه کوفه نهايتِ قساوت و بى رحمى را در برخورد با بدن هاى مطهّر شهدا و اهل بيت سيّدالشهدا(عليهم السلام) به نمايش گذاشت.
گزارش هاى مربوط به مصائب جانکاه بازماندگان حسين(علیه السلام), غارت لباس هاى امام(علیه السلام), اسب دوانى بر جسد مطهّر ايشان, غارت آنچه در خيمه ها بود و نيز غارت زيورآلات خاندان رسالت, به آتش کشيده شدن خيمه ها, و اظهار شادمانى يزيد و يزيديان از آنچه براى اهل بيت(عليهم السلام) پيش آمد, در فصل نخست اين بخش است.
در فصل دوم, پديده هاى خارق العاده مرتبط يا مقارن با واقعه کربلا گزارش شده است; مانند تحقّق پيشگويى پيامبر(صلی الله علیه و آله) نزد اُم ّ سلمه و ابن عبّاس درباره شهادت امام حسين(علیه السلام), خورشيدگرفتگى, سرخ شدن آسمان, گريه آسمان و زمين, نوحه گريِ جن, فرياد جبرئيل و... .
در فصل سوم, حضور پيامبر(صلی الله علیه و آله) به هنگام دفن شهدا, دفن کنندگان امام و يارانش, جايگاه قبور شهدا و ديده شدن بدن سيّدالشهدا در قبر توسّط عامل متوکّل عبّاسى, گزارش شده و در پايان, پژوهشى درباره چگونگى دفن شهدا و روز دفن آنها ارائه گشته است.
در ادامه, حوادث مربوط به سرهاى مقدّس شهدا, فرستاده شدن آنها به کوفه و شام و گردانده شدن آنها در شهرها, محل ّ دفن سر منوّر سيّدالشهدا و کراماتى که از آن مشاهده شد, در فصل هاى چهارم و پنجم آمده است.
فصل ششم, با پژوهشى درباره شمار اسرا و باقيماندگان از همراهان امام حسين(علیه السلام) در واقعه کربلا آغاز مى شود و در ادامه, چگونگى بردن اهل بيتِ امام(علیه السلام) از کربلا و ورود آنها به کوفه و حوادثى که در مدّت اقامت آنها در کوفه اتّفاق افتاد, ارائه, و از جمله, دفاع دليرانه عبداللّه بن عفيف از اهل بيت امام در مسجد کوفه که به شهادت او انجاميد, گزارش مى گردد.
مهم ترين و آموزنده ترين حوادث دوران کوتاه اقامت اهل بيت امام حسين(علیه السلام) در کوفه, سخنرانى هاى حماسى و آتشين امام زين العابدين(علیه السلام), فاطمه صغرا, اُم ّ کلثوم و به ويژه زينب کبرا(عليهم السلام) بود.
پايان بخش اين فصل, گزارشى مربوط به شهادت دو کودک منسوب به مسلم بن عقيل است که از زندان ابن زياد گريخته بودند; امّا بيشتر منابع تاريخى, آن دو را فرزندان عبداللّه بن جعفر مى دانند.
در فصل هفتم, چگونگى فرستاده شدنِ اهل بيتِ سيّدالشهدا از کوفه به شام, تبيين مى گردد. در آغاز اين فصل, پژوهشى قابل دقّت درباره مسير اسرا از کوفه به شام, ارائه مى شود که آنان را از کدام راه به شام برده اند: از راه باديه (حدود 900 کيلومتر) يا از راه کنار فرات (حدود 1360 کيلومتر) و يا از راه موصل (حدود 1627 کيلومتر). در ادامه, رنج هايى که خاندان پيامبر(صلی الله علیه و آله) در راه شام ديدند و حوادث و مصائب جانگدازى که در دوران حضور آنان در دمشق به وقوع پيوست, گزارش شده است. مهم ترين حادثه اين دوران, سخنرانى زينب(سلام الله علیها) در مجلس يزيد و سخنرانى امام زين العابدين(علیه السلام) در مسجد دمشق بود که آگاه سازى عامّه مردم و موضعگيرى خواص را در پى داشت.
تأمّل در گزارش هاى فصل هشتم از بخش نهم, نشان مى دهد حضور اهل بيتِ سيّدالشهدا در شام, از نظر سياسى و اجتماعى, به زيان حکومت يزيد تمام شد.
پايان بخش اين فصل, گزارش هاى مربوط به بازگشت خاندان رسالت به مدينه و نيز گزارش زيارت نخستين زائر قبر سيّدالشهدا (يعنى جابر بن عبداللّه انصارى) است که در اين باره, سه مسئله تاريخى, مورد بررسى قرار مى گيرد: 1. عبور اهل بيت امام(علیه السلام) از کربلا در بازگشت از شام; 2. امکان حضور جابر در اربعين اوّل در کربلا; 3. ديدار جابر و اهل بيتِ سيّدالشهدا درکربلا.
 

بخش دهم : بازتاب شهادت امام حسين(علیه السلام) و فرجام کسانى که در کشتن او و يارانش نقش داشتند
در آغاز بخش دهم, تحليلى درباره بازتاب هاى اجتماعى و آثار تکوينى واقعه عاشورا و نيز چهار جنبشى که تحت تأثير مستقيم يا غير مستقيم امواج سياسى و اجتماعى اين واقعه تا ده سال پس از آن پديد آمد, ارائه مى شود.
پس از آن, متن گزارش هاى مربوط به بازتاب شهادت سيّدالشهدا و يارانش در ميان شخصيت هاى برجسته آن روز جهان اسلام, در ميان جنايتکاران و خانواده هاى آنها, در جامعه عراق و حجاز و حتّى در ميان غير مسلمانان, در پنج فصل, مطرح مى گردد و در فصل ششم, سرنوشت شوم کسانى که در اين حادثه نقش داشتند و نيز مردمى که از يارى کردن امام(علیه السلام) سر باز زدند, تبيين مى شود.
 

بخش يازدهم: عزادارى و گريه براى امام حسين(علیه السلام)
بخش يازدهم : با تحليلى بسيار مهم و کاربردى درباره فلسفه تداوم عزادارى براى سيّدالشهدا(علیه السلام) و آثار و برکات آن, ويژگى هاى مجالس عزادارى هدفمند و آسيب شناسى عزادارى براى امام حسين(علیه السلام), آغاز مى گردد.
در فصل يکم, پس از نقل احاديثى که به عزادارى براى سيّدالشهدا (به خصوص در دهه اوّل محرّم) توصيه مى نمايند, نخستين عزاداران امام(علیه السلام) پس از واقعه کربلا و نخستين کسانى که در عزاى ايشان لباس سياه پوشيدند, معرّفى مى شوند و در پايان, سير تاريخى مراسم عزادارى حسينى از قرن اوّل هجرى تا عصر حاضر, ضمن تحليلى خواندنى, پيش روى پژوهشگران قرار مى گيرد.
در فصل دوم, تأکيد بر ذکر مصائب سيّدالشهدا(علیه السلام), سه بار درود گفتن بر ايشان هنگام يادآورى ايشان, به يادآور آوردن تشنگى امام(علیه السلام) در هنگام نوشيدن آب و همچنين ذکر مصائب امام حسين(علیه السلام) نزد امام باقر و امام صادق(علیه السلام) آمده است.
در فصل سوم, پس از نقل روايتى درباره علّت اهمّيت ويژه روز عاشورا, به آداب اين روز, اشاره شده است که عبارت اند از: تعطيلى عمومى, اجتناب از لذّت ها, بر پا داشتن مجالس عزادارى در منزل يا شرکت در مجالس عزادارى, تسليت گفتن به يکديگر و نيز خواندن نماز و دعا و زيارت ايشان.
موضوع فصل چهارم, گريستن و گرياندن در مصيبت ابا عبداللّه الحسين(علیه السلام) است. در اين فصل, پس از نقل احاديثى درباره تشويق به گريستن و اظهار حزن و جزع نمودن در مصيبت امام حسين(علیه السلام), توضيحى درباره حديثى از ايشان که مى فرمايد: (أنا قتيل العَبَرة): من کشته اشکم);4 مى آيد و سپس ثواب گريه کردن بر سيّدالشهدا(علیه السلام) و پاداش سرودن شعر در مصيبت ايشان و گزارش هايى شورآفرين درباره گريستن آدم(علیه السلام), ابراهيم(علیه السلام), عيسى(علیه السلام), خاتم انبيا(صلی الله علیه و آله) و خاندان او و نيز گريه فرشتگان, پريان, انواع حيوانات, آسمان, زمين و بلکه همه چيز و حتّى دشمنان سيّدالشهدا(علیه السلام) بر ايشان, ارائه مى گردد.
 

بخش دوازدهم : مرثيه هايى در سوگ امام حسين(عليه السلام) و يارانش
در ابتداى بخش دوازدهم, پس از دسته بندى محتوايى اشعارى که در طول چهارده قرن در رثاى سيّدالشهدا(علیه السلام) و يارانش سروده شده اند, ضمن مقاله اى تحليلى, تحوّلات شعر عاشورايى و فراز و فرود آن, بررسى مى گردد و در ادامه, نمونه هايى از اشعارى که در اين باره سروده شده اند, به ترتيب تاريخى, در هفت فصل, گزارش مى شوند.5
 

بخش سيزدهم: زيارت امام حسين(علیه السلام)
درآمد بخش سيزدهم : نکاتى قابل توجّه در باره واژه شناسى (زيارت), ريشه يابى آن در فطرت, زيارت زندگان و مردگان از نگاه اسلام, تشويق احاديث اسلامى به زيارت قبور پيامبر خدا و اهل بيت(عليهم السلام), فضيلت زيارت امام حسين(علیه السلام) و مهم ترين آداب و آسيب شناسى آن را تقديم پژوهشگران مى نمايد. در پى آن, احاديث مربوط به فضايل زيارت قبر سيّدالشهدا(علیه السلام), آثار و برکات آن, هشدار نسبت به ترک آن, حضور فرشتگان و ارواح انبيا و اولياى الهى در مزار ايشان, آداب زيارت و زيارت نامه هاى مختلف و نايب گرفتن براى زيارت ايشان, در شانزده فصل آمده است.
 

بخش چهاردهم: مزار امام حسين(علیه السلام)
در بخش چهاردهم : پس از تبيين تاريخچه حرم حسينى, احاديثى درباره فضيلت مزار امام حسين(علیه السلام) و برکات تربت مزار ايشان, در سه فصل, گزارش مى شود:
در فصل نخست, زيارتگاه امام حسين(علیه السلام) به عنوان باغى از باغ هاى بهشت, معرّفى شده که دعا در آن, اجابت مى شود; همچنين مخيّر بودن مسافر در قصر و اتمام نمازهاى چهاررکعتى, از فضايل محدوده حرم سيّدالشهدا شمرده شده است. در اين فصل, پژوهشى درباره محدوده تخيير مسافر در قصر و اتمام نيز ارائه مى شود.
فصل دوم درباره شفا خواستن از خداوند به واسطه تربت مزار امام حسين(علیه السلام), آداب آن و نيز موانع بهره مندى از برکات تربت مزار ايشان است و چند نمونه از شفايافتگان به برکت استشفا به تربت سيّدالشهدا(علیه السلام) نيز معرّفى شده اند; همچنين محدوده تربت ايشان که مى توان با آن استشفا نمود, در ضمن مقاله اى تحليلى توضيح داده شده است.
در فصل سوم, احاديث مربوط به ساير برکات تربت امام حسين(علیه السلام) گزارش شده است; مانند بهره گيرى از آن در موارد ترس و وحشت, مضاعف شدن ثواب نماز با سجود بر آن, فضيلتِ ساختن تسبيح يا کام برداشتن نوزاد با آن و... .
 

بخش پانزدهم : حکمت هاى رسيده از امام حسين(علیه السلام)
امام حسين(علیه السلام) به دليل شرايط سياسى دوران امامتش, ميراث علمى فراوانى ندارد; امّا اين, به معناى بسته بودن راه بهره گيرى از درياى علم و حکمت ايشان نيست. در بخش پايانى دانشنامه امام حسين(علیه السلام), پس از تبيين اين موضوع و تفسير معناى (حکمت) در لغت و در قرآن و حديث, حکمت هاى منثور و منظومِ نقل شده از ايشان يا منسوب به ايشان, در زمينه هاى معرفتى, سياسى, عبادى, اخلاقى و عملى, در ده باب و پنجاه و پنج فصل, در معرض ديد محقّقان و علاقه مندان قرار مى گيرد. گفتنى است شمارى از اين حکمت ها در بخش هاى مختلف اين دانشنامه آمده و در اين بخش, به صورت دسته بندى شده, با ترتيب زير, ارائه مى گردد:
باب يکم: حکمت هاى نقل شده از امام حسين(علیه السلام) درباره عقل, علم, حکمت و يقين, در سه فصل.
باب دوم: حکمت هاى اعتقادى درباره خداشناسى, ايمان, اسلام, قضا و قدر, بازگشت مردگان به دنيا و زندگى پس از مرگ, در پنج فصل.
باب سوم: حکمت هاى اعتقادى, سياسى و اخلاقى درباره امامت, امّت, فضايل اهل بيت(عليهم السلام) و رهبرى آنان, پيروان اهل بيت(عليهم السلام) و همچنين سخنان امام حسين(علیه السلام) در برخورد با معاويه, سخنان ايشان درباره بيعت با يزيد و علل قيام ايشان بر ضدّ يزيد, رد کردن پيشنهاد سکوت, سخنان ايشان در کربلا و مطالبى که درباره صبر و مقاومت فرموده, سخنانى که درباره وفاى اصحاب خود فرموده, رؤياهاى ايشان درباره پيش بينى هاى آينده و اجابت دعاهاى امام(علیه السلام) و کرامات ايشان, در پانزده فصل.
باب چهارم: حکمت هايى درباره عبادت خدا, اذان, وضو, نماز, روزه, حج, عمره, طواف, جهاد, خمس, زکات, امر به معروف و نهى از منکر, قرائت قرآن, ذکر, دعا, صلوات بر پيامبر(صلی الله علیه و آله), خانه خدا, طلب حلال و انفاق در راه خدا, در چهارده فصل.
باب پنجم: حکمت هاى اخلاقى و عملى درباره اخلاق و رفتار نيکو, مکارم اخلاقى پيامبر(صلی الله علیه و آله), مکارم اخلاقيِ امام حسين(علیه السلام), آداب همنشينى, سلام کردن, اخلاق و رفتار ناشايست و نيز رهنمودهايى طبّى, در يازده فصل.
باب ششم: حکمت هاى جامعى که در قالب احاديث قدسى, يا احاديث نبوى و علوى, به وسيله امام حسين(علیه السلام) يا از خودِ ايشان روايت شده است.
در باب هفتم, حکمت هاى گوناگونى که در زمينه هاى مختلف از امام حسين(علیه السلام) نقل شده اند و در ابواب و فصول پيشين جاى نگرفته اند, ارائه مى شوند.
در آغاز باب هشتم, پژوهشى درباره اشعار امام حسين(علیه السلام) و ديوان منسوب به ايشان ـ که در باب دهم مى آيد ـ ارائه مى شود و پس از بررسى مصادر تاريخى, ادبى و حديثيِ اشعار ايشان و ارزيابى استناد آنها به امام(علیه السلام) و دسته بندى محتوايى آنها, شعرهايى که در زمينه هاى مختلف از ايشان نقل شده, گزارش مى گردند.
در باب نهم, تمثّل هاى امام حسين(علیه السلام) به اشعار ديگران, جمع آورى شده است.
باب دهم نيز به گزارش ديوان منسوب به ايشان, اختصاص دارد. گفتنى است اشعار اين ديوان, با ابيات منسوب به امام(علیه السلام) در ساير مصادر ـ که در باب هشتم آمده اند ـ مشابهتى ندارند و اين خود, دليل عمده براى ترديد در انتساب اين ديوان به امام(علیه السلام) محسوب مى شود.
 

ويژگى هاى (دانشنامه امام حسين علیه السلام) :
شمارى از ويژگى هاى برجسته اين دانشنامه بدين قرار است:
 

1. بازنگرى تاريخ زندگى امام حسين(علیه السلام)
گذشت که بازنگرى تاريخ عاشورا و پاکسازى آن از مطالب سست و بى اساس, بزرگ ترين خدمتى است که امروز, مراکز علمى و پژوهشى مى توانند به ساحت قدسى ابا عبداللّه(علیه السلام) و مکتب اهل بيت(عليهم السلام) داشته باشند. دانشنامه امام حسين(علیه السلام), گامى سترگ است در اين راه, و بدين سان, اصلى ترين ويژگى اين دانشنامه, بازنگرى تخصّصى زندگى امام حسين(علیه السلام) و به خصوص تلاش براى تحريف زدايى از تاريخ عاشوراست. ساير ويژگى هاى اين پژوهش که در پى خواهند آمد, به گونه اى مرتبط با اين ويژگى اصلى هستند.
 

2. استناد به منابع کهن و قابل استناد
نخستين اقدام اساسى در جهت بازنگرى زندگى امام حسين(علیه السلام), مستند ساختن متن گزارش ها به منابع کهن و قابل استناد است; از اين رو کوشيده شده متن اين دانشنامه, از منابع حديثى و تاريخى معتبر و قابل استناد, گزينش گردد. بر اين پايه, تکيه گاه اصلى تدوين آن, در درجه نخست, منابعى هستند که تا قرن چهارم و پنجم هجرى نگارش يافته اند و در مراتب بعد, منابع تأليف شده تا قرن هفتم هجرى و پس از آن, آثار تا قرن نهم.
مقتل نگارى هاى قرن دهم هجرى به بعد, مورد استناد نيستند; جز براى نقد و اهدافى مانند آن, که در اين صورت, به معتبر نبودن گزارش, اشاره شده است.
در پژوهش هاى تاريخى, سختگيرى هاى معمول در روايات فقهى, معمول نيست, بلکه بيشتر, چگونگى و استوارى يا نااستوارى متن, مورد توجّه است و براى رسيدن به حقيقت, بايد از قرائن مختلف, بهره گرفت.
بر اين اساس, در جمع آورى گزارش ها و گزينش آنها, افزون بر تلاش براى مستند کردن آنها به منابع معتبر, اصلى ترين معيار, (نقد متن) است و محققان اين مجموعه کوشيده اند از راه تأييد مضمون گزارش ها با قرائن عقلى و نقلى, براى پژوهشگر, نوعى اطمينان به گزارش, حاصل کنند; از اين رو احاديث مُنکَر نيامده, گرچه در منابع معتبر وجود داشته باشند, و اگر در موارد خاصّى, گزارشى غير معتبر ذکر شده است, چراييِ آن را توضيح داده اند.
اين نکته نيز قابل توجّه است که مبنا در نگارش اين دانشنامه, بررسى اسناد روايات نيست; ليکن در بخش امامت امام حسين(علیه السلام), به دليل اهمّيتِ اعتقادى موضوع, افزون بر آنچه بدان اشارت رفت, بررسى اسناد نيز مورد توجّه قرار گرفته است.
 

3. بهره گيرى از منابع شيعه و اهل سنّت
امام حسين(علیه السلام), نه تنها پيشواى سوم پيروان اهل بيت(عليهم السلام), بلکه شخصيتى بزرگ در جهان اسلام است که داراى وجهه بين المللى و فرادينى و مورد احترام پيروان همه مذاهب اسلامى و آزاديخواهان جهان است; از اين رو استناد به منابع اهل سنّت در کنار منابع پيروان اهل بيت(عليهم السلام), افزون بر تقويت مضمون گزارش ها, بر اعتبار جهانيِ دانشنامه اى که ابعاد گونه گون زندگى امام(علیه السلام) را گزارش مى کند, مى افزايد و مخاطبان بيشترى را جذب خواهد کرد.
گفتنى است منابع کهن و قابل استناد فراوانى از اهل سنّت, مانند تاريخ الطبرى, أنساب الأشراف, الفتوح ابن اعثم و... , تاريخ عاشورا را گزارش کرده اند که در کنار منابع شيعه, در اين دانشنامه, مورد بهره بردارى قرار گرفته اند.
 

4. جامعيت همراه با گزيده نگارى
از ويژگى هاى مهم اين دانشنامه, با ارجاع گزارش هاى همگون به يکديگر, جامعيت همراه با گزيده نگارى است. در اين شيوه, همه متون حديثى که در منابع فريقين آمده اند, در معرض ديد پژوهشگر قرار مى گيرند; امّا جز در مواردى خاص, 6 تکرار نمى شوند, بلکه برگزيده آنها در متن کتاب مى آيد و در پاورقى, به متون مشابه, اشاره مى گردد.
 

5. نقد منابع معتبر
هر چند گزارش منابع معتبر, براى دستيابى به واقعيت, سودمند است, امّا اعتبار منبع, لزوماً به معناى درستى همه گزارش ها نيست.
اين دانشنامه نه تنها گزارش هاى منابع غير معتبر را در صورت نياز, مورد نقد قرار مى دهد, بلکه گاه گزارش هاى منابع معتبر را نيز ارزيابى کرده, نادرستى آنها را روشن مى سازد; مانند گزارش هاى مربوط به حضور اسماء بنت عُمَيس در جريان ولادت امام حسين(علیه السلام); در صورتى که وى در آن تاريخ, همراه شوهرش جعفر بن ابى طالب, در حبشه بوده است يا مشارکت امام(علیه السلام) در جنگ هاى فتح اِفريقيّه(تونس) و طبرستان, 7 يا استعفاى مسلم بن عقيل از نمايندگى امام(علیه السلام), 8 يا مخفى شدن امام زين العابدين(علیه السلام) در دوران اسارت9 و... .
 

6. تبيين و تفسير, در کنار گزارش
کتاب هاى تاريخى, معمولاً يا صرفاً به نقل و گزارش حوادث تاريخى مى پردازند و يا از زاويه تحليل و تفسير, به رويدادها مى نگرند; امّا دانشنامه امام حسين(علیه السلام), سعى دارد از هر دو شيوه استفاده کند; بدين سان که پيش از نقل متن گزارش درباره مسائل مختلف و يا پس از آن, در صورت نياز, تفسير و تبيين نکات مهم تاريخى, جمع بندى گزارش ها و تحليل رويدادها را پيش ديد خوانندگان جستجوگر قرار مى دهد.
 

7. بررسى تفصيليِ مسائل مرتبط با حادثه عاشورا
در اين کتاب, افزون بر تبيين, تفسير و نقد گزارش هاى تاريخى, مسائل و مباحث مهم و محورى مرتبط با حادثه عاشورا, مانند زمينه ها و فلسفه نهضت حسينى, ارزيابى سفر امام حسين(علیه السلام) به عراق و انقلاب کوفه, ارزيابى کارنامه مسلم بن عقيل در کوفه, پيامدهاى واقعه عاشورا و نقش مستقيم و غيرمستقيم آن در جنبش هاى پس از آن, مسائل مربوط به عزادارى سيّدالشهداء(علیه السلام) به ويژه آسيب شناسى و سير تاريخى آن و تاريخچه عمارت حرم امام حسين(علیه السلام), به تفصيل مورد بررسى و تحليل قرار گرفته است.
 

8. جمع بندى و تحليل روايات متعارض
شمارى از روايات رسيده از اهل بيت(عليهم السلام) بر حسب ظاهر, در مورد برخى از مسائل مربوط به امام حسين(علیه السلام), تعارض دارند; مانند احاديثى که درباره نامگذارى امام(علیه السلام) وارد شده اند يا احاديثى که تغذيه امام حسين(علیه السلام) از انگشتان يا زبان پيامبر(صلی الله علیه و آله) را گزارش کرده اند, يا احاديثى که ثواب زيارت سيّدالشهدا را با ثواب حج و عمره, مقايسه نموده اند. جمع بندى و تحليل اين گونه روايات, پژوهشگر را با (فقهُ الحديث) و فهم نقل هاى مختلف, آشنا مى سازد.
 

9. کاربردى بودنِ محتوا
دانشنامه امام حسين(علیه السلام) صرفاً تاريخى نيست که متون و اسناد تاريخى مرتبط با حسين بن على(علیه السلام) را گزارش و تحليل کند, بلکه در گزينش متون و ارائه تحليل ها, واقعيت ها و نيازهاى روز, در نظر گرفته شده است. اين مجموعه, مرجعى غنى و کارآمد براى پژوهشگران, گويندگان, نويسندگان, هنرمندان, فيلمنامه نويسان و همه کسانى است که مى خواهند حسين بن على(علیه السلام) را به عنوان الگوى يک زندگى شرافتمندانه به جامعه معرّفى کنند و نيز به همه آزاديخواهانى که مى خواهند از روش آن پيشواى بزرگ, سرمشق بگيرند.
 

10. تنظيم منطقى و آسان ياب
گزارش ها و تحليل ها به گونه اى تنظيم يافته اند که پژوهشگر با نگاهى اجمالى و گذرا, در جريان کلّى مطالب کتاب قرار گيرد و در اسرع وقت, به سادگى بتواند مطلب مورد نظر خود را بيابد; به سخن ديگر, عناوين, همچون نمودارى درختى تنظيم شده اند; به گونه اى که گوياى محتواى بخش ها و فصل ها باشند و همه محتواى کتاب را شامل شوند.
 

11. فراهم ساختن نيازهاى پژوهشى فرعى
به منظور تسهيل کار پژوهشگرانى که به اين دانشنامه مراجعه مى کنند, نيازهاى فرعيِ پژوهشى آنان نيز فراهم شده است تا براى دستيابى به مسائل جزئى, نياز به مراجعه به منابع ديگر, نداشته باشند. شرح حال اجمالى اشخاص و گزارش اختلاف نام هاى آنان در منابع مختلف, تبيين الفاظ دشوارياب, توضيح مکان ها و نکات مبهم گزارش ها, تا جاى ممکن, در متن کتاب يا در پانوشت, انجام شده است; همچنين مکان هاى تاريخى, با نقشه هاى گوياى طرّاحى شده توسّط متخصّصان (با همکارى محقّقان پژوهشکده علوم و معارف حديث), به دقت, معرّفى شده اند.
 

12. روش دانشنامه در تکريم
در گزارش متون حديثى و تاريخى, در صورتى که متن مورد استناد, از پيامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده باشد, نام آن بزرگواران, همواره با تکريم آورده مى شود; هر چند در منبع چنين نيامده باشد, و اگر متن از غير پيامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده باشد, فقط به ذکر نام, بسنده مى گردد.
 

تحليل ها و نکته ها :
اين مجموعه علاوه بر آنکه 4191 متن روايى و تاريخى را در خود جاى داده است, با بيش از چهارصد تحليل و بيان که بخش عمده اى از آنها نو و قابل توجه اند به سترگى اثر افزوده است. اشاره به برخى موارد که بيشتر جلب توجه مى کند, مناسب است:
ـ تحليلى ارزشمند در مورد هدف قيام امام;
ـ نقد حضور اسماء بنت عميس در مراسم ازدواج حضرت فاطمه(سلام الله علیها) و تولد حسنين(علیهما السلام);
ـ تحليل در خور توجه در مورد انتساب حضرت رقيه به امام حسين(علیه السلام);
ـ نقد سخن مشهور که نيمى از ياران امام حسين(علیه السلام) در تيرباران اول دشمن به شهادت رسيدند;
ـ تحليلى نو در مورد موقعيت خيمه ها و نقش آنها در کارزار;
ـ نقد شمارى از روضه هاى مشهور از جهت مدرک و محتوا;
ـ سير تاريخى بارگاه سيدالشهدا(علیه السلام) و تحول در آن;
ـ تحليلى مفصل در باره ارزيابى سفر امام حسين(علیه السلام) به عراق و دليل اين انتخاب;
ـ نگاهى تحليلى به عملکرد مسلم در کوفه;
ـ زندگى نامه مفصل شهداى کربلا;
ـ تحليلى در مورد تعداد شهيدان کربلا;
ـ پژوهش در مورد محل دفن سر مقدس امام و ديگر شهيدان;
ـ تحليلى باارزش در مورد مسير حرکت اسيران از کوفه به شام و از شام به مدينه;
ـ ارائه پنج نقشه جديد و ابتکارى و دقيق از کوفه و مسيرهاى حرکت کاروان حسينى از مدينه به کربلا و بازگشت اسرا;
ـ تحليل در مورد اربعين;
ـ تأثير و نقش عاشورا در جنبشهاى پس از آن;
ـ سرنوشت شوم فاجعه آفرينان کربلا;
ـ درآمدى بر عزادارى و گريه بر امام حسين(علیه السلام);
ـ سير تاريخى عزادارى;
ـ بررسى تحول ها در شعر عاشورايى;
ـ درآمدى بر زيارت امام حسين(علیه السلام);
 

در دست انجام :
نظر به اهميت و گستردگى اين دانشنامه, در ارتباط با آن, چند کار ديگر نيز در دست انجام است که به اجمال آنها را ذکر مى کنيم:
1. تدوين فهرست هاى گوناگون آيات, اعلام, اماکن, اشعار و... که مجلد پانزدهم را تشکيل مى دهد.
2. ترجمه عربى. در متنى که در حال حاضر چاپ شده است, متون تاريخى به زبان عربى در صفحه هاى سمت راست و ترجمه در صفحه هاى مقابل است, اما تفسير و تحليل ها و نيز پيش گفتار و درآمد طولانى در جلد نخست, به فارسى نگارش يافته است.
3. خلاصه (عربى ـ فارسى). خلاصه دانشنامه نيز به زودى نشر خواهد يافت.
4. خلاصه (عربى).
5. مقتل (فارسى ـ عربى). مراثى معتبر سيدالشهدا(علیه السلام) به صورت جداگانه در دو مجلد نشر خواهد يافت.
6. مقتل (عربى).
سخنان آن حضرت در دو مجلد تحت عنوان (حکمت نامه امام حسين) و (جواهر الحکمه) و نيز فرهنگ عزادارى چاپ شده است.
موضوعات پژوهشى ديگر نيز بر پايه اين دانشنامه مد نظر است, اما چون هنوز به تصويب نهايى نرسيده است, از ذکر آنها خوددارى کرديم.

 

پی نوشت ها :
1. امام حسن(علیه السلام) در سال 50 هجرى به شهادت رسيد.
2. معاويه, در سال 60 هجرى مُرد.
3. ر. ک به: ج 3, ص 249 (بخش ششم / فصل سوم / پيشگويى درباره شهادت او هنگام عبور از کربلا).
4. ر. ک به: ج 10, ص 34, ح 2765.
5. گفتنى است در ترجمه فارسى, اشعارى که تا قرن چهارم به عربى سروده شده اند, ترجمه گشته اند و پس از آن, نمونه هايى از اشعار فارسى ارائه مى شوند.
6. اين موارد, عبارت اند از: تعدّد ابواب و عناوين, اختلاف اساسى گزارش ها, وجود پيام و نکته ويژه اى در هر يک از گزارش ها.
7. ر. ک به: ج 2, ص 324 (بخش چهارم / درآمد).
8. ر. ک به: ج 4, ص 70 (بخش هفتم / فصل چهارم / تأمّلى در گزارش هاى مربوط به استعفاى مسلم از نمايندگى امام حسين(علیه السلام).
9. ر. ک به: ج 8, ص 171 (بخش نهم / فصل ششم / سخنى در باره گزارش هاى مربوط به پنهان شدن امام زين العابدين(علیه السلام).

 

منبع : ماهنامه آينه پژوهش، شماره 119

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن