شنبه, 02 مرداد 1395 ساعت 09:00
خواندن 363 دفعه

گونه‌شناسی اخلاق‌پژوهی مهدوی در كلام رضوی - مسلم محمدی

چكیده

در این زمانه فرو ریختگی فیزیكی و فضای تقابل و رویارویی میان باورهای بشری و الهی، مبنا قرار دادن ساحت‌های گوناگون ارزش‌های اخلاقی در گستره مباحث مهدوی، به كار آمدی آموزه‌های اسلامی و به خصوص شیعی در این روی آورد می‌انجامد.

 تحلیل جامع وخرد ورزانه مبتنی بر عقل و وحی، عرصه‌های معرفتی بنیادینی را در این باره برروی ارباب دانش و بینش خواهد گشود.

در این میان، گفته‌های امام رضا علیه السلام در جایگاه وحی بیانی درباره مرام و رفتار اخلاقی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و منتظران او در فضای عمومی جامعه دینی، حقایقی ناب را به دوستداران و باورمندان به دولت مهدوی ارائه می‌كند.

در این پژوهش به دور از تأویل و تحویلی‌نگری ناصواب، سعی شده است با تبیینی علمی، برخی از سخنان امام رضا علیه السلام در مساله اخلاق مهدوی طرح وبررسی گردد.

عدالت محوری، ساده زیستی، تواضع، توجه به عبادت و نماز و انتظارفرج، ارزش‌های اخلاقی مورد بحث در پژوهش پیش رو هستند.

 طرح مساله

آنچه بیش از همه در دنیای امروز و در حیطه تبلیغ فرهنگ وآموزه‌های مهدوی موثر و راهگشا است، بیان و ارائه عالمانه مبانی اخلاقی مربوط به وجود مبارك امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و باورمندان به دولت دادگستر او است، همان چیزی كه بدون شك، تا كنون كمترین پژوهش و تحقیق را در گستره مباحث مهدویت پژوهانه و حوزه مطالعات دینی به خود اختصاص داده است.

در این باره دیدگاه پروفسور محمد لگنهاوسن (دانشمند مسلمان شده غربی) در مصاحبه با یكی از پایگاه‌های اینترنتی قابل تأمل است:

به نظر بنده ما هر وقت می‌خواهیم مهدویت را برای غرب مطرح كنیم، خیلی باید روی بُعد اخلاقی مهدویت اصرار و ابرام داشته باشیم و به آن‌ها نشان بدهیم كه ما برای برداشتن موانع ظهور، باید اخلاق خودمان را اصلاح كنیم و در جایگاه پیروان امامان علیهم السلام با تقوا شویم. فكر می‌كنم اگر ما بتوانیم این موضوع را به خوبی تبیین كنیم، اثر زیادی داشته باشد.[2]

دلیل دیگر در رویكرد این تحقیق به اثبات اولویت و اصالت اخلاق در فرهنگ و حكومت مهدوی، آن است كه در همه جوامع آرمانی و آسمانی، حقوق و قانون، جای خود را به اخلاق می‌داده و انسان‌ها به جای روش‌های قانونمند، به اخلاق روی می‌آورند؛ زیرا اخلاق، نسبت به قانون، هم تقدّس دارد و هم از مقبولیت عمومی بیشتری برخوردار است. همان چیزی كه جوامع امروز، خلاف آن را شاهد است و هیچ گاه از طریق قانون گذاری و قضایی نتوانسته است معضلات و ناهنجاری‌های اجتماعی و فردی را مهار و مدیریت كند؛ زیرا اخلاقی ترین حالت جامعه آرمان شهر كه گفته می‌شود نظر افلاطون نیز چنین بوده، این است كه مردم، قوانین را كنار گذاشته و به اخلاق روی آورند و همه با هم و برادر همدیگر باشند و جنگ و جدال‌ها بر چیده شود؛ همان چیزی كه در روایات مأثور از امامان علیهم السلام در وصف حكومت الهی مهدوی به ابعاد گوناگون آن اشاره شده است. در برخی روایات به صورت مطلق و عام، به بر چیده شدن ناملایمات و فراگیری زیبایی‌ها در حكومت مصلح آخر الزمان اشاره شده است. حدیث معروف و قابل تأمل امام باقر علیه السلام درباره کمال عقلی و اخلاقی انسان‌ها در حکومت مهدوی، به زیبایی این مسأله را تبیین كرده است:

اذا ‌‌‌قام قائمنا وضع یده علی رؤوس العباد فجمع به عقولهم و أكمل به احلامهم؛ (راوندی، 1409: ج2، ص841)[3]

یا این که تبلور همه فضائل اخلاقی را در آن زمان خاص باید به وضوح دید:

الخیر كلّه فی ذلك الزمان یقوم قائمنا؛… (طوسی، 1411:ص437)

در چنین جامعه‌ای است كه مردم، دلبسته حاكمان خود خواهند شد و علاقه عمومی در این باره فراهم خواهد آمد و این، فقط در دولت‌های عدالت محور امكان تحقق می‌یابد.

 پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم در وصف این رضایت عمومی در دولت مهدوی فرمود: «ساکنان آسمان و زمین از فرمانروایی او خشنودند». (عاملی، 1385: ج3، ص524)

یا در بیان دیگراشاره فرمود: ساکنان زمین و آسمان، به او عشق می‌ورزند. (نیشابوری، بی‌تا: ج51، ص804)

از ویژگی‌های عصر ظهور، زنگار زدایی از دل مردم و كنار رفتن قهر و كینه‌ها است. در حدیثی از امیر مؤمنان علیه السلام آمده است:

اگر قائم ما قیام کند… کینه‌ها و ناراحتی‌ها از دل بندگان خدا زایل می‌شود. (مجلسی، 1404: ج52، ص316)

در نهایت، سؤال این تحقیق، این است كه آیا می‌توان به وسیله رفتار و گفتار امام رضا علیه السلام طرحی نو درانداخت كه معیار و مبنای افعال اخلاقی همه منتظران و مهدی باوران باشد؟ به خصوص كه فرضیه نگارنده، بر همین اصل استوار است كه با استقصایی كامل و با نگاهی عالمانه و اندیشه ورانه، امكان ارائه ارزش‌های اخلاقی در كلام امام رضا علیه السلام قابل دسترسی و تحقق است.

آموزه‌های اخلاقی مهدوی

موضوع اخلاق و مهدویت در گونه‌ها و عناوین متعددی مانند اخلاق در حكومت مهدوی، در دو نگاه فردی و اجنماعی، اخلاق فضیلت و رذیلت انسان‌ها پیش و پس از ظهور و مباحث مشابه، قابل طرح و بررسی است. در این راستا، بررسی این مسأله از زاویه نگاه معصومان علیهم السلام اساسی و از اتقان و اعتبار بالایی برخوردار است. كه این را می‌توان آشنایی با مسلك معصوم در نگاه معصوم نام نهاد.

در این جستار، تلاش بر این است كه سخنان امام رضا علیه السلام كه به صورت مستقیم، اوصاف و ویژگی‌های امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را بر شمرده است مورد توجه قرار گیرد؛ با این نگاه كه یك منتظر معتقد و الگوگرا، این فضایل را مبنای اعمال و افعال خود قرار می‌دهد؛ به خصوص این كه یكی از مبانی اساسی اخلاق دینی، عدم گفتمان محض و تكیه بر عمل گرا بودن است.

علاوه بر این، برخی گفتار‌ها و رفتار‌های اخلاقی مربوط به شخص امام رضا علیه السلام نیز نمونه‌های خوبی در این مسأله برای منتظران راستین به حساب می‌آید؛ زیرا اخلاق الهی همه معصومان عجل الله تعالی فرجه الشریف مانند شخص پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم موجب علاقه و جذب مردم به آن‌ها می‌شد، تا جایی كه اخلاق نبوی در اخلاق پژوهی معاصر به عنوان معجزه دوم خاتمیت نام گذاری شده است كه این در حقیقت، وجه مشترك همه معصومان است.[4]

فرایند مباحث پیش رو چنین است كه هریك از عناوین اخلاقی كه سخنی از امام رضا علیه السلام در آن مسأله خاص به دست آمده است، طرح می‌شود و سپس درباره آن به صورت موردپژوهانه، بحث و بررسی خواهد شد.

عدالت محوری

مهم ترین كلیدواژه اخلاقی كه در حكومت مهدوی از آن یاد می‌شود، مفهوم عدالت و داد ورزی است كه از مقومات بنیادین دولت آن حضرت به شمار می‌آید كه به ویژه درروایات نقل شده از معصومان علیهم السلام همواره به چنین جامعه‌ای نوید داده شده است كه آن مصلح یگانه، پس از آن كه جهان پر از ظلم وجور خواهد شد، آن را آكنده از قسط وعدل خواهد كرد. و هیچ جای زمین باقی نماند، مگر این كه پر از عدل و بركت و فیض او شود؛ حتی جانوران و گیاهان نیز از این عدالت و دادگستری بهره مند گردند. (مجلسی، 1404: ج10، ص104) در حكومت وی ذره‌ای بر كسی جفا و ظلم نخواهد شد و رنجی بر دلی ننشیند.

 امام رضا علیه السلام در این باره فرمود:

هرگاه آن امام خروج کند، زمین به نور پروردگارش روشن می‌شود و ترازوی عدالت، میان مردم برقرار می‌گردد؛ پس کسی به کسی ستم نخواهد کرد. (مجلسی، همان: ج52، ص321)

 نتیجه سخن امام رضا علیه السلام این است كه آن حضرت، واقعیت عدل را به تمام معنا برای مردم، جلوه‌گر خواهد كرد و آنان نیز با بصیرت خود، آن را مشاهده خواهند كرد: «‌فیریكم كیف عدل السیره»[5]

البته نكته مهم و قابل اهمیت در این است كه مراد از عدالت در دولت مهدوی چیست؟ به خصوص این كه امروزه همه مكاتب اخلاقی مدعی عدل گرایی هستند و عملاً این واژه به یك مشترك لفظی تبدیل شده كه هر مكتبی در تلاش برای مصادره آن به نفع خویش است. به نظر نگارنده، پس از كنكاش و بررسی معانی مختلف لغوی و اصطلاحی ارائه شده در این میان، «حد وسط» جامع‌ترین مفهوم عدل و وجه مشترک میان همه معانی آن بوده كه مراد از آن، اعتدال در امور است.

امام رضا علیه السلام در حدیثی اهل بیت علیهم السلام را مصداق این حد اعتدال می‌داند:

نحن آل محمد النمط الأوسط الذی لایدركنا الغالی و لایسبقنا التالی (صدوق، 1398: ص114)

 در این بیان، تندروی و كندروی، دو طرف راه میانه است. در واقع، حكومت الهی و آرمان شهر مهدوی، با اعمال میانه روی در امور، رعایت مساوات و حکم به حق، زمینه ساز پیدایش اعتدال در ابعاد فكری و عملی مردم خواهد شد.[6] این از ویژگی‌های انسان كامل و خاتم انبیا و پس از او خاتم اولیا است. امام خمینی1 در این باره پس از آنکه عدل را به معنای حدّ وسط میان افراط و تفریط معنا می‌کند، معتقداست:

عدالت در مظهریت اسما و صفات، استقامت مطلقه است. ومختص به انسان کامل است.که برترین آن حضرت خاتم است که بر حداعتدال تام است. (امام خمینی، 1377: ص147)

انتظارفرج

از آن جا كه انتظار فرج، جامعه منتظر و مهدوی را به جامعه‌ای فعال و پویا تبدیل می‌كند و با ركود و تحجر در تضاد است، مهم ترین عامل رشد و شكوفایی اخلاقی برشمرده می‌شود و همواره مورد تأكید و توجه همه معصومان علیهم السلام بوده است. پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام انتظار فرج را بهترین و برترین اعمال امت معرفی كرده‌اند.[7]

از این روایت می‌توان برداشت نمود که حضرت مهدی خود از منتظران وعده الهی ظهور بوده و چشم به فراهم شدن اسباب تحقق دولت موعود الهی دارند.

جنبه اخلاقی انتظار فرج آن است كه نوع خاصی از صبر و بردباری به عنوان یكی از برترین فضائل اخلاقی به حساب می‌آید. در حقیقت، انتظار فرج، هم صبر بر مصیبت است و هم صبر در عبادت. در كلامی امام رضا علیه السلام انتظار فرج را این گونه تبیین فرموده:

ما أحسن الصبر و انتظار الفرج…. فعلیكم بالصبر فإنه إنما یجیء الفرج علی الیأس…؛

علاوه بر این كه انتظار فرج، زمینه امید و كنار گذاشتن یأس و پوچ گرایی است كه تا امروز، مهم ترین عامل شكوفایی و درخشندگی مكتب و تفكر اهل بیت علیهم السلام بوده است.

در حقیقت، امام با این بیان، تفاوت میان صبر مذموم و ممدوح را به شیعیان گوشزد كرد و انتظار فرج، صبری توأم با حركت به سوی مقتدا و در نتیجه، متلبس شدن به صفات امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف معرفی شده است كه یكی از ثمرات باور به آن را می‌توان، مقابله با ظلم و بیدادگری بر شمرد.

از این رو مرحوم آیت الله مطهری انتظار را به دو قسم مثبت و منفی تقسیم می‌كند و معتقد است:

درباره آسیب شناسی انتظار، باید گفت دو نوع انتظار وجود دارد؛ انتظار ویرانگر و انتظار سازنده.

انتظار ویرانگر: برداشت قشرى از مهدویت و قیام و انقلاب مهدى، این است كه صرفاً ماهیت انفجارى دارد، فقط از گسترش و اشاعه و رواج ظلم‌ها و تبعیض‌ها و اختناق‌ها و حق كشی‌ها و تباهی‌ها ناشى مى شود. آن گاه كه اصلاح به نقطه صفر برسد، این انفجار رخ مى دهد و دست غیب براى نجات حقیقت از آستین بیرون مى آید. علی هذا هر اصلاحى محكوم است؛ زیرا هر اصلاح، یك نقطه روشن است و تا در صحنه اجتماع نقطه روشنى هست، دست غیب ظاهر نمى شود، برعكس، هر گناه، هر فساد و هر ظلم و هر تبعیض و هر حق كشى , هر پلیدی به حكم این كه مقدمه صلاح كلى است و انفجار را قریب الوقوع مى كند روا است. این نوع انتظار فرج، به هیچ وجه با موازین اسلامى و قرآنى وفق نمى دهد.

انتظار سازنده: در انتظار سازنده، ظهور مهدى موعود، حلقه اى است از حلقات مبارزه اهل حق و اهل باطل كه به پیروزى نهایى اهل حق منتهى مى شود. سهیم بودن یك فرد در این سعادت، موقوف به این است كه آن فرد، عملاً در گروه اهل حق باشد، نه این که هنگام ظهور، همه اهل باطل باشند. (مطهری، 1361ش: ص61)

در كلام امام رضا علیه السلام از مسائلی كه در باره امام مهدی مورد توجه خاص بوده، مسأله انتظار فرج است كه می‌تواند برای محققان مهدویت، دست مایه تحقیقات علمی باشد. در حدیثی آمده است كه آن حضرت خود هنگام شنیدن نام «قائم» از جای برمی خاست و دست بر سر می‌نهاد و می‌فرمود: «خدایا! فرجش را برسان و قیامش را آسان گردان». (صافی گلپایگانی، 1419: ص506)

 نتیجه آن كه انتظار فرج، زیباترین و مهم ترین ویژگی علامت دوستداران و باورمندان به امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و دولت دادگستر او بوده است و دارای آثار تربیتی فراوانی است. [8] بهترین راه اتصال به آن حضرت، اتصاف به اوصاف او و تخلق به خلق الهی حضرتش خواهد بود. عالمان شیعه نیز همواره مشوق مردم در این باره بوده‌اند و در حقیقت این مسأله را نشانه شیعه معتقد و حقیقی بر شمرده‌اند.

ساده زیستی

زی ساده و سازگار با توده‌های پایین جامعه، مهم ترین رمز ماندگاری حاكمان و دولت‌مردان در حفظ دایره حكومتی آن‌ها است. امیرالمؤمنین علیه السلام نمونه برجسته این فضیلت اخلاقی است كه همواره از والیان خویش چنین خواسته و آن‌ها را بر عدم توجه به آن، ملامت كرده است. آن حضرت در نامه‌ای به عثمان بن حنیف انصاری، والی بصره كه در میهمانی اغنیا بدون حضور نیازمندان شركت كرده بود، بعد از آن كه می‌فرماید: «گمان نمی‌كردم تو در چنین مهمانی شركت كنی»، می‌فرماید:

 بدان كه پیشوای شما از دنیای شما، به دو جامه فرسوده و دو قرصه نان خوردنی بسنده كرده است به خدا از دنیای شما زری نیندوختم و از غنیمت‌های آن، ذخیره ننموده و بر جامه كهنه ام كهنه‌ای نیفزودم. (نهج البلاغه، نامه 45)

درباره همسانی امام رضا علیه السلام با توده مردم آمده است كه تابستان، فرش او حصیر و بوریا بود و روى آن مى‏نشست و زمستان روى نمد. پیراهنى زبر و خشن مى‏پوشید، مگر آنكه می‌خواست پیش مردم آید كه در آن وقت، لباس سنگین و بهتر در بر می‌نمود.(صدوق، 1378: ص178) یا این كه هر وقت سفره براى ایشان مى گستردند، ظرفی نزدیك آن جناب می‌گذاشتند. از هر غذایى به قدرى برمی داشت و در آن قدح می‌ریخت؛ سپس دستور می‌داد آن را به فقرا بدهند. (مجلسی، بی‌تا: ص89)

همین گونه درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف آمده است:

لو خرج قائمنا لم یكن الا العلق و العرق و النوم علی السروج و ما لباس القائم الا الغلیظ و ما طعامه إلا الجشب؛

او جامه‌های خشن می‌پوشد و نان جو می‌خورد… (جمعی از نویسندگان، 1367: ج4، ص46) و مانند امیر المؤمنین زندگی می‌كند و قوت او نان خشك خواهد بود. (مجلسی، 1404: ص52، ص359)

یكی از عناصر اصلی شیفتگی مردم به دولت مهدوی نیز همین است كه او نیز در عین قدرت و تمكن حكومتی و دنیایی به ساده ترین زندگی بسنده می‌كند.

شاید بتوان بین ساده زیستی امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و امیرالمؤمنین علیه السلام تمایزی قائل شد و آن این كه امیرالمؤمنین علیه السلام خود را موظف می‌دانست با نیازمند ترین فرد در قلمرو حكومت اسلام در خوراك و پوشاك همانند باشد؛ اما در دولت مهدوی بنا بر روایات متعدد و متواتر كسی در فقر و فلاكت مادی به سر نمی‌برد، تا آن حضرت بخواهد در همسانی با آن‌ها بكوشد؛ بلكه توجه امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به ساده زیستی به عنوان یك اصل ثابت اخلاقی است، نه صرف همگونی با رده‌های پایین جامعه.

توجه به این اصل برای دولت مردان جامعه اسلامی در دوران غیبت، می‌تواند آن‌ها را از بسیاری از آفات به دور نگهدارد. امام خمینی1 خطاب به نمایندگان مجلس درباره توجه به این مسأله می‌فرماید:

اگر بخواهید بی‌خوف و هراس، مقابل باطل بایستید و از حق دفاع كنید و ابرقدرتان و سلاح‌های پیشرفته آنان و شیاطین و توطئه‌های آنان در روح شما اثر نگذارد و شما را از میدان به در نكند، خود را به ساده زیستن عادت دهید و از تعلق قلب به مال و منال و جاه و مقام بپرهیزید. مردان بزرگ كه خدمت‌های بزرگ برای ملت‌های خود كرده‌اند، اكثر ساده زیست و بی‌علاقه به زخارف دنیا بوده‌اند. (امام خمینی، 1385:ج18، ص471).

تواضع و فروتنی

تواضع، نقطه مقابل تكبر است؛ بدین معنا كه انسان نزد خویش خود را برتر از دیگران نداند و عملاً در ارتباط با دیگران به شأنی كمتر از آنچه مردم برای امثال او قائل هستند، بسنده كند. (جمعی از نویسندگان، 1389: ص227)

در آیات متعددی، خداوند متواضعان را مصداق بندگان واقعی بر شمرده (فرقان:63) و به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز خطاب می‌كند كه برای مؤمنان بال خود را از روی فروتنی بگستران. (شعراء: 215) امام صادق علیه السلام نیز می‌فرماید:

از مصادیق تواضع، این است كه انسان به پایین تر ازجایگاهش راضی باشد و به دیگران سلام كند و بحث و جدل را ترك نماید، اگر چه حق با او باشد. نیز دوست نداشته باشد كه او را به تقوا و خداترسی بستایند. (كلینی، 1365: ج2، ص122).

نفس فروتنی و تواضع، خلقی نیكو و پسندیده است این صفت نیكو آن جا نُمود بیشتر و ماندگاری خواهد داشت كه یك مدیر اجتماعی و حاكم جامعه، متخلق به این صفت انسانی باشد. در سخنی امام رضا علیه السلام درباره این فضیلت اخلاقی امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می‌فرماید:

یكون أشد الناس تواضعا لله عز وجل؛ او برترین انسان در فروتنی و كوچك نفسی در كسب رضایت خداوند است. (مجلسی، 1404: ج25، ص116)

فلسفه این سخن امام رضا علیه السلام در برتر بودن امام مهدی در تواضع و فروتنی این است كه زمینه برای رواج دیگر ارزش‌های اخلاقی است؛ همان گونه كه امیرالمؤمنین علیه السلام آن را برترین فضیلت اخلاقی دانسته كه موجب گسترش دیگر فضیلت‌های اخلاقی می‌شود. (آمدی، 1426: ح5142)

توجه به عبادت و نماز

در فرایند ارتباط با خدا، عبادت، رتبه و اهمیت خاصی دارد، تا جایی كه «عبد» واژه مترادف انسان شده است؛ یعنی مطلوب این است كه آدمی به گونه‌ای مأنوس و مطیع خدا شده باشد كه تجسم و تجلی عبادت گردد، همان گونه كه عبادت به نهایت فروتنی و طاعت تعریف شده و از سوی مقابل تنها كسی مستحق عبادت دانسته شده است كه نهایت كمال و فضیلت از او است. (راغب، 1361: واژه عبد)

و به تعبیر علامه طباطبائی:

عبادت این است که عبد، خودش را در مقام مملوکیت قرار می‌دهد؛ به همین علت، عبادت منافی با استکبار و غیر منافی با اشتراک است. (طباطبایی، 1390: ج1، ص24)

بیان استاد مطهری در این باره چنین است:

پرستش، آن حالتى را مى گویند كه در آن، انسان یك توجهى مى كند از ناحیه باطنى خودش به آن حقیقتى كه او را آفریده است و خودش را در قبضه قدرت او مى بیند. خودش را به او نیازمند و محتاج مى بیند. در واقع سیرى است كه انسان از خلق به سوى خالق می‌برد. (مطهری، 1374:ج1، ص292)

محور مسائل اخلاقى، خود را فراموش كردن و از خود گذشتن و از منافع خود صرف نظر كردن است. در اخلاق، یك مسأله وجود دارد كه اساس همه مسائل اخلاقى است و آن رهایى از خودى و رها كردن و ترك انانیت است. (مطهری، 1373: ص80) بر اساس جهان‌بینی قرآن، انسان فقر محض است و هر چه در جهان است، از آنِ خداوند است. (فاطر: 15)

 در این میان، نماز در فرهنگ رفتاری و گفتاری معصومان از ارزش و اهمیت برجسته و بی‌بدیلی برخوردار است. در باره شخص امام رضا علیه السلام كه معرف امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف در این پژوهش است، نمونه‌های زیبا و قابل توجهی در عبادت و نماز دیده می‌شود. دو نمونه تاریخی آن، ترك جلسه مناظره به هنگام نماز است و دیگری روایت مفصل رجاء بن ابى ضحّاك است از آنچه از امام در طول سفر از مدینه تا خراسان مشاهده كرده بود.

امام در مناظره با یكی از مادی گرا‌یان به نام عمران صابی در حضور مأمون، وقتی هنگام اذان شد، جلسه را ترك كرد. عمران گفت: «دلم در حال آمادگی پذیرش حقیقت است». امام فرمود: «نماز می‌خوانیم و بر می‌گردیم». (صدوق، 1378: ج1، ص182)

رجاء بن ابى ضحّاك نیز گوید:

مأمون مرا فرستاد تا امام رضا علیه السلام را از مدینه به خراسان نزد او آورم و سفارش نمود كه من شخصاً مراقب و مواظب او باشم و مرا امر كرد كه از راه بصره و اهواز و فارس حركت دهم، نه راه قم، و شبانه‏روز هم از او جدا نشوم و محافظ او باشم، تا وى را بر مأمون وارد كنم. من پیوسته با او بودم و جدا نمى‏شدم از مدینه تا مرو. به خدا قسم! احدى را ندیدم كه از او متّقى‏تر نسبت به خداى تعالى باشد، یا از او بیشتر یاد خدا كرده باشد و ذكر خدا گوید؛ در همه اوقاتش، پارساتر از او باشد، …….. (صدوق، 1378: ج2، ص182)

امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف به عنوان خاتم اولیاء و مصداق انسان كامل، عابدترین و عارف ترین انسان است و همانند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مهم ترین صفت او عبودیت و خضوع به درگاه احدیت است. امام كاظم علیه السلام درباره آن حضرت می‌فرماید:

پدرم فدای كسی باد كه شب‌ها در حال سجده و ركوع، ستارگان را شبانی می‌كند. (سید بن طاووس، 1377: ص200)

امام رضا علیه السلام وقتی علائم امام را بیان می‌كند می‌فرماید:

او باید باتقواترین، بردبارترین و عابدترین انسان‌ها باشد و آنچه به مردم امر و نهی می‌كند، خود باید بیش از همه عامل و تارك آن‌ها باشد. (صدوق، 1378: ص192)

نكته قابل توجه در دوران غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف آن است كه یكی از بهترین راه‌های ارتباط با امام زمان، خواندن نماز مخصوص آن حضرت است كه آیت الله جوادی آملی برداشت لطیفی از این نماز ارائه می‌دهد:

در این نماز، جمله توحید كه واسطه العقد و بیت الغزل سوره مباركه فاتحه الكتاب است «ایاك نعبد و ایاك نستعین» صدبار تكرار می‌شود كه گویای سری عمیق است. نماز گزاری كه صد بار توحید تلقی می‌كند و آن را به گونه‌ای كه «ایاك» را كه مفعول است بر «نعبد» و «نستعین» مقدم دارد، به قلب خویش تلقین سازد به توحید ناب بار می‌یابد… آن گاه به چنین كسی دستور می‌دهند دعای بعد از نماز را بخواند و عارفانه بگوید «یا محمد یاعلی، یاعلی یا محمد اكفیانی فانكما كافیان» این دستور در پی توحید می‌آموزاند كه اول هر امر مهم، باور و عمل بر اساس توحید است و سپس در جهت توحید، توسل به وسائل و توسط به وسائط. (جوادی آملی، 1378: ص101)

نتیجه

در این تحقیق به دست آمد كه بررسی مسأله اخلاق در گستره مهدویت پژوهی در ارائه منطقی و عالمانه ترویج فضائل اخلاقی و نفی رذائل در دولت آرمان شهر آن امام موعود ضرورت و اهمیتی فراوان دارد.

از روایات ماثور از امام رضا علیه السلام درباره ویژگی‌های اخلاقی و معنوی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و آنچه در رویكردهای اجتماعی حكومت آن حضرت پدید می‌آید، امكان ارائه نظام مند ارزش‌های اخلاقی مهدوی قابل دسترسی وتحقق است.

عدالت محوری، ساده زیستی، تواضع و انتظار فرج، از اصول اخلاقی است كه هم در سیرت اخلاقی شخص امام مهدی در كلام رضوی آمده است و هم وظیفه منتظران را در عصر غیبت تعیین می‌كند.

خلاصه تحلیل در اصول ارزشی فوق چنین بود: انتظار فرج به عنوان صبر خاص و ممدوح؛ عدالت، بنیادی ترین اصل در حكومت‌های الهی؛ ساده زیستی و تواضع، تاثیرگذارترین اصول جذب مردم به حاكمیت دادگستر و در نهایت توجه ویژه به عبادت و نماز به عنوان تنها راه اتصال و قرب به خداوند متعال مورد كنكاش و بررسی قرار گرفت.

 

پی نوشت ها :

[2]. پایگاه اطلاع رسانی حوزه www.hawzah.net.

[3]. در این باره رجوع شود، به مقاله واكاوی مورد پژوهانه اكمال اخلاقی و عدالت طلبی در عصر ظهور، اثر نگارنده، مجله مشرق موعود، ش 14.

[4]. ر. ك: قراملكی، معجزه انگاری اخلاق نبوی، مجله اندیشه نوین دینی، شماره 11.

[5]. ر.ك: نهج البلاغه، خطبه، 138.

[6]. در این باره رجوع شود، به مقاله واكاوی مورد پژوهانه اكمال اخلاقی و عدالت طلبی در عصر ظهور، اثر نگارنده، مجله مشرق موعود، ش 14.

[7]. ر. ك: صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص 626- 634.

[8]. در این باره ر.ك: خورشید مغرب (ص258-334) اثر محمدرضا حكیمی كه به تفصیل، فواید و آثار انتظار و فلسفه‌های اخلاقی و اعتقادی آن طرح و بررسی شده است.

 

منابع :

قرآن كریم

نهج البلاغه

1.       آمدی تمیمی، عبد الواحد، غرر الحكم و درر الكلم، تهران، دارالكتاب الاسلامی، 1426ق.

2.       ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، قم، مكتبه علامه، بی‌تا.

3.       امام خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج 18، ، تهران، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، 1385.

4.       ــــــــــــــــــــ ، شرح حدیث جنود عقل وجهل، تهران، موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، سوم 1377ش.

5.       جمعی از نویسندگان، معجم احادیث الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، قم، 1376ش.

6.       ــــــــــــــــــــ ، اخلاق اسلامی، مبانی و مفاهیم، قم، معارف، 1389ش.

7.       جوادی آملی، عبد الله، امام مهدی، موجود موعود، قم، اسراء، 1387ش.

8.       حكیمی، محمد رضا، خورشید مغرب، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بیست و یكم، 1380ش.

9.       راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، ترجمه و تحقیق سید غلامرضا خسروی، تهران، مرتضوی، 1361ش.

10.   راوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی، 1409 ق.

11.   سید بن طاووس، ابوالقاسم علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسایل، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1377ش.

12.   شیخ طوسى‏، كتاب الغیبه للحجه، قم‏، مؤسسه معارف اسلامى، 1411ق.

13.   شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا علیه السلام، تهران، جهان، 1378 ق.

14.   ـــــــــــ، کمال الدین و تمام النعمه، قم، دارالكتب الاسلامیه، 1395 ق.

15.   ـــــــــــ، التوحید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1398ق

16.   صافی گلپایگانی، لطف الله، منتخب الاثر، قم، مؤسسه السیده المعصومه، 1419ق.

17.   طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان، قم، اسماعیلیان، دوم، 1390 ق.

18.   عاملی، محمد بن حسن حر، اثبات الهداه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1385ش.

19.   عسكری، نجم الدین جعفر بن محمد، المهدی الموعود المنتظر، تهران، بنیاد بعثت، 1360ش.

20.   عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تهران، مؤسسه بعثت، 1421ق.

21.   قراملكی، احد و مظهر قراملكی، علی، معجزه انگاری اخلاق نبوی، مجله «اندیشه نوین دینی»، شماره 11، 1386ش.

22.   کلینی، محمد بن یعقوب، الاصول من الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش.

23.   مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، 1404ق.

24.   ـــــــــــــــــ ، زندگانى حضرت امام رضا علیه السلام، ترجمه موسى خسروى، تهران، اسلامیه، بی‌تا‏.

25.  محمدی، مسلم، واكاوی مورد پژوهانه اكمال اخلاقی و عدالت طلبی در عصر ظهور، مجله «مشرق موعود»، ش 14، تابستان 1389ش.

26.   مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی، قم، نشر اسلامی، 1361ش.

27.   ـــــــــــــــ، گفتارهای معنوی، تهران، صدرا، 1373ش.

28.   ـــــــــــــــ، اسلام و مقتضیات زمان ج 1 و2، تهران، صدرا، 1374ش.

29.   نعمانی، ابی عبد الله محمد بن ابراهیم، الغیبه، تهران، مکتبه الصدوق، 1397ق.

30.   نیشابوری، مسلم بن الحجاج، صحیح، مصر، بی تا، بی نا.

31.   پایگاه اطلاع رسانی حوزه www.hawzah.net.

 

 

منبع : ماهنامه انتظار تابستان - شماره 33

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن