پنج شنبه, 17 تیر 1395 ساعت 10:00

آیا علی ـ علیه السّلام ـ عالم الغیب بودند؟

آیا علی ـ علیه السّلام ـ عالم به ما كان و ما یكون بودند، یعنی از آدم تا قیامت علم داشتند و ادعا هم كردند كه هر چه می‌خواهید از من بپرسید؟

پاسخ:

مأموریت انبیا و اوصیای الهی ـ علیهم السّلام ـ محدود به مكان و زمان خاصّی نبوده، بلكه رسالت پیامبر و امامت امامان ـ علیهم السّلام ـ، جهانی و جاودانی است. چگونه ممكن است كسی چنین مأموریت گسترده‌ای داشته باشد، در حالی‌كه هیچ گونه آگاهی جز بر زمان و محیط محدود خود نداشته باشند؟ آیا كسی را كه مثلاً مأمور امارت و استانداری بخش عظیمی از كشوری می‌كنند، می‌تواند از آن منطقه آگاهی نداشته باشد و در عین حال، مأموریت خود را به خوبی انجام دهد؟! به تعبیر دیگر پیامبر و امام ـ علیهم السّلام ـ در مدّت حیات خود باید آنچنان احكام الهی را بیان و اجرا كند كه جوابگوی نیازمندی‌های همة انسان‌ها در هر زمان و هر مكان باشد و این ممكن نیست مگر اینكه بخشی از اسرار غیبت را بداند.(1)

 

شاهد قرآنی برخی از آیات قرآن، علم غیب را از غیر خداوند نفی می‌كند و لكن وقتی دركنار بعضی دیگر از آیات، قرار می‌گیرد، معلوم می‌شود كه خداوند، اجمالاً علم غیب را در اختیار برگزیدگانش قرار می‌دهد. مثلاً در آیة 179 سورة آل عمران، این طور آمده است «چنان نبود كه خدا شما را از علم غیب آگاه كند، ولی خداوند از میان رسولان خود، هر كس را بخواهد، بر می‌گزیند (و قسمتی از اسرار غیب را در اختیار او می‌گذارد).» قرآن در معجزات حضرت عیسی ـ علیه السّلام ـ می‌گوید كه عیسی فرمود: و اُنبئكم بما تأكلون و ما تدّخرون فی بیوتكم(2) یعنی: «من شما را از آنچه می‌خورید و آنچه در خانه‌های خود ذخیره می‌كنید، خبر می‌دهم.»

اصولاً وحی آسمانی كه بر پیامبران نازل می‌شود، نوعی غیب است كه در اختیار آنان قرار می‌گیرد. چگونه می‌توان گفت: آنها آگاهی از غیب ندارند، در حالیكه وحی بر آنان نازل می‌شود؟(3)

هم چنین خداوند متعال می‌فرماید: عالم الغیب فلا یظهر علی غیبه أحداً إلاّ من ارْتضی من رسول ...(4) یعنی «او دانای و عالم غیب عالمست، و هیچ كس بر عالم غیب او آگاه نیست، مگر آن كس كه از رسولان برگزیده است...» وقتی این آیات را در كنار آیاتی كه علم غیب را مختص خداوند می‌داند، قرار می‌دهیم، چنین نتیجه می‌دهد كه: خداوند متعال، غیب را ذاتاً و استقلالاً می‌داند، و غیر خداوند غیب را به تعلیم الهی می‌دانند.

طبق آیة، رسول اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ ، پسندیده نزد خداوند است، پس غیب را به تعلیم الهی می‌داند. و ائمة معصومین ـ علیهم السّلام ـ نیز وارثان پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ هستند، (پس آنان نیز علم غیب را یاد می‌گیرند.)

امام رضا ـ علیه السّلام ـ در تفسیر این آیه فرمودند:«فرسول الله ـ صلی الله علیه و آله ـ عند الله مرتضی و نحن ورثه ذلك الرسول الذی إطّلعه الله علی ما یشاء من غیبه، فعلمنا ما كان و ما یكون إلی یوم القیامه» یعنی«پس رسول الله ـ صلی الله علیه و آله ـ نزد خداوند، برگزیده است و ما اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ وارثان همان رسولی هستیم كه خداوند او را از آنچه از غیبش بخواهد، آگاه می‌گرداند، پس آنچه بوده و آنچه تا قیامت اتّفاق خواهد افتاد را، می‌دانیم.» پس پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ آن را به وسیلة وحی از خداوند دریافت می‌كند و ائمه به واسطة وراثت، از پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ .(5)

در آیة دیگری خداوند متعال این چنین می‌فرماید: و قل اعملوا فسیری الله عملكم و رسوله و المؤمنون(6) یعنی:«وای پیامبر، به مردم بگو، هر چه خواستید، انجام دهید، ولی بدانید كه خدا و رسولش و مؤمنان عمل شما را می‌بینند.» تكیه روی مؤمنان در صورتی صحیح است كه منظور همة اعمال و از طریق غیر عادّی باشد، و الاّ اعمال آشكار را هم مؤمنان می‌بینند و هم غیرمؤمنان. از اینجا ضمناً این نكته روشن می‌شود كه منظور از مؤمنان در این آیه ـ همانگونه كه در روایات فراوانی نیز آمده است ـ تمام افراد با ایمان نیست، بلكه گروه خاصّی از آنهاست كه به فرمان خدا، از اسرار غیب آگاهند، یعنی جانشینان راستین پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ .(7)

صادق آل محمد ـ علیهم السّلام ـ در تفسیر این آیه فرمودند: منظور از مؤمنان در این آیه، ما هستیم «ایانا عنی» «المؤمنون، هم الأئمه» مؤمنان همان ائمه هستند. همه كارهای ما در مشهد و منظر آنان است، نه تنها اعمال ما را می‌بینند، و از آن خوشحال یا ناراحت می‌شوند، بلكه در قیامت مطابق آنچه دیده‌اند، شهادت می‌دهند.(8)

ب: پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و اوصیای ایشان، علم انبیاء پیشین را به ارث برده‌اند و عالم به ما كان (گذشته) و ما یكون (آینده) می‌باشند.

امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود:... همانا خدای عزّوجلّ، سنت‌های تمام پیغمبران را از آدم تا برسد به خود محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ برای او (پیامبر اكرم) گرد آورد. عرض شد: آن سنّت‌ها چه بود؟ فرمود: همة علم پیغمبران و رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ تمام آن را به امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ تحویل داد.(9)

در حدیث دیگری از امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: كه پیغمبر ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: نخستین وصیی كه در روی زمین بود، هبة الله پسر آدم بود و هیچ پیغمبری درنگذشت جز اینكه او را وصیی بود و همة پیغمبران، یكصد و بیست هزار تن بودند كه پنج نفر آنان اولو العزم اند: نوح، ابراهیم، موسی و عیسی و محمّد ـ صلی الله علیه و آله ـ و علی بن ابیطالب ـ علیه السّلام ـ مانند هبة الله است، برای محمد، و علم اوصیاء و پیشینیان خود را به ارث برده است. همانا محمّد ـ صلی الله علیه و آله ـ علم پیامبران و مرسلین پیش از خود را به ارث برده است.(10)

امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمودند: علی ـ علیه السّلام ـ علم گذشته و آینده را تا قیامت می‌داند حتّی شناختن هر انسانی را با اسم و نسب او و اینكه چه كسی با مرگ طبیعی می‌میرد و چه كسی كشته می‌شود و اینكه چه كسی اهل بهشت و چه كسی اهل آتش می‌باشد.(11) در تفسیر قمی نیز ذیل آیه 27 از سورة جن، همین مطلب روایت شده است . (با اضافاتی). شخصی به نام ابو محمّد می‌گوید: امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود:«... إن عندنا علم ما كان و علم ما هو كائن إلی أن تقوم الساعة.»(12) یعنی:« ... همانا علم گذشته و علم آینده تا قیام قیامت، نزد ما امامان می‌باشد.»

امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود:«قسم به پروردگار كعبه و قسم به خانة خدا (3 مرتبه) اگر بین موسی و خضر ـ علیهما السلام ـ می‌بودم، به ایشان نشان می‌دادم كه از آنها، اعلم و داناتر هستم و آنها را آگاه می‌كردم به چیزی كه نزد آنها نبود، زیرا موسی و خضر ـ علیهما السلام ـ علم گذشته را داشتند ولی علم آینده به آنها داده نشده بود، و همانا به رسول الله ـ صلی الله علیه و آله ـ علم گذشته و علم آینده تا روز قیامت، عطا شده است، پس ما اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ، آن را از پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ به ارث می‌بریم.(13)

خلاصة مطلب آن كه:

1. خداوند متعال، علم غیب را استقلالاً می‌داند و اجمالاً آن را در اختیار معصومین قرار می‌دهد.

2. پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ ، نزد خداوند متعال برگزیده است، و خداوند غیب را به ایشان تعلیم نموده است.

3. ائمه ـ علیهم السّلام ـ وارثان پیامبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ هستند و علم و فهم ایشان را، به ارث می‌برند.

4. امامان ـ علیهم السّلام ـ، علم گذشته و حال و آینده تا روز قیامت را می‌دانند.

 

پی نوشت ها:

1. مكارم شیرازی، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامیه، 1399، ج8، ص127 ـ 128، با تصرف.

2. آل عمران: 49.

3. تفسیر نمونه، ج25، ص148 ـ 144، (با تصرف).

4. جن: 26 و 27.

5. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان، بیروت، الاعلمی، چ2، 1394 هـ. ، ج20، ص 53 و 59، با تصرف.

6. توبه: 105.

7. تفسیر نمونه، ج8، ص127 ـ 128.

8. جوادی آملی، ادب فنای مقربان، قم، نشر اسراء، چ1، 1381 هـ .ش، ج1، 154.

9. كلینی، اصول كافی، نشر فرهنگ اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ ، ج1، ص 323، كتاب الحجة.

10. همان منبع، ج1، ص325.

11. حافظ رجب برسی، مشارق انوار الیقین، نشر شریف رضی، چ1، 1380، ص 267.

12. بحرانی، سید هاشم، ینابیع المعاجز، قم، چاپ علمیه، ص 128.

13. مجلسی، بحارالانوار، بیروت، الوفاء، چ2، 1403، ج17، ص144 ـ 145.