چهارشنبه, 06 آذر 1392 ساعت 10:29

چرا حضرت زهرا(سلام الله علیها) را غسل دادند؟ - محمد مهدی موسوی

شبهه:

اگر به عقیده شیعه حضرت زهرا (سلام الله علیها) به شهادت رسیده اند پس چرا وصیت به غسل خود می کنند و علی رضی الله عنه نیز ایشان را غسل دادند مگر نه این است که شهید نیاز به غسل ندارد؟!

پاسخ:

در اینجا مستشکل بین دو مطلب خلط کرده زیرا آنچه بین فقهای فریقین مسلم است، آن است که فقط شهیدی که در معرکه جنگ جان داده است نیازی به غسل و کفن ندارد.

در این متن ابتدا به بررسی این مطلب در فقه جعفری و سپس در فقه مذاهب اهل سنت می­پردازیم:

بررسی فقه جعفری

در فقه جعفری شهیدی که در معرکه جان داده است، نیازی به غسل ندارد. پیامبر گرامی اسلام در جنگ احد دستور فرمودند که حمزه سیدالشهداء را با لباس دفن کنند. مرحوم کلینی در الکافی در ضمن حدیثی صحیح السند علاوه بر آن که این حکم عمومی را از زبان امام صادق (علیه السلام) نقل می­کند، به نقل از همان حضرت، به سیره پیامبر نیز اشاره می­نماید:

محمدبن يحيى، عن أحمد بن محمد، عن علي بن الحكم، عن الحسين بن عثمان، عن ابن مسكان، عن أبان بن تغلب قال: سألت أباعبدالله عن الذي يقتل في سبيل الله أيغسل ويكفن ويحنط؟ قال: يدفن كما هو في ثيابه إلاأن يكون به رمقث ممات. فإنه يغسل ويكفن ويحنط ويصلى عليه، إن رسول الله (صلى الله عليه وآله) صلى على حمزة وكفن هل أنه كان قد جرد. (الكافي – الشيخ الكليني - ج 3 ص 211، و همچنین می توانید رجوع کنید به وسائل، ج2، ص 509

 راوی از امام صادق علیه السلام در رابطه با غسل و کفن شخصی که در راه خدا کشته شده سوال می کند و حضرت در پاسخ می فرمایند: در لباسش باید دفن شود مگر اینکه در او رمقی مانده باشد و بعدا از دنیا رود که این شخص باید غسل و کفن شود.

دیدگاه فقهای امامیه:

علاوه بر روایت صحیح السندِ فوق، فقهای امامیه نیز در این راستا فتوا داده­اند. مرحوم علامه حلیمی فرماید هر مقتولی که در غیر معرکه جان داده است، باید غسل داده شود، و این نظر را به جمیع علما نسبت می­دهد. اینک نمونه­هایی از نظرات فقهای امامیه را از نظر می­گذرانیم:

علامه حلی:

وی در کتاب تذکرة الفقها چنین می­نگارد: «كل مقتول في غير المعركة يغسل ويكفن ويحنط ويصلي عليه، وإن قتل ظلما، أو دون نفسه أو أهله أو ماله ، عند جميع علمائنا.» (تذكرة الفقها، ج 1، ص 345) یعنی: هر کشته در غیر معرکه باید غسل و کفن شود و بر او نماز خوانده شود، حتی اگر مظومانه یا در دفاع از جان و مال و خانواده اش کشته شده باشد.

مرحوم آیت الله خوئی:

سید کاظم طباطبائی یزدی در عروة می فرماید: «فلو قتل أهل البغي واحدا من أهل العدل فهو شهيد لا يغسل ولا يكفن، لأن عليا عليه السلام لم يغسل من قتل معه». (العروة الوثقي، ج 1، ص387 و 386، 381) یعنی: «اگر تجاوز گران یکی از اهل ایمان را بکشند او شهید است و غسل و کفن ندارد زیرا علی(علیه السلام) کسانی را که در رکابش شهید می شدند، غسل نمی داد. » مرحوم آیت الله خوئی در این شرح این فتوا می­نویسند: «فهو مختص بالشهيد الَّذي لا يغسل، وهو الشهيد الَّذي لم يدركه المسلمون حياً ، وأمّا الَّذي به رمق وأدركه المسلمون حياً لو حملوه على رحله فمات هناك ، فهذا واجب التغسيل» (شرح عروه مرحوم خویی باب الطهاره ص229) یعنی: این مختص به شهیدی است که مسلمین او را زنده نیابند. اما اگر در وی رمقی مانده باشد و مسلمین او را زنده بیابند و بعداز اینکه به محلش برگشت بمیرد، غسل او واجب است.»

امام خمینی ره نیز چنین بیان فرمودند:

به نظر فقهای امامیه شهید در جبهه غسل ندارد ولی كسانی كه زنده بیرون آورده می‌شوند و در خارج جبهه به شهادت می‌رسند باید غسل داده شوند هر چند شهید محسوب می‌شوند. (ر.ک استفتائات امام خمینی (ره) ج1، ص78، س190(

فقه مذاهب اربعه:

با روشن شدن این مساله در فقه شیعه حال به  بررسی نظر فقهای عامه در مورد غسل شهید می پردازیم. از نظر فقهای عامه، تمام مذاهب اسلامی بر این حکم که شهید در معرکه غسل ندارد، متفق­اند.  عبدالرحمن جزیری، (1882 – 1941) در کتاب الفقه علی مذاهب اربعه چنین می­نویسد: «ميت غير شهيد بايد غسل داده شود و شهيد در معركه غسل ندارد، به نظر همه مذاهب اسلامي.» (الفقه علي المذاهب الأربعه، ج 1، ص 428). هم چنین در کتاب فقه السنه، ج 1، ص 376 دیدگاه مذاهب اربعه را به تفکیک آورده­ است. در این کتاب این مسئله را در فقه مالکی مطرح کرده است:  

«المالكية: قالوا : الشهيد الذي قتله كافر حربي أو قتل في معركة بين المسلمين والكفار ويشترط ألا يرفع من المعركة حيا فإذا رفع حيا غسل وصلي عليه إلا أن يرفع مغمورا. والمغمور من رفع لا يتكلم ولا يأكل ولا يشرب فيكون كالميت. فقالوا: هذا الشهيد، يحرم غسله وتحرم الصلاة عليه. (المدونة الكبرى - كتاب الجنائز ج1/195 قال مالك في الشهداء من مات في المعتركف لايغسلو لايكفنو لايصلى عليه ويدفن بثيابه(المدونه الکبری ج 1 ص 183)»

با توجه به آنچه از میراث مکتوب فقهی و حدیثی عالمان اسلامی گزارش شد، شهیدی که در معرکه به شهادت برسد، بطوری که رمقی در بدنش نمانده باشد، نیاز به غسل ندارد. علمای اهل تسنن به صراحت غسل بر این شهید را حرام دانسته اند، اما شهیدی که پس از معرکه، رمقی در بدن دارد، غسل بر او واجب می­باشد. لذا حضرت زهرا سلام الله علیها - که روزها پس از واقعه جانگداز مصائب به شهادت رسیدند- باید غسل داده می­شدند.

یادآوری:

حال پس از بیان دیدگاه عالمان اسلامی در پاسخ به این اشکال، ضروری می نماید تا با بیان سوال اساسی و مهم، ذهن مسلمانان شیفته و علاقمند به یگانه دختر رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله و سلم) را به یک جریان سوال بر انگیز معطوف سازیم. و آن وصیتنامه جانسوز عصمت کبرای حق، مبنی بر مخفیانه بودن مراسم دفن و تاکید بر عدم حضور آن دو نفر می باشد. چه اتفاقی افتاده است که حضرت چنین وصیت کرده­اند؟

ابن قتیبه برای نخستین بار از این راز پرده برداشت و در کتاب تأويل مختلف الحديث چنین ‌نوشت:

وقدطالبت فاطمةرضي الله عنها أبابكر رضي الله عنه بميراث أبيها رسول الله صلى الله عليه وسلم فلما لم يعطها إياه حلفت لاتكلمه أبدا وأوصت أن تدفن ليلا لئلايحضرها فدفنت ليلا.

فاطمه از ابوبکر ميراث پدر ش راخواست، ابوبکر نپذيرفت، قسم خوردکه ديگر با او (ابوبکر) سخن نگويد و وصيت کردکه شبانه دفن شود تا او (ابوبکر) دردفن وى حاضرنشود. (تأويل مختلف الحديث،ج 1،ص 300)

عبدالرزاق صنعانى مى‌نويسد:

عن بن جريج وعمرو بن دينارأن حسن بن محمدأخبره أن فاطمة بنت النبي صلى الله عليه وسلم دفنت بالليل قال فرَّ بِهَاعلي من أبي بكرأن يصلي عليهاكان بينهما شيء. (المصنف،ج 3،ص 521،حديث شماره 6554 وحديث شماره: 6555) یعنی: فاطمه دختر پيامبر شبانه به خاك سپرده شد، تا ابوبكر بروى نماز نخواند؛چون بين آندو اتفاقاتى افتاده بود. وی درادامه نيزمى‌گويد: عبدالرزاق بن عيينة عن عمرو بن دينارعن حسن بن محمد مثله الا أنه قالاوصته بذلك. ازحسن بن محمد بن نيزهمانند اين روايت نقل شده است؛ مگر اينكه در اين روايت قيد شده است كه خود فاطمه اينچنين وصيت كرده بود.

بعد از ابن قتیبه و صنعانی، محمد بن اسماعیل بخاری که نمی خواست تمام حقیقت را بگوید تنها به ذکر این نکته اکتفا کرد که: «فلما تُوُفِّيَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِيٌّ لَيْلًا ولم يُؤْذِنْ بها أَبَابَكْرٍ وَصَلَّى عليها- صحيح البخاري،ج 4،ص 1549،ح3998،كتاب المغازي، باب غزوة خيبر . یعنی: زمانی که فاطمه وفات کرد علی (علیه السلام) او را شبانه دفن کرد و ابوبکر را برای نماز خبر نکرد.» اما ابن بطال درشرح صحيح بخارى چنین ‌نوشت: «ودفن علىّ ُبن أبى طالب زوجته فاطمة ليلاً، فَرّ َبِهَا من أبى بكر أن يصلى عليها،كان بينهما شىء.(شرح صحيح البخاري،ج 3،ص 325)» علي بن ابیطالب، همسرش فاطمه راشبانه دفن كرد تا ابوبكر به او نماز نخواند؛ چون بين آن دو اتفاقاتى افتاده بود.

با توجه به این گزارش­های تاریخی نتیجه می­گیریم که آیا این نحوه وصیت، به جز این که خشم و ناراحتي‌ایشان را نسبت به دشمنانش اظهار مى‌كند پیام دیگری می تواند داشته باشد؟!

آري، فاطمه(سلام الله علیها) وصيت كرد كه او را شبانه غسل ودفن نموده و هيچ يك از كسانى را كه بر وى ستم كرده‌اند، خبر نكنند، و اين یکی از سندهای  شيعه است تا ثابت كنند كه صديقه شهيده مظلوم از دنيا رفته و از افرادى كه بر وى ستم كرده‌اند، هرگز راضى نشده است.

کارشناس پاسخگو: محمد مهدی موسوی