چهارشنبه, 20 اسفند 1393 ساعت 11:00
خواندن 1552 دفعه

مروری نقادانه بر دو اثر پژوهشی دانشگاهی در غرب درباره مهدويت - سيد محمد تقی آيت اللهی

مقاله حاضر دو اثر علمی دانشگاهی در غرب را كه درباره مهدویت نوشته شده مرور كرده و نقادی می كند. این دو اثر را یكی از اساتید مسلمان شیعه بنام دكتر عبدالعزیز عبدالحسین ساشدینا تحقیق كرده است. اثر اول كه برخاسته از پایان نامه دوره دكتری اوست، ‌مطالعه‌ای جامع درباره عقیده مهدویت به عنوان منجی اسلا‌م است كه راهنمایی ارزشمند برای طلا‌ب علوم دینی و اسلا‌می و دانشجویان تاریخ و سیاست به شمار می‌آید و این اعتقاد كلیدی و تكامل آئین آن را در منابع اصیل امامیه بررسی می نماید.

اثر دوم، به بررسی جایگاه رهبری عادل در تشیع در دوران غیبت كبرای آن حضرت می‌پردازد و نظریه سیاسی اجتماعی شیعه را در این دوران موشكافانه تبیین نموده و آن را در چارچوب ولا‌یت مطلقه فقیه ارائه می‌دهد و سیر تاریخی موضوع را از آغاز غیبت تا عصر حاضر با توجه به آراء فقهای معاصر و در پرتو تشكیل نظام سیاسی ایران در پی انقلا‌ب اسلا‌می معاینه می‌نماید. در این مقاله هر دو اثر مورد نقادی قرار گرفته و زمینه را برای ترجمه كامل آن دو فراهم آورده است.

‌تا حدود سه‌ دهه‌ پیش‌ بیش‌تر پژوهش‌ها دربارهِ‌ تشیع‌ در جوامع‌ غربی‌ و به‌ دست‌ پژوهشگران‌ مسیحی‌ و یهودی‌ انجام‌ می‌گرفت‌ و كرسی‌های‌ درسی‌ دانشگاهی‌ دربارهِ‌ این‌ موضوع، نیز در این‌ جوامع‌ در اختیار دانشمندان‌ و استادان‌ آن‌ها بود. یافته‌های‌ این‌ گونه‌ پژوهش‌ها نیز از روش‌های‌ مكانیسم‌ تاریخی‌ استفاده‌ می‌كرد و محتوای‌ آن‌ها هم‌ اساساً بر منابع‌ دست‌ دوم‌ تكیه‌ داشت.

در سال‌های‌ (1981 و 1988) دو اثر پژوهشی‌ در غرب‌ منتشر شد كه‌ نویسندهِ‌ هر دو، از مسلمانان‌ شیعه‌ و مقیم‌ غرب‌ است. وی‌ دكتر عبدالعزیز عبدالحسین‌ ساشدینا، نام‌ دارد كه‌ در سال‌ (1942 میلادی) متولد شده‌ و اصالتاً از شیعیان‌ اثنی‌ عشری‌ آفریقاست. او تحصیلات‌ دورهِ‌ كارشناسی‌ خود را در ایران‌ گذرانده، دورهِ‌ دكترای‌ مطالعات‌ مذهبی‌ را در دانشگاه‌ تورنتوی‌ كانادا سپری‌ كرده‌ و در سال‌ 1976 از پایان‌ نامهِ‌ خود كه‌ دربارهِ‌ مهدویت‌ می‌باشد، دفاع‌ كرده‌ است2. وی‌ به‌ زبان‌های‌ فارسی، عربی‌ و انگلیسی‌ آشنایی‌ كامل‌ دارد و سیر پژوهش‌ خود را در این‌ زمینه‌ ادامه‌ داده‌ و نخستین‌ اثر خود را به‌ صورت‌ كتابی‌ بر پایهِ‌ تحقیقات‌ دورهِ‌ دكتری‌ خود، منتشر كرده‌ است3 (كه‌ در این‌ نقد از آن‌ به‌ عنوان‌ <اثر اول> یاد می‌شود). او پس‌ از آن، طرح‌ پژوهشی‌ دیگری‌ را آغاز می‌كند و چندین‌ دورهِ‌ فرصت‌ مطالعاتی‌ را در ایران، عراق‌ و اردن‌ می‌گذراند كه‌ نتیجهِ‌ آن‌ به‌ صورت‌ كتاب‌ دیگری‌ منتشر می‌شود.4 (در این‌ نقد آن‌ را <اثر دوم> می‌نامیم.) او مقدمه‌ این‌ اثر را با این‌ فراز از دعای‌ افتتاح‌ پایان‌ می‌برد: <اللهم‌ انا نرغب‌ الیك‌ فی‌ دوله‌ كریمه‌ تعزبها‌ الاسلام‌ و اهله‌ و تذل‌ بها النفاق‌ و اهله‌ و تجعلنا فیها من‌ الدعاه‌ الی‌ طاعته‌ والقاده‌ الی‌ سبیله‌ و ترزقنا بها‌ كرامه‌ الدنیا والاخره>.

وی‌ اثر اول‌ را به‌ فاطمه، همسرش‌ و اثر دوم‌ را به‌ ساحت‌ مقدس‌ حضرت‌ ولی‌ عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) (السلطان‌ العادل‌ المنتظر) تقدیم‌ می‌كند و از دو پسرش‌ علی‌رضا و محمدرضا كه‌ او را در این‌ پژوهش‌ همراهی‌ كرده‌اند، سپاسگزاری‌ می‌نماید.

اثر نخست‌ با نام‌ <منجی‌ اسلامی: اعتقاد به‌ امام‌ مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در تشیع‌ اثنی‌ عشری> در قطع‌ وزیری‌ و در 230 صفحه، با قلم‌ نسبتاً ریز منتشر شده‌ و از یك‌ پیش‌گفتار، شش‌ فصل، یك‌ ضمیمه، یك‌ نمودار و یادداشت‌ها، كتابنامه‌ و فهرست‌ اعلام‌ تشكیل‌ شده‌ است.

فصل‌های‌ كتاب‌ به‌ شرح‌ زیر طرح‌ ریزی‌ شده‌ است:

فصل‌ اول: مقدمه: مهدی‌ (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، منجی‌ اسلامی؛

فصل‌ دوم: قائم‌ المهدی، امام‌ منجی‌ دوازدهم؛

فصل‌ سوم: غیبت‌ امام‌ دوازدهم؛

فصل‌ چهارم: امامت‌ امام‌ غایب؛

فصل‌ پنجم: رجعت‌ امام‌ مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)؛

فصل‌ ششم: نتیجه‌گیری؛

ضمیمه: ویژگی‌های‌ امام‌ و نظام‌ امامت‌ مستند به‌ كتاب‌ الحجه‌ علامه‌ كلینی؛

فرهنگ‌ اصطلاحات.

نمودار: سلسله‌ امامت‌ در تشیع‌ اثنی‌ عشری‌ و تشیع‌ اسماعیلی.

یادداشت‌ها

اختصارات‌ و كتاب‌نامه‌ انتخابی‌

نویسنده‌ در پیش‌گفتار این‌ اثر می‌نویسد:

<دانشمندان‌ متأخر غربی، در موضوع‌ مهدویت، تقریباً چیزی‌ ننوشته‌اند و همین‌ امر انگیزهِ‌ انجام‌ این‌ پژوهش‌ و نگارش‌ این‌ اثر علمی‌ شد؛ طی‌ پژوهش‌ پایان‌ نامهِ‌ دوره‌ دكتری‌ام، ضرورت‌ بررسی‌ متون‌ غنی‌ و گسترده‌ در این‌ موضوع‌ را احساس‌ كردم، یافته‌های‌ خود را بر علمای‌ دینی‌ عرضه‌ داشتم‌ و با آنها مباحثه‌ كردم، بی‌آن‌كه‌ توجه‌ دقیق‌ به‌ مبانی‌ علمی‌ جدید را نادیده‌ انگارم. امری‌ كه‌ مرا به‌ وصول‌ به‌ این‌ هدف‌ آماده‌ كرد همكاری‌ گسترده‌ و بی‌دریغ‌ استادها، دانشمندان، دوستان‌ و همكارانی‌ بود كه‌ در تورنتو، مشهد مقدس‌ و نجف‌ اشرف‌ داشتم.>

این‌ اثر برای‌ درك‌ تحولات‌ معاصر ایران، كه‌ با پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ به‌ تشكیل‌ نظام‌ جمهوری‌ اسلامی‌ انجامید، نیز تحولاتی‌ كه‌ در دیگر نواحی‌ جهان‌ اسلام‌ كه‌ شیعه‌ از نیروی‌ اجتماعی‌ و سیاسی‌ برخوردارست، اهمیت‌ زیادی‌ دارد. به‌ طور كلی‌ احادیث‌ اسلامی‌ دربارهِ‌ ظهور مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، رهبر نجات‌بخش‌ و هدایتگر الهی‌ كه‌ از نسل‌ پیامبر بزرگ‌ اسلام(ص) است، سخن‌ گفته‌اند. در تشیع‌ اعتقاد به‌ مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) ستونی‌ است‌ كه‌ تمام‌ بنای‌ روحانی‌ و باطنی‌ دین‌ بر آن‌ استوار است. در این‌ اثر، ساشدینا با این‌ هدف‌ كه‌ عقیدهِ‌ مهدویت‌ جنبه‌ محوری‌ و كلیدی‌ دارد، موضوع‌ را با روش‌ علمی‌ در منابع‌ اصلی‌ امامیه‌ بررسی‌ و تكامل‌ آیینی‌ این‌ ایده‌ را موشكافانه‌ مطالعه‌ می‌كند. او مفهوم‌ منجی‌ در مذاهب‌ یهودی‌ و مسیحی‌ را با یكدیگر مقایسه‌ كرده‌ و با مفهوم‌ شیعی‌ آن‌ مطالعه‌ای‌ تطبیقی‌ انجام‌ می‌دهد. سپس‌ رابطهِ‌ بسط‌ یافتهِ‌ آن‌ را بین‌ مسلمانان‌ شیعی‌ و نظام‌های‌ سیاسی‌ مقایسه‌ می‌كند. منابع‌ اصلی‌ وی‌ در بسط‌ نظریه‌های‌ آئینی‌ مهدویت، بر پایهِ‌ آثار دانشمندان‌ صدر اول‌ امامیه، كه‌ تا زمان‌ غیبت‌ امام(علیه السلام) فاصله‌ چندانی‌ نداشته‌ و اندیشه‌های‌ خود را در زمانی‌ گسترش‌ داده‌اند كه‌ در جهان‌ اسلام‌ در اقلیت‌ محض‌ بوده‌اند، بنا شده‌ است.

این‌ اثر با روش‌شناسی‌ مطالعهِ‌ تاریخ‌ اعتقاد به‌ مهدویت‌ - و نه‌ خود اعتقاد به‌ مهدویت، موضوع‌ را مورد مطالعه‌ علمی‌ قرار داده‌ است. به‌ همین‌ دلیل: خواننده‌ معتقد و مؤ‌من‌ باید به‌ این‌ نكته‌ توجه‌ داشته‌ باشد كه‌ نگرش‌ نویسنده‌ به‌ موضوع‌ به‌ عنوان‌ یك‌ پژوهشگر مطرح‌ است‌ نه‌ به‌ عنوان‌ یك‌ معتقد و با شیوه‌ تعقل‌ تاریخی‌ موضوع‌ را بررسی‌ می‌كند، نه‌ از جنبه‌ اعتقادی. به‌ عبارت‌ دیگر؛ پژوهش‌ او با هدف‌ تهیهِ‌ تفسیر مطلوبی‌ از چگونگی‌ یك‌ جامعهِ‌ مذهبی‌ كه‌ تحت‌ نظر جنبه‌های‌ اجتماعی‌ - سیاسی، از اعتقاد به‌ مهدویت‌ حمایت‌ می‌كند انجام‌ شده‌ است.

نویسنده‌ با تكیه‌ بر تعالیم‌ امامان‌ معصوم(علیهم السلام)، كه‌ یكی‌ از مؤ‌لفه‌های‌ ایمان‌ را عقلی‌ دانسته‌اند كه‌ به‌ بصیرت‌ و معرفت‌ دینی‌ می‌انجامد، این‌ پژوهش‌ را به‌ پایان‌ برده‌ است. این‌ روش‌ در آثار بزرگان‌ فقها و علماء شیعه‌ پیشینه‌ داشته‌ است. به‌ عنوان‌ مثال‌ می‌توان‌ به‌ رساله‌ <مسئله‌الوجیزه‌ فی‌الغیبه> اثر علی‌ بن‌ حسین‌ معروف‌ به‌ سید مرتضی‌ (متوفی‌ 436 ه‌.ق) اشاره‌ كرد كه‌ با روش‌ استدلالی‌ درباره‌ طول‌ عمر امام‌ غایب(علیه السلام) به‌ بحث‌ پرداخته‌ است. این‌ رسالهِ‌ ارزشمند كه‌ در سال‌ 1955 میلادی‌ در بغداد به‌ چاپ‌ رسیده‌ توسط‌ خود ساشدینا به‌ زبان‌ انگلیسی‌ ترجمه‌ شده‌ است.5

پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ در ایران، علاقه‌ به‌ مطالعه‌های‌ مذهبی‌ را در میان‌ جوانان‌ مسلمان‌ و معتقد در جهان‌ رشد داد تا نه‌ تنها جنبه‌های‌ اجتماعی‌ و روانی‌ مذهب‌ خود را در جوامع‌ غیر مذهبی‌ غربی، مورد پژوهش‌ قرار دهند، بلكه‌ مذهب‌ خود را به‌ طور كلی‌با بینش‌ و شناخت‌ عمیق‌ بررسی‌ كنند. این‌ امر، باعث‌ شد كه‌ پژوهش‌های‌ مذهبی، كه‌ محوریت‌ آن‌ بر پایه‌ اعتقاد به‌ مهدویت‌ قرار دارد، وارد مرحله‌ جدیدی‌ شود. تدوین‌ این‌ اثر هم‌ زمان‌ با پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ (1357) در مشهد مقدس‌ صورت‌ گرفته‌ است. در آن‌ زمان، نویسنده‌ برای‌ انجام‌ فرصت‌ مطالعاتی‌ و استفاده‌ از منابع‌ غنی‌ و اصیل‌ اسلامی، در ایران‌ اقامت‌ داشته‌ و تحت‌ تأثیر فضای‌ معنوی‌ و شور و حال‌ ایمان‌ مذهبی‌ آن‌ قرار گرفته‌ است.

این‌ اثر كتاب‌ نامهِ‌ نسبتاً جامعی‌ دارد كه‌ مآخذ آن‌ می‌تواند دانشمندان، دانشجویان‌ و پژوهشگران‌ را در به‌ دست‌ آوردن‌ اطلاعات‌ بیشتر در زمینه‌ مطالعاتی‌ با موضوع‌ مهدویت، یاری‌ بخشد. هم‌ چنین‌ این‌ اثر یك‌ واژه‌ نامهِ‌ فنی‌ را به‌ همراه‌ دارد كه‌ مفاهیم‌ و اصطلاحات‌ فنی‌ مرتبط‌ با مهدویت‌ را با تعریف‌ دقیق‌ آئینی، كلامی‌ و فقهی‌ آن‌ ارایه‌ می‌دهد و خواننده‌ را از مراجعه‌ به‌ آثار متعدد و فرهنگ‌ نامه‌های‌ گوناگون‌ بی‌نیاز می‌سازد.

نویسنده‌ در ضمیمهِ‌ این‌ اثر، با نام‌ <ویژگی‌های‌ امام‌ و امامت>، باب‌های‌ كتاب‌ الحجه‌ كافی‌ را (بیش‌ از 130 باب) با یك‌ طبقه‌بندی‌ ابتكاری‌ و علمی، با آوردن‌ عناوین‌ اصلی‌ و فرعی‌ و رعایت‌ ترتیب‌ روایت‌ها آورده است. این كار وی‌ انگیزه‌ مطالعه‌ عمیق‌تر را تقویت‌ می‌كند و مراجعه‌ به‌ منبع‌ اصلی‌ و به‌ علاوه‌ روایت‌ها را آسان‌ می‌سازد.

در عین‌ حال، در اصل‌ پایان‌ نامه‌ دكتری‌ ساشدینا نكته‌هایی‌ ذكر شده‌ كه‌ قابل‌ تأمل‌ است‌ و نیاز به‌ نقادی‌ دارد كه‌ در این‌ جا به‌ بررسی‌ آن‌ می‌پردازیم‌ (مأخذ شماره‌ 1):

ساشدینا اعتقاد دارد (صفحه‌ 137) انتصاب‌ ابوالقاسم‌ حسین‌ بن‌ روح‌ نوبختی‌ به‌ عنوان‌ سفیر سوم‌ امام‌ دوازهم(علیه السلام)، <باید زیر نفوذ عضو برجستهِ‌ دیگری‌ از خاندان‌ نوبخت، با نام‌ ابوسهل‌ اسماعیل‌ بن‌ علی6، صورت‌ گرفته‌ باشد>. این‌ نظر، محلی‌ از اعراب‌ ندارد؛ زیرا مدرك‌ زیر ثابت‌ می‌كند كه‌ ابن‌ روح‌ بیش‌تر به‌ دلیل‌ شایستگی، وفاداری‌ و هوشیاری، به‌ سفارت‌ ارتقاء یافته‌ است؛ عده‌ای‌ از امامیه‌ از ابوسهل‌ نوبختی، علت‌ این‌ كه‌ وی‌ به‌ جای‌ ابن‌ روح‌ به‌ سفارت‌ نرسیده‌ است‌ را جویا شدند و او پاسخ‌ داد:

<آنان‌ (امامان(علیهم السلام) ) بهتر از هر كس‌ می‌دانند كه‌ چه‌ كسی‌ را به‌ این‌ سمت‌ برگزینند؛ من‌ آدمی‌ هستم‌ كه‌ با دشمنان‌ رفت‌ و آمد دارم‌ و با ایشان‌ به‌ بحث‌ می‌نشینم. اگر آن‌ چه‌ را كه‌ ابوالقاسم‌ (ابن‌ روح) درباره‌ امام‌ می‌داند، می‌دانستم‌ شاید در حین‌ بحث‌ با دشمنان، می‌كوشیدم‌ تا دلایلی‌ بنیادی‌ بر وجود امام، ارایه‌ دهم‌ و در نتیجه‌ جای‌ اقامت‌ او را آشكار سازم، ولی‌ اگر ابوالقاسم‌ امام‌ را در زیر جامهِ‌ خود نیز، پنهان‌ داشته‌ باشد، بدنش‌ را قطعه‌ قطعه‌ كنند تا او را نشان‌ دهد، هرگز چنین‌ نخواهد كرد>.7

ساشدینا در موضوع‌ تقسیم‌ بندی‌ غیبت‌ به‌ دو دوره‌ كوتاه‌ و طولانی، (صفحه‌ 125)، می‌نویسد:

<این‌ نكته‌ توجیه‌پذیر است‌ كه‌ بگوییم، تقسیم‌ غیبت‌ به‌ كوتاه‌ و طولانی، ابداع‌ فقیهان‌ امامیه‌ است. در تأیید این‌ تقسیم‌بندی، احادیث‌ یا ابداع، یا تفسیر شده‌اند تا وضعیت‌ را آن‌ چنان‌ كه‌ ظاهر شده، با آن‌ تطبیق‌ دهند.>

نظر یه‌ ساشدینا از دقت‌ لازم‌ برخوردار نیست؛ زیرا اعتقاد به‌ دو غیبت، پس‌ از رحلت‌ سفیر چهارم‌ (329 هجری‌ قمری) به‌ وجود نیامده، و توسط‌ نعمانی‌ و عالمانی‌ چون: صدوق، خزاز، مفید (متوفی‌ 413 هجری‌ قمری) و طوسی‌ (متوفی‌ 460 هجری‌ قمری) كه‌ دنباله‌ رو او بودند، ابداع‌ نشده‌ است. آنان‌ تنها كاری‌ كه‌ كرده‌اند این‌ است‌ كه‌ تطابق‌ بین‌ دو غیبت‌ امام‌ دوازدهم‌ و احادیثی‌ كه‌ این‌ اتفاق‌ را پیش‌بینی‌ می‌كند، تبیین‌ كرده‌اند.8 از نقطه‌ نظر تاریخی‌ اخبار زیادی‌ وجود دارد كه‌ نشان‌ می‌دهد، احادیثی‌ كه‌ دربارهِ‌ غیبت‌ وجود دارند، قبل‌ از سال‌ 329 ه . ق، یعنی‌ آغاز غیبت‌ كبری، توسط‌ امامیه‌ به‌ كار می‌رفته‌ است. خوشبختانه، كلینی، كه‌ در دوران‌ غیبت‌ صغری‌ می‌زیست،‌ این‌ احادیث‌ را در كتاب‌ كافی‌ آورده‌ است.

ساشدینا دربارهِ‌ كاربرد لقب‌ <مهدی> برای‌ امام‌ دوازدهم(علیه السلام)، معتقد است‌ كه‌ (صفحه‌ 83) <...مهدویت‌ امام‌ دوازدهم‌ امامیه، بسط‌ بعدی‌ نظریه‌ امامت‌ امام‌ غایب‌ بود كه‌ عقیدهِ‌ معروف‌ ظهور مهدی‌ و ایجاد عدالت‌ و مساوات‌ در جهان‌ را با غیبت‌ طولانی‌ امام‌ دوازدهم، تركیب‌ می‌كرد>.

او، پس‌ از بررسی‌ كتاب‌های‌ زیارات، كه‌ جزو آثار علامه‌ مجلسی‌ در كتاب‌ بحارالانوار می‌باشد، به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ است. بنا به‌ گفتهِ‌ ساشدینا، قدیمی‌ترین‌ این‌ زیارات‌ به‌ سلسله‌ اسناد از شخص‌ امام‌ دوازدهم‌ و در پاسخ‌ نامه‌ای‌ كه‌ عبدالله‌ حمیری‌ (متوفی‌ 290 هجری‌ قمری) به‌ محضر آن‌ حضرت‌ نوشته، روایت‌ می‌شود. ساشدینا می‌گوید: (صفحات‌ 87 - 86)

<من‌ متن‌ این‌ زیارت‌ را به‌ دقت‌ بررسی‌ كردم؛ هیچ‌ ذكری‌ از عنوان‌ مهدی‌ دیده‌ نمی‌شود و توسط‌ پیامبر(ص)، امام‌ دوازدهم‌ به‌ عنوان‌ مهدی‌ موعود خطاب‌ نشده‌ است. این‌ نخستین‌ زیارتی‌ است‌ كه‌ در این‌ بخش‌ از كتاب‌ زیارات‌ ذكر شده‌ است>.

از نقطه‌ نظر تاریخی، در نظریه‌ ساشدینا چندین‌ نكته‌ وجود دارد كه‌ محل‌ تأمل‌ است.

نخست: بنابه‌ سخنان‌ منسوب‌ به‌ امام‌ باقر(علیه السلام) و امام‌ جواد(علیه السلام)، همه‌ امامان‌ عنوان‌ قائم‌ داشته‌اند؛ بدین‌ معنا كه‌ اجرا و اقامهِ‌ فرامین‌ الهی‌ به‌ آن‌ها سپرده‌ شده‌ است‌ (كلنا قائمون‌ بامرالله). به‌ علاوه‌ همگی‌ به‌ عنوان‌ مهدی‌ لقب‌ یافته‌اند؛ با این‌ مفهوم‌ كه‌ وظیفه‌ ایشان‌ هدایت‌ مردم‌ به‌ سوی‌ دین‌ خدا بوده‌ است‌ (كلنا نهدی‌ الی‌ دین‌ الله)9. به‌ همین‌ دلیل، در می‌یابیم‌ كه‌ در كتاب‌های‌ مربوط‌ به‌ حج‌ یا زیارات، به‌ تمام‌ امامان، <الائمه‌ الراشدون‌ المهدیون> گفته‌ می‌شود.10 در نتیجه، امام‌ دوازدهم‌ نیز در این‌ معنا عنوان‌ مهدی‌ را داشته‌ است، گرچه‌ این‌ كلمه‌ معنای‌ كاملاً متفاوتی‌ از لقب‌ قائم‌ مهدی‌ كه‌ به‌ معنی‌ موعود پیامبر(ص) كه‌ قیام‌ به‌ سیف‌ خواهد كرد، دارد.11

دوم: در آثار امامیه‌ بین‌ نشانه‌های‌ ظهور قائم‌ و اقدام‌های‌ او پس‌ از ظهور، رابطه‌ ویژه‌ای‌ وجود دارد كه‌ در برگیرندهِ‌ قیام‌ مهدی(علیه السلام) است. از این‌ گونه‌ عبارت‌ها روشن‌ می‌شود كه‌ امامان(علیهم السلام) دو عنوان‌ را در مورد یك‌ شخص‌ به‌ كار می‌برده‌اند؛ حدیثی‌ منسوب‌ به‌ امام‌ صادق(علیه السلام)، یگانگی‌ بین‌ دو شخصیت‌ را آشكار می‌سازد. یكی‌ از پیروان‌ آن‌ حضرت‌ به‌ نام‌ ابوسعید خراسانی‌ می‌پرسد: <آیا مهدی‌ و قائم‌ یكی‌ هستند؟> حضرت‌ پاسخ‌ می‌فرماید: <بلی>.12

ساشدینا دربارهِ‌ نقدی‌ كه‌ یكی‌ از مراجع‌ دینی‌ بر بخش‌هایی‌ از این‌ اثر او نوشته‌ پاسخ‌ جامع‌ و مفصلی‌ تهیه‌ كرده‌ است. این‌ پاسخ‌ مبتنی‌ بر روش‌شناسی‌ اثر (در 33 صفحه) و برای‌ نگارنده‌ فرستاده‌ شده‌ تا همراه‌ با ترجمهِ‌ این‌ اثر - كه‌ اجازهِ‌ برگردان‌ آن‌ را صادر‌از نگارنده‌ درخواست‌ كرده‌ است،‌ این‌ پاسخ، برای‌ درك‌ موقعیت‌ كتاب‌ یاد شده‌ و فهم‌ مطالب‌ آن‌ راه‌ گشای‌ خوبی‌ به‌ شمار می‌آید.

ترجمهِ‌ این‌ اثر به‌ زبان‌ فارسی، هم‌ می‌تواند مورد استفاده‌ پژوهشگران‌ حوزه‌ و دانشگاه‌ قرار گیرد و هم‌ به‌ عنوان‌ یك‌ اثر علمی‌ در این‌ مجامع‌ تدریس‌ شود و هم، برای‌ عموم‌ جامعه‌ كه‌ از سطح‌ تحصیلات‌ متوسط‌ به‌ بالا برخوردار باشند، مفید افتد.

او خود دربارهِ‌ اثر دوم‌ با نام‌ <فرمانروای‌ دادگر در تشیع: ولایت‌ مطلقه‌ فقیه‌ در فقه‌ امامیه> می‌نویسد:

<... اندیشهِ‌ پژوهش‌ در این‌ مورد، زمانی‌ به‌ ذهنم‌ خطور كرد كه‌ مشغول‌ نگارش‌ اثر قبلی‌ام‌ دربارهِ‌ منجی‌ اسلامی(2) در مشهد بودم‌ و آن، زمانی‌ بود كه‌ انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ به‌ اوج‌ خود می‌رسید (1357). در این‌ شرایط‌ فرصت‌ ناچیزی‌ داشتم‌ كه‌ در بسیاری‌ از بحث‌های‌ علمی‌ و عمومی‌ دربارهِ‌ موضوع‌ حكومت‌ اسلامی‌ و ولایت‌ فقیه‌ در دوران‌ غیبت‌ امام‌ دوازدهم(علیه السلام)، كه‌ بحث‌ روز بود، شركت‌ كنم. بنابراین، یك‌ طرح‌ پژوهشی‌ در موضوع‌ فرمانروای‌ عادل‌ (السلطان‌ العادل) در شیعه‌ دوازده‌ امامی، نوشتم‌ و در سال‌ 1983 (63-1362) به‌ ایران‌ بازگشتم‌ تا با عالمان‌ دین‌ به‌ مباحثه‌ بپردازم‌ و از كتابخانه‌های‌ غنی‌ آستان‌ قدس‌ رضوی‌ در مشهد و دیگر كتابخانه‌ها در قم، تهران‌ و مشهد بهره‌ جویم. سه‌ سال‌ پیش‌ از آن‌ بدین‌ نتیجه‌ رسیدم‌ كه‌ پژوهش‌ كتابخانه‌ای‌ در این‌ موضوع، بی‌آن‌ كه‌ وارد مباحث‌ عمده، با فقیهان‌ امامیه‌ در ایران‌ شوم، ناقص‌ است. بدین‌ منظور، با بسیاری‌ دانشمندان‌ و اساتید دانشگاه‌هایی‌ كه‌ رشته‌های‌ معارف‌ اسلامی‌ و الهیات‌ دارند، مباحثه‌هایی‌ انجام‌ دادم. آن‌ چه‌ در این‌ اثر می‌آید، یافته‌ تحلیلی‌ این‌ مباحث‌ را بازگو می‌كند.>

این‌ اثر از یك‌ مقدمه، شش‌ فصل، یك‌ ضمیمه، یك‌ واژه‌ نامه‌ فنی، یادداشت‌ها و كتابنامه‌ انتخابی‌ تشكیل‌ شده‌ است‌ و در 281 صفحه؛ با قلم‌ ریز و در قطع‌ وزیری‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است.

فصل‌های‌ كتاب‌ به‌ ترتیب‌ زیر ارایه‌ شده‌اند:

1- نیابت‌ امامان‌ شیعه.

2- فقیهان‌ شیعه: رهبران‌ امامیه.

3- نظریهِ‌ امامت‌ دربارهِ‌ اقتدار سیاسی.

4- نیابت‌ فقیهان‌ در ولایت‌ قضا.

5- ولایت‌ مطلقهِ‌ فقیه.

6- نتیجه‌گیری.

ضمیمه: سهم‌ امام‌ و خمس‌ در دوران‌ غیبت.

این‌ اثر، نظریهِ‌ سیاسی‌ جانشینی‌ و نیابت‌ عام‌ امام‌ عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در دوران‌ غیبت‌ كبری‌ را با شیوه‌ای‌ منقّح‌ و علمی‌ و با پژوهشی‌ دانشگاهی‌ كه‌ هم‌ محتوای‌ اصیل‌ آثار و آرای‌ فقیهان‌ را از آغاز غیبت‌ كبری‌ تا عصر حاضر مرور كرده، ارایه‌ می‌دهد. تشكیل‌ دولت‌ اسلامی، با رهبری‌ آیت‌ الله‌ العظمی‌ امام‌ خمینی(ره)، در پی‌ پیروزی‌ انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ در سال‌ 1357، اوج‌ تفكر شیعی‌ را به‌ وجود حاكم‌ عادل‌ در دوران‌ غیبت، كه‌ از منابع‌ فقهی‌ و الهیات‌ كلاسیك‌ نشأت‌ می‌گرفت، باز می‌تاباند. اعتقاد به‌ ظهور حاكم‌ عادل‌ معصوم‌ و نجات‌ بخش‌ در آخرالزمان، شرایط‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌ و اعتقادهای‌ شخصی‌ بعضی‌ از نخبگان، فقها را آماده‌ می‌سازد تا مسئولیت‌ ناشی‌ از نقش‌ حاكم‌ عادل‌ را به‌ عهده‌ گیرند. این‌ حركت‌ كه‌ بر پایهِ‌ نظریهِ‌ ولایت‌ فقیه‌ عادل‌ قرار دارد، به‌ بهترین‌ شكل، نظم‌ عمومی‌ و اجتماعی‌ را بر پایه‌ ارزش‌های‌ دینی‌ برقرار می‌كند. ساشدینا با پژوهشی‌ فراگیر در فقه‌ شیعه‌ و سنی‌ و معارف‌ مذهبی‌ آنان‌ به‌ بررسی‌ آثار هر دو مذهب‌ در كتابخانه‌های‌ اردن‌ و ایران‌ می‌پردازد و با دانشمندان‌ و فقهای‌ مطرح‌ و رهبری‌ كنندهِ‌ هر دو جامعه، به‌ بحث‌ می‌نشیند و اهمیت‌ بنیادگرایی‌ اسلامی‌ مدرن، احیاگری‌ دین‌ و بازتاب‌ آن‌ را در مفهوم‌ ایرانی‌ آن‌ شرح‌ می‌دهد. او نگاهی‌ كم‌نظیر به‌ آثار فكری‌ و كاربردی‌ فقه‌ اسلامی‌ می‌افكند و ارتباط‌ آن‌ را با مفهوم‌ اجتماعی‌ - سیاسی‌ جامعه‌ اسلامی‌ مطرح‌ می‌سازد.

این‌ اثر، جامع‌ترین‌ تحلیل‌ بر یك‌ پدیده‌ اسلامی‌ كه‌ از اهمیت‌ حیاتی‌ در زمینه‌ سیاسی‌ - اجتماعی،در جهان‌ معاصر برخوردار است، را تهیه‌ و مبانی‌ ولایت‌ فقیه‌ را در آثار فقهاء شیعه‌ مطرح‌ ساخته‌ و گستره‌ و چگونگی‌ تكوین‌ آن‌ را بررسی‌ می‌كند. این‌ اثر می‌تواند برای‌ طلاب‌ علوم‌ دینی، دانشجویان‌ الهیات، علوم‌ سیاسی، تاریخ، سیاست‌ خاورمیانه‌ و مطالعات‌ اسلامی‌ و پژوهشگران‌ حوزه‌ و دانشگاهی‌ هم‌ به‌ عنوان‌ كتاب‌ درسی‌ و هم‌ كتاب‌ مرجع‌ مطرح‌ باشد، علاوه‌ بر آن‌ كه‌ برای‌ عموم‌ جامعه‌ كه‌ از سطح‌ دانش‌ متوسط‌ به‌ بالایی‌ برخوردارند، مفید واقع‌ گردد.

گرچه‌ این‌ اثر ادعای‌ جامعیت‌ دارد، ولی‌ از برخی‌ نظریه‌های‌ فعال‌ در ولایت‌ مطلقه‌ فقیه‌ كه‌ در اوایل‌ قرن‌ چهاردهم‌ هجری‌ مطرح‌ شد و به‌ تشكیل‌ حكومت‌ اسلامی‌ در برهه‌ای‌ از زمان‌ و مكان‌ انجامید، غفلت‌ ورزیده‌ است13. این‌ موضوع‌ را با نویسنده‌ حضوری‌ در میان‌ گذاشتم‌ و خود آن‌ را پذیرفت‌ كه‌ این‌ مطلب‌ را در تكمیل‌ بررسی‌های‌ او، در ترجمه‌ فارسی‌ این‌ اثر می‌توان‌ بر آن‌ افزود.

حامد آلگار، استاد دانشگاه‌ كالیفرنیای‌ آمریكا درباره‌ این‌ كتاب‌ می‌نویسد:

<مسألهِ‌ ولایت‌ سیاسی‌ و فقهی‌ در دوره‌ غیبت‌ امام‌ دوازدهم(علیه السلام) از اهمیت‌ محوری‌ در تشیع‌ برخوردار است. این‌ اثر در موضوع‌ یاد شده، دیدی‌ گسترده‌ و فقهی‌ دارد كه‌ بر پایهِ‌ نقادی‌ آگاهانه‌ و موشكافانه‌ از منابع‌ اصلی‌ استوار است‌ و نقش‌ عمده‌ای‌ را در مطالعات‌ شیعی‌ ایفا می‌كند>.

فضل‌ الرحمن، استاد دانشگاه‌ شیكاگو می‌نویسد:

<این‌ اثر به‌ وضوح‌ و سادگی‌ بسط‌های‌ پیچیده‌ در فقه‌ سیاسی‌ شیعه‌ را از آغاز تا عصر حاضر تفسیر می‌كند كه‌ به‌ فهم‌ روشنی‌ از موقعیت‌ معاصر ایران‌ می‌انجامد و عطیه‌ای‌ است‌ كه‌ موضوع‌ ولایت‌ سیاسی‌ را به‌ روشنی‌ روز در شیعه‌ مطرح‌ می‌سازد و به‌ آگاهی‌ دانشجویان‌ می‌انجامد.>

دكتر ساشدینا سال‌هاست‌ كه‌ به‌ درجهِ‌ استادی‌ در بخش‌ مطالعات‌ مذهبی‌ ارتقاء یافته‌ و در دانشگاه‌های‌ كانادا و آمریكا تدریس‌ و تحقیق‌ می‌كند. وی‌ این‌ دو اثر را در حالی‌ كه‌ سمت‌ استادی‌ مطالعات‌ مذهبی‌ دانشگاه‌ ویرجینای‌ آمریكا را به‌ عهده‌ داشت، منتشر ساخته‌ است.

گرچه‌ همانند هر اثر علمی‌ دیگر، آثار او از نقد علمی‌ مبرّا نیست، ولی‌ تلاش‌ و خدمت‌ این‌ دانشمند شیعی‌ در ارایهِ‌ این‌ آثار ارزشمند، كه‌ ترجمه‌ آن‌ها می‌تواند برای‌ فارسی‌ زبانان‌ مفید باشد،‌ شایسته‌ تقدیر است.

در پایان، باید به‌ پیشگاه‌ مقدس‌ حضرت‌ ولی‌ عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) عذر تقصیر آورد و سخن‌ استاد سخن‌ سعدی‌ شیرازی‌ را دربارهِ‌ خدای‌ بزرگ‌ كه‌ آیینهِ‌ تمام‌ نمای‌ او،‌ حضرت‌ مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را نیز سزاست، زمزمه‌ كرد و در مطالعه‌ این‌ آثار هم‌ مد نظر داشت:

ای‌ برتر از خیال‌ و گمان‌ و قیاس‌ و وهم‌                  از هر چه‌ گفته‌اند و شنیدیم‌ و خوانده‌ایم‌

مجلس‌ تمام‌ گشت‌ و به‌ آخر رسید عمر ما                  همچنان‌ در اول‌ وصف‌ تو مانده‌ایم‌

1. دكتر سید محمدتقی آیت‌اللّهی در سال 1331 شمسی در یك خانواده اصیل روحانی در شیراز چشم به جهان گشود. نَسَب ایشان به برادر گرامی حضرت امام رضا(علیه السلام) امام‌زادهِ مكرم و جلیل القدر <حمزه> كه مرقدش در شهر ری قرار دارد می‌رسد.

او تحصیلا‌ت ابتدائی و متوسط و دوره‌های كارشناسی آمار ریاضی و كارشناسی ارشد آمار زیستی را در شیراز سپری كرد و با درجه ممتاز فارغ‌التحصیل دانشگاه شیراز شد.

دوره دكترای آمار زیستی را در آمریكا و دوره تحقیقاتی را در آلمان طی كرد و سپس در سال 1361 به عضویت هیئت علمی گروه بهداشتی دانشگاه شیراز در آمد و بعد با ادامه تحصیل در دانشگاه لندن در سال 1370 با درجه ممتاز و ارائه پایان نامه‌ای در مدلسازی رشد انسان فارغ التحصیل گردید. و سپس دورهِ فوق دكتری را به مدت سه سال در دانشگاه نیوكاسل انگلستان طی نمود و پس از بازگشت دوره دكترای آماز زیستی را تأسیس نمود.

نامبرده دارای مسئولیت‌های متعددی در سطح دانشگاهی بوده و نیز موفق به كسب افتخاراتی علمی در سطح بین‌ا‌لمللی شده است.

از آقای دكتر آیت‌اللهی در مجامع علمی طرح‌های تحقیقاتی متعددی ارائه گردیده است و تا كنون 16 جلد كتاب به صورت تألیف، تحقیق و یا ترجمهِ متون منتشر شده است. ایشان به تاریخ تشیع و ائمه معصومین(علیهم السلام) و به ویژه موضوع مهدویت علا‌قه وافری دارد ترجمه تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم اثر جاسم حسین كه تا كنون دو بار به چاپ رسیده كار اوست و اخیراً به درخواست دكتر ساشادینا آثار دانشگاهی او را در مهدویت و نقش فقهاء در دوران غیبت كبری با نقادی علمی ترجمه می‌كند. او به زبانهای انگلیسی ، عربی و آلمانی آشنایی كامل دارد.

 

 

پی نوشت ها:

2. Sachedina AA(9791): The Doctorine of

Ph.D.Thesis/University of Toronto, "Mahdism in Imami Shiism

3. Sachedina AA(1891): Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shiism . New york: State , Canada.

4. Sachedina AA (8891): The Just Ruler in Shiite Islam . The Comprehensive Authority of the Jurist in

University Of New York Press.Imamate Jurisprudence. New York: Oxford University Press.

5. 24 1-109 :98 Sachedina AA (8791): A treatise on Occultation Of the twelfth Imamite Imam, Studia Islamica,

6. از رهبران‌امامیه‌كه‌در روزهای‌آخر عمر سفیر دوم‌برای‌تعیین‌ابوالقاسم‌به‌سفارت، حضور داشت.

7. طوسی، محمدبن‌حسن، الغیبه، ص‌255، تبریز، 1322 هجری‌قمری.

8. همان، ص‌110.

9. الكافی، ج‌1، ص‌307 و 536؛ كمال، ص‌263؛ الاحتجاج، طبرسی، ج‌2، ص‌249-250؛ اثبات، ص‌ 178-179.

10. من‌لایحضره‌الفقیه، صدوق، ج‌2، ص‌371؛ التهذیب، طوسی، ج‌6، ص‌114؛ الغیبه، نعمانی، ص‌45.

11. بصائرالدرجات، محمد حسن‌صفار (متوفی‌290 هجری‌قمری)، كتابخانه‌مركزی دانشگاه‌تهران،‌كتاب‌خطی‌شماره‌657، پاورقی‌50 الف؛ الكافی، ج‌1، ص‌243.

12. الغیبه، محمدبن‌حسن، طوسی، ص‌296، نجف‌اشرف، 1965 م‌.

13. آیت‌اللهی، سید محمدتقی، ولایت‌فقیه، زیربنای‌فكری‌مشروطه‌مشروعه، سیری‌در آثار و افكار سیدعبدالحسین‌لاری، تهران: انتشارات‌امیركبیر، 1363.

 

منبع : انتظار تابستان و پاییز 1383 شماره 8 و 9

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن