دوشنبه, 22 خرداد 1396 ساعت 09:59
خواندن 1485 دفعه

جزیره خضرا در ترازوی نقد - نجم‌الدین طبسی

چكیده
در این مقاله هر دو نقل جزیره خضرا و منابع و مآخذ این داستان آمده و به دقت به بررسی سندی آن پرداخته شده است؛ هرچند محور بحث، جزیره خضرا در نقل فضل بن یحیی طیبی و علی بن فاضل است. نیز ضعف سند و عدم توثیق طیبی و علی بن فاضل به اثبات رسیده و سپس به اشكالات دلالی و محتوایی پرداخته شده است؛ از جمله اشكال تناقض بین متن ها، به گونه ای كه نقل بحارالانوار با نقل مرحوم شُبّر تفاوت بسیاری دارد، و اشكال تحریف قرآن كه هرگز با معتقدات و باور های ما مطابقت ندارد، و اشكال رؤیت اختیاری امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در زمان غیبت كبرا كه از سوی بزرگانی همچون شیخ جعفر كاشف الغطاء رد شده است؛ و اشكال ادعای فرزند داشتن امام كه هرگز قطعی نیست و اشكال ادعای اسرار آمیز بودن جزیره خضرا و عدم امكان دسترسی به آن؛ در حالی كه این جزیره، منطقه  ای معروف بوده كه از سال 407ق تا 621ق و بعد از آن، محل رفت و آمد مسلمانان، به طور عادی، و از قلمرو بلاد اسلامی بوده است؛ به گونه ای كه حكومت  های مركزی، برای این جزیره به نصب و عزل حاكم می پرداختند.
علاوه بر آن، كتاب  های جغرافیای شهرها نام این جزیره و حدود آن را به دقت بیان می كند، و این نیز افسانه بودن داستان جزیره را تأیید و ادعای اسرارآمیز بودن آن را رد می كند.
بحث پیش رو، از سلسله بحث های تخصصی درباره حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف است كه توسط استاد حجت الاسلام والمسلمین شیخ نجم الدین طبسی در مركز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم، تدریس و پس از تقریر و تنظیم آن توسط حجت الاسلام لطفی و تأیید استاد طبسی، در اختیار فصلنامه گذاشته شده است، تا مورد استفاده دیگر دانش پژوهان و محققان قرار گیرد؛ ان شاءالله.
 

جزیره خضرا
در كتاب شریف و گرانسنگ بحارالانوار جریانی نقل شده كه به داستان جزیره خضرا معروف است. علامه مجلسی در جلد 52 از كتاب خود، بابی را به نام «نادر فی ذكر من رأه  عجل الله تعالی فرجه الشریف فی الغیبه الكبری قریباً من زماننا» آورده است. او در آغاز این باب، قصه جزیره خضرا را نقل می كند. این داستان، همان داستان مشهور جزیره خضرا است كه از «فضل بن یحیی بن علی طیبی كوفی» نقل شده است. البته علاوه بر این، داستان دیگری نیز درباره جزیره خضرا وجود دارد كه مرحوم نوری آن را در جنه المأوی[1] بیان كرده است. این داستان كه از كمال الدین انباری نقل شده است، در مقایسه با داستان اول، از شهرت كمتری برخوردار است. زمان این دو قصه، حدود صد سال با یكدیگر فاصله دارد (زمان داستان جزیره خضرا معروف تقریباً یك قرن بعد از داستان ابن انباری است). البته در نقل داستان اول نیز تفاوت هایی وجود دارد. ما در بحث خود به دو متن بحارالانوار و تبصره الولی نظر داریم؛ هرچند روح و جوهره آن ها یكی است.
 

در این مقاله، در سه محور بحث می كنیم :
1. منابعی كه داستان معروف جزیره خضرا را نقل كرده اند؛
2. بررسی سندی داستان نقل شده؛
3. بررسی دلالی و متن نقل  های رسیده.
 

محور اول : منابعی كه داستان را نقل كرده اند
از آن جاكه كثرت نقل، دلیل یا مؤید قوی بر اعتبار آن است و اگر قضیه ای زیاد نقل شده یا در بحث  های رجالی یا فقهی به آن استناد شده باشد، دلیل بر اعتماد و اعتنای به آن است، یكی از راه  های بررسی صحت و سقم داستان می تواند كنكاش در مصادری باشد كه آن را نقل كرده اند. اگر مصادر معتبری كه آن را نقل كرده اند زیاد باشد، این می تواند دلیلی ـ یا حداقل، مؤیدی ـ بر صحت داستان باشد و چنانچه خلاف این ثابت شود، یعنی منابع كمتری به آن پرداخته باشند نتیجه نیز برعكس خواهد شد و ثابت می شود داستان، از نظر علمای گذشته اعتباری نداشته كه به آن، اعتنایی نكرده اند.
اكنون به ذكر و بررسی منابع نقل هر دو داستان می پردازیم :
 

الف. مصادری كه داستان اول (طیبی) را نقل كرده اند
برخی ادعا كرده اند[2] این داستان در مصادر زیر آورده شده است و برخی علمای بزرگ به این داستان اعتنا كرده اند:
1. شهید اول به خط خودش این قصه را نوشته و دست خط او در خزانه حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام پیدا شده است؛
2. محقق كركی آن را به فارسی ترجمه كرده است؛
3. علامه مجلسی در بحارالانوار؛
4. مقدس اردبیلی در حدیقه الشیعه؛
5. حر عاملی در اثبات الهداه؛
6. وحید بهبهانی بر طبق مضمون آن، فتوا داده است؛
7. بحرالعلوم در كتاب رجال خود به این قضیه استناد كرده است؛
8. قاضی نورالله شوشتری فرموده محافظت از آن، بر هر مؤمنی واجب است. همچنین دركتاب مجالس المؤمنین می نویسد:
محمدبن مكی، معروف به شهید اول، داستان جزیره خضرا را با سند خود از علی بن فاضل نقل كرده است.[3]
9. میرزا عبدالله افندی اصفهانی در ریاض العلماء؛
10. میرزای نوری در جنه المأوی و نجم الثاقب؛
11. میرلوحی صاحب كفایه المهتدی فی معرفه المهدی، داستان را معتبر دانسته و از آن، به صحیح تعبیر كرده است و می گوید: «من این حدیث معتبر را در كتاب ریاض المؤمنین نقل كرده ام»[4]؛
12. سید شبّر بن محمد بن ثنوان در كتاب الجزیره الخضراء؛
13. شیخ اسدالله شوشتری در مقابیس الأنوار[5]، ضمن مناقب محقق حلی (صاحب شرایع) و در كتاب كشف القناع در مقام اثبات امكان رؤیت امام در زمان غیبت، به این داستان استدلال كرده است؛
14. سید عبدالله شبر در جلاء العیون در بخش مربوط به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف؛
15. روضات الجنات در ضمن مناقب سید مرتضی[6]؛
16. نهاوندی در العبقری الحسان؛
17. محمدرضا نصیری طوسی در كتاب تفسیر الائمه الاطهار به مناسبت بحث گردآوری قرآن توسط امیرالمؤمنین علیه السلام؛
18. سیدهاشم بحرانی در تبصره الولی (در مقایسه با نقل بحارالانوار اضافاتی دارد)؛
19. سید اسماعیل طبرسی صاحب كفایه الموحدین علی بن فاضل را بسیار ستوده و فرموده است:
او از اجلاء و ابرار و علما و نیكان و از خواص طائفه امامیه و اوحد زمان خود در زهد وتقوا بوده است.[7]
 

بررسی مصادر و نقل ها
1. آقا بزرگ طهرانی در الذریعه[8]، كتاب ترجمه جزیره خضراء را به محقق كركی نسبت داده است؛
اما اولاً در كتبی كه شرح حال مرحوم كركی را نوشته اند، نام این كتاب، نیامده است. ثانیاً آقا بزرگ گفته است:
چنانچه از صاحب ریاض حكایت شده ترجمه جزیره خضراء برای محقق كركی است.[9]
پس معلوم می شود این نسبت را صاحب ریاض داده است، نه آقا بزرگ. او در ادامه می فرماید:
[ترجمه جزیره خضراء محقق كركی] در هند چاپ شده و اسم سلطان شاه طهماسب صفوی در ابتدای آن آمده ... و این كتاب (جزیره) تألیف فضل بن یحیی الطیبی است كه مشاهدات شیخ زین الدین علی بن فاضل مازندرانی در آن جزیره را كه در سال 699 از او شنیده، تدوین و به ثبت رسانده، و سیدمیرشمس الدین محمدبن میر اسدالله تستری در نوشته خود در اثبات وجود صاحب الزمان ـ ترجمه به فارسی را ـ آورده است.[10]
تا این جا استفاده می شود آن ترجمه ای كه مرحوم تستری در كتابش آورده، همان ترجمه كركی است؛ اما مرحوم آقا بزرگ در جای دیگر می گوید : و شاید این ترجمه (ترجمه كركی) همان است كه در طی رساله شمس الدین محمدبن اسدالله درج شده است یا اینكه آن ترجمه خود سیدشمس الدین است كه در رساله اش آورده است.[11]
یعنی خود او نیز مردد بوده است كه آیا آنچه در كتاب تستری آمده ترجمه كركی است یا ترجمه خود تستری. از طرفی مرحوم طهرانی می فرماید: «این مطلب، از صاحب ریاض نقل شده است»؛ پس نظر مرحوم طهرانی نیست و نمی توان این كلام را به او نسبت داد.
2. درباره نقل علامه مجلسی نیز باید گفت : خود او قبل از نقل داستان گفته است :
رساله ای مشهور به جزیره خضرا در دریای سفید یافتم كه دوست داشتم آن را بیان كنم به خاطر اینكه مشتمل بر ذكر كسانی كه امام را دیده اند و نیز امور عجیب و غریب می باشد و آن را در بابی جداگانه آوردم به خاطر اینكه آن را در اصول معتبر نیافتم. آن را چنانچه یافتم نقل می كنم.[12]
علامه مجلسی در مقدمه بحارالانوار گفته: «با خود عهد بستم مطالبی كه در بحارالانوار می آورم، از كتب معتبر و معروف و مشهور باشد» و درباره جزیره خضرا گفته است: «علت این كه در باب جداگانه ای آن را ذكر كرده ام، این است كه آن را در كتاب معتبری پیدا نكرده ام و فقط به سبب این كه شامل ذكر كسی است كه حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف را دیده و امور عجیب و غریبی در آن ذكر شده است، آن را آورده ام».
از این كلام استفاده می شود كه او اگرچه داستان جزیره خضرا را نقل كرده، اما صحت آن را نپذیرفته است و در غیر این صورت، باید آن را در باب هجدهم ـ ذكر من رآه صلوات الله و سلامه علیه و علی آبائه الطاهرین ـ بیان می كرد.
ممكن است گفته شود: عنوان باب 18 «ذكر من رأه» و عنوان باب 24 «ذكر من رأه علیهم السلام فی الغیبه الكبری قریباً من زماننا» است یعنی عنوان این باب درباره كسانی است كه در زمان مرحوم مجلسی یا نزدیك به زمان او، حضرت را دیده اند. در حالی كه عنوان باب18 ویژه ملاقات  های زمان علامه مجلسی نیست، و شاید علت ذكر آن در باب 24 همین باشد. در پاسخ می گوییم: اگر او این داستان را قبول داشت، لازم نبود باب جداگانه ای برای آن باز كند یا حداقل باید به علت ذكر آن اشاره می كرد؛ در حالی كه علت ذكر آن را در باب 24 عدم اعتبار داستان بیان كرده است.
3. درباره وجود این داستان در كتاب حدیقه الشیعه، تذكر این مطلب لازم است كه انتساب این كتاب به مقدس اردبیلی مورد تردید است؛
لذا نمی توان با قاطعیت، نقل داستان را به او نسبت داد.
4. مرحوم حر عاملی نیز، اولاً تمام قصه را نقل نكرده، بلكه بخشی از آن را نقل كرده است.
ثانیاً: آن را به بحار الانوار نسبت داده و مسؤولیت آن را بر عهده او قرار داده و گفته است:
بتمامها مؤلف بحارالانوار و قال اقتصرت منها علی محل الحاجه.[13]
5. اما مرحوم وحید بهبهانی ـ در بحث نماز جمعه و این كه از شؤون امام معصوم است یا كسی كه امام معصوم او را نصب كرده است ـ گفته است :
علاوه بر اجماعات منقول و فراوان كه با آثار ]= غیر روایت[ و اعتباراتی]= نكاتی[ كه در رساله بدان اشاره كردم، تأیید می شود ... و از جمله آن آثار، قصه آن مازندرانی است كه به جزیره حضرت صاحب عجل الله تعالی فرجه الشریف رسیده و البته این اثر با صدای رسا اعلام می دارد كه اقامه نماز جمعه به امام و جانشین خاص او اختصاص دارد. [14]
آری؛ او اجماعات و روایات را آورده و مؤید اجماعات را این حكایت قرار داده است؛ پس معلوم می شود به این داستان اعتماد نداشته است؛ و گرنه آن را در جایگاه دلیل ذكر می كرد، نه مؤید.
6. سید بحرالعلوم نیز به این داستان اعتماد نكرده است؛
چراكه در مقام بیان موقعیت سید مرتضی فرموده است :
قصه جزیره خضراء و دریای سفید دلالت بر فضیلت و مقام والای سید دارد ... و این مرتبه جلیلی است كه ـ اگر نقل صحیح باشد ـ چیزی با آن برابری نمی كند.[15]
این كه فرموده است: «اگر این جریان صحیح باشد (لو صح النقل)» نشانه عدم اعتماد و استناد به این داستان است؛ یعنی خود او نقل را نپذیرفته و گفته است: اگر چنین نقلی صحیح باشد، دلالت بر عظمت شأن سید مرتضی دارد.
7. گفته قاضی نور الله شوشتری كه :
«محافظت آن بر هر مؤمنی لازم است»، آیا درباره قصه جزیره خضرا است یا درباره كتابی كه قصه در آن نقل شده؟ اولاً: با مراجعه به كلام او معلوم می شود كه جمله فوق درباره كتاب اثبات وجود حضرت صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف می باشد. این كتاب را مرحوم محمدبن اسدالله شوشتری به دستور سلطان صاحب قران نوشت و ترجمه رساله جزیره خضرا را ذیل این كتاب آورد. قاضی نورالله درباره كتاب گفته:
و آن رساله كتاب ارزشمندی است كه بر مؤمنین محافظت و نگهداری از آن واجب است.[16]
ثانیاً: این كلام ظاهراً از شمس الدین محمد بن اسدالله تستری است، نه قاضی نورالله شوشتری؛ چنان كه از الذریعه معلوم می شود.[17]
8. اما درباره كتاب سید شبّر :
اولاً این كتاب به دست ما نرسیده و یكی از معاصران او ضمن شرح حال و آثار وی كتاب جزیره خضراء را نام برده است. این، دلیل بر قبول آن داستان نیست؛ زیرا معلوم نیست مرحوم شبّر در مقام قبول و تأیید داستان بوده است یا در مقام ذم و رد آن. ثانیاً اشكال دیگر این كه معلوم نیست كدام قصه را نقل كرده است. شاید قصه انباری را نقل كرده است كه اشكالات كمتری در پی دارد.
9. كتاب جلاء العیون اثر مرحوم شبّر
در اصل، ترجمه و شرح كتاب جلاء العیونمجلسی است و كتاب مستقلی به شمار نمی آید؛[18] هرچند این داستان در متن فارسی جلاء العیون نیامده و از اضافات و شروح مرحوم شبر است.
بنابراین از مطالب ذكر شده به این نتیجه می رسیم كه فی الجمله به این داستان اعتنا شده است و نمی توان گفت مهمل به تمام معنا است؛ اما مورد قبول هم واقع نشده است.
آقا بزرگ طهرانی در این باره سخنی دارد كه مضمونش چنین است :
اشكال اول: این داستان را از طریق «وجاده» یعنی یافتن در كتابی و بدون نقل مستقیم از شخصی به دست آوردیم و از ناقل این جریان چیزی نمی دانیم؛ جز این كه در آن مجلس، شخص محترمی بوده است.
اشكال دوم: سند این داستان، در برگیرنده تاریخ  های متناقض با متن است.
اشكال سوم: این متن، مشتمل بر امور شگفتی است كه قابل انكار می باشد. البته جریانی كه این گونه باشد، انگیزه علما از نقل آن در كتاب  های مورد اعتمادشان، این نیست كه به آن اعتماد دارند یا حكم به صحت آن كرده باشند یا این كه باید اعتقاد به صحت و صدق آن داشته باشیم... هرگز چنین نیست و شأن آنان، از این مطالب دور است؛ بلكه مقصود شان از آوردن این داستان ها، فقط و فقط یادی از محبوب، و نامی از دیار و مكان او، و گوش فرا دادن به آثار و سخنان او و دفع استبعاد از طول عمر و ادامه حیات و زندگی اش در منتهای نعمت و بهترین حالات زندگی و چه بسا در وضعیت سلطنت و حكومت برای خود و فرزندانش و استقرار آنان در پاره ای از بلاد پهناور است. البته این اقتدار و حاكمیت را خداوند عزوجل فراهم آورده و كسی كه خدا نمی خواهد، نمی تواند به آن حدود و حریم دست یابد.
البته عالمان، به این حكایات اشاره و آن را نقل می كنند، در برابر كسانی كه دین و عقائد را مورد استهزا قرار می دهند می گویند: چرا آن ساكنِ سرداب، پس از هزار سال بیرون نمی آید و چگونه از نعمت  های دنیا بهره می برد؟ و خوراك و پوشاك او ـ و امور دیگری كه لازمه زندگی و حیات بشری است ـ چگونه است؟
علمای ما با این قضایا بر ضعف عقل  های آن گروه، استدلال می كنند؛ چون برای انسان عاقل ومعتقد به خدا و رسول و قرآن، همین آیه درباره حضرت یونس، در اثبات قدرت خداوند برای تهیه تمام وسایل ادامه حیات و زندگی حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف كافی است. آن جا كه خداوند می فرماید: «اگر او از تسبیح كنندگان نبود، تا روز قیامت در شكم ماهی می ماند».[19]
پس خداوند عزوجل، از قدرت خود بر زنده نگه داشتن نهنگی كه یونس را بلعید و زنده نگاه داشتن حضرت یونس تا روز قیامت، خبر داده است.
اگر بگویید: ممكن است منظور از آیه شریف این باشد كه جسد یونس را در شكم نهنگ نگه دارد و روز قیامت او را زنده كند، این احتمال از جهات مختلفی كه روشن هم می باشد، بعید به نظر می رسد.[20]
البته این مطالب را آقا بزرگ طهرانی، درباره جریان جزیره خضرای ابن الانباری فرموده است.
 

ب. مصادری كه داستان انباری را نقل كرده اند
1. مرحوم نوری در جنه المأوی[21] و نجم الثاقب[22]؛
2. شیخ زین الدین بیاض عاملی در الصراط المستقیم[23] آن را به صورت مختصر آورده است؛
3. ابن طاوس در جمال الاسبوع؛
4. سید نیلی در كتاب السلطان المفرِّج عن اهل الایمان؛
5. مرحوم جزایری در انوار نعمانیه.
 

بررسی مصادر و نقل ها
سید بن طاوس، قصه را نقل نكرده، بلكه عبارتی را نقل می كند كه برخی از آن چنین برداشتی كرده اند كه او به این داستان اعتنا داشته است. او می گوید :
روایتی با سند متصل یافتم پیرامون اینكه امام مهدی ـ صلوات الله علیه ـ فرزندانی دارد كه آنان متولیان امور در كشورها و مناطقی از دنیا می باشند و این فرزندان از نظر اخلاق و كمال در بالاترین مقام هستند.[24]
محدث نوری از این عبارت استفاده می كند كه منظور ابن طاووس، جزیره خضرا است؛ لذا می گوید :
و ظاهراً بلكه به طور یقین، اشاره به این روایت دارد و خدا عالم است .[25]
اشكالی كه این جا به نظر می رسد، این است كه زمان حیات سید بن طاووس بعد از قصه اول (طیبی) بوده و در هر دو قصه، بحث اولاد مهدی آمده است. این كه منظور سید، قصه دوم بوده است، ادعایی بدون دلیل است؛ بلكه برخلاف آن دلیل داریم؛ پس نمی توان گفت سید این داستان را پذیرفته است.
 

محور دوم : بررسی سندی داستان  های نقل شده
الف. داستان طیبی (جزیره خضرای معروف)
در این داستان، شناخت دو نفر برای ما دارای اهمیت است و باید شرح حال آن ها بررسی شود: علی بن فاضل و فضل بن یحیی طیبی.
1. علی بن فاضل
1-1. توثیقات
بعضی از معاصران یا قریب به معاصران، او را توثیق كرده اند كه از آن جمله می توان به موارد ذیل اشاره كرد:
1. مرحوم نهاوندی می نویسد:
او دانشمندی بزرگوار، مردی پرهیزگار و در زهد و تقوا، یگانه روزگار است.
2. مترجم كتاب جزیره خضرا در فضیلت و وثاقت علی بن فاضل می نویسد:
همین بس كه فقیهی چون وحید بهبهانی، طبق نقل او فتوا داده است و دانشمندی چون حر عاملی، داستان او را در كتاب عقیدتیاثبات  الهداه آورده و علمای رجال و تراجم، چون بحرالعلوم و اسدالله شوشتری و سید عبدالله شبر و صاحب روضات به داستان او استناد كرده اند و فقیهی چون شهید اول، داستان او را نوشته و فقیه دیگری چون محقق كركی، آن را ترجمه كرده است و محدث مجلسی و میرزا عبدالله افندی و نوری داستان را در كتب خود آورده و تقوا و پرهیزكاری او را ستوده اند.[26]
1-2. تضعیفات
اولاً، بعضی دیگر نیز او را تضعیف كرده اند. ظاهراً احدی از معاصران علی بن فاضل، او را توثیق نكرده است. آری؛ كسانی او را توثیق كرده اند كه صد سال پس از او آمده اند. ظاهراً مدرك توثیق نیز خود داستان باشد و این، مستلزم دور باطل است.
سید جعفر مرتضی می نویسد:
احدی از معاصران وی، او را توثیق نكرده اند، و فقط بعضی از كسانی كه صد سال پس از او آمده اند، او را توثیق كرده اند. ظاهراً دلیلشان هم خود روایت جزیره خضرا است.[27]
ثانیاً، در متن داستان، مدح خودش را چنین گفته است:
ای آقای من، آیا من از جمله بندگان مخلص او هستم در حالی كه او را ندیده ام.[28]
این خود منشأ شبهه در اعتبار او می باشد؛ چنان كه امام خمینی قدسره به این مبنا اشاره كرده است.[29]
ثالثاً، معاصران او مثل علامه حلی و ابن داوود، به علی بن فاضل و داستان او اشاره ای نكرده اند؛ حال آن كه مسأله مهمی بوده است.[30]
رابعاً، این قصه را علی بن فاضل در حضور طیبی و جمع بسیاری كه برای شنیدن داستان و دیدن شیخ آمده بودند، بازگو كرده است؛ ولی هیچ كس غیر از طیبی آن را نقل نكرده است.
خامساً، از شیخ شمس الدین نجیح حلی و جلال الدین عبدالله بن حرام حلی نیز فقط طیبی نقل كرده است و كس دیگری از این دو نفر مطلبی درباره جزیره خضرا نقل نكرده است.
 

بررسی توثیقات و تضعیفات
1. صاحب العبقری الحسان (مرحوم نهاوندی) كه علی بن فاضل را توثیق كرده، از معاصران است. وی از كجا چنین اوصافی را برای علی بن فاضل كه در قرن پنج و شش بوده احراز كرده است؟ اگر از طریق داستان باشد كه این، دور است و اگر از طریق دیگری است، آن طریق چیست؟ آیا كلام و نظر گذشتگان است؟ این نیز نمی تواند صحیح باشد؛ زیرا چنین چیزی در كتب رجالی وجود ندارد و كسی متعرض شخصیت او نشده است.
2. چنان كه قبلاً اشاره شد، وحید بهبهانی، طبق این داستان و نقل علی بن فاضل فتوا نداده است؛ بلكه آن را مؤید ذكر كرده است.
3. نقل شیخ حر عاملی در اثبات الهداه ـ آن هم به صورت مختصر ـ دلیل بر قبول آن نیست. در این كتاب، حدود بیست هزار حدیث ذكر شده است. آیا او همه را قبول داشته است؟
4. سید بحرالعلوم نیز فرموده است: «یعنی اگر چنین نقلی صحیح باشد، قابل استناد است»؛ پس وی نیز قول علی بن فاضل را قبول نكرده است.
5. مرحوم شوشتری نیز تصریح كرده است كه سند هر دو داستان، غیر معتبر است و مرحوم مجلسی به بی اعتباری داستان اول اعتراف كرده است.
6. نوشتن (تدوین) داستان، اعم است از این كه آن را قبول داشته باشد؛ لذا نوشتن داستان توسط شهید اول نیز بر قبول كلام علی بن فاضل دلالت ندارد.
7. درباره ترجمه كركی نیز دو اشكال وجود دارد: اول این كه انتساب آن به محقق كركی معلوم نیست و دوم این كه ترجمه كردن (برگردان) مطلبی، نشانگر قبول آن مطلب نیست.
8. این كه برخی چون علامه مجلسی و دیگران آن را نقل كرده اند نیز نمی تواند دلیل بر قبول آن باشد و مؤید این مطلب، این است كه علامه مجلسی آن را جداگانه (و در باب مستقل) نقل كرده است.
9. در كتب مجلسی، افندی و نوری، كلامی كه بر ستایش علی بن فاضل دلالت داشته باشد، نیافتیم.
2. فضل بن یحیی طیبی
1-2. توثیقات
1. شیخ حر عاملی می فرماید :
فضل بن یحیی كاتب، از شهر واسط، شخصیتی است با فضیلت و عالمی است بزرگوار، و كتاب كشف الغمه را از مؤلف آن (اربلی) شنیده و نقل كرده و به خط خودش آن را نوشته و مقابله و تصحیح نموده و اجازه نقل آن را نیز از مؤلف، دریافت كرده است.[31]
2. آقا بزرگ تهرانی می گوید :
اجازه داده است به او ابوالفتح اربلی و او از كسانی است كه كتابكشف الغمه را استنساخ كرده و اربلی كتاب را برایش خوانده و او شنیده است.
3. نظر آیت الله خویی :
به مرحوم خویی نسبت داده اند كه بعد از آن كه او را به عنوان دانشمندی بزرگ ستوده است، می فرماید:
فضل بن یحیی در واسط به كتابت اشتغال داشته و كشف الغمه را از مؤلفش علی بن عیسی اربلی روایت كرده است. او كشف الغمه را به خط خود نوشته و با نسخه مؤلف تطبیق كرده است و در سال 691ق از صاحب كشف الغمه اجازه دریافت كرده است.
 

نقد و بررسی توثیقات و تضعیفات
1. كلام شیخ حر عاملی، توثیقی برای طیبی محسوب نمی شود؛ چون كلمه جلیل بر وثاقت دلالت ندارد و نیز داشتن اجازه روایت از مرحوم اربلی دلیل بر وثاقت نیست.
2. از آنچه مرحوم تهرانی گفته است، فهمیده می شود طیبی از شاگردان اربلی بوده و این معنا نیز نمی تواند وثاقت او را ثابت كند.
3. آنچه به مرحوم خویی نسبت داده شده است، در واقع كلام او نیست؛ بلكه اگر دقت شود، معلوم می شود وی كلام شیخ حر عاملی را بدون هیچ اظهار نظری نقل می كند[32]؛ پس این نظر مرحوم خویی نیست؛ بلكه او اصل روایت و جریان را غیر معتبر می داند. طی استفتائی از آن مرحوم سؤال شده است: «در بحارالانوارداستانی است درباره جزیره خضرا كه آن را علی بن فاضل به طور مفصل بیان می كند. در این داستان، به مسأله اباحه خمس اشاره شده است. برخی شیعیان به استناد این روایت می گویند: خمس در زمان غیبت واجب نیست. نظر شما در این باره چیست؟» آیت الله خویی در جواب می گوید: «روایت مذكور، اعتباری ندارد».[33]
بنابراین، برداشت ها و اظهارات بعضی از معاصران[34] در مقام تقویت و تأیید قصه جزیره خضرا، مورد مناقشه و ایراد های جدی است و مطالبی را كه به بزرگان ما نسبت داده، كاملاً دور از واقع است.
 

نكاتی درباره سند
علاوه بر این ها چند نكته دیگر درباره سند این داستان وجود دارد:
1. فردی كه می گوید: «در خزانه امیرالمؤمنین علیه السلام... رساله ای به خط شیخ فاضل عالم عامل فضل بن یحیی طیبی یافتم» كیست؟ مطمئناً این شخص، علامه مجلسی نیست؛ زیرا وی تصریح می كند این داستان را از رساله دیگری نقل می كنم. بحرانی نیز می گوید: «بعضی از بزرگان فرموده اند این حدیث را به خط شیخ فاضل...یافته ایم».
اولاً، كلام بحرانی نیز دلالت ندارد بر این كه مستقیماً از راوی شنیده باشد.
ثانیاً، بر فرض كه بپذیریم مستقیماً از راوی نقل كرده است، این سؤال پیش می آیدكه چگونه ممكن است مرحوم بحرانی او را دیده و بدون واسطه داستان را از او شنیده باشد؛ ولی علامه مجلسی ـ با این كه معاصر او بوده ـ او را ندیده است.
ثالثاً، به چه علت، علامه مجلسی به نقل از یك رساله متداول بسنده كرده و درباره نویسنده و صاحب آن تحقیق نكرده است تا حقیقت را از او بپرسد.
2. آن شخص مجهولی كه می گوید: رساله ای به خط طیبی یافته ام، چگونه توانسته است خط طیبی را شناسایی كند؟ آیا خط طیبی كه صدها سال قبل از این راوی مجهول، فوت كرده است، بین مردم آن چنان مشهور و معروف بوده كه حتی این فرد مجهول الحال هم آن را شناخته است؟ شاید حقیقت امر بر این شخص مشتبه شده باشد؛ به این دلیل كه مثلاً وقتی دیده است طیبی این داستان را روایت می كند، فكر كرده حتماً كاتب آن نیز طیبی است؛ در صورتی كه بین این دو، ملازمه ای نیست.
3. در روایت، مطلبی است كه باعث سوء ظن می شود و آن، قول علی بن فاضل است كه می گوید: «من شك ندارم كه او از دمشق، همراه ما بود». در كتاب تبصره الولی اضافه بر آن، گفته است: «و تا جزیره اندلس همراه ما بود». بعد می گوید:
به او گفتم: «آیا هنگام سفر از دمشق به مصر با ما بودی؟» گفت: «خیر». گفتم: «و از مصر به اندلس با ما نبودی؟» گفت: «به خدا سوگند! با شما نبودم». و علی بن فاضل به گفته آن شخص، اكتفا كرده است.
4. مرحوم شوشتری می گوید: شاید ناقل این دو داستان، از دشمنان شیعه بوده كه چنین داستانی را جعل كرده است تا حقایق را وارونه جلوه دهد. از كجا معلوم كه ناقل آن، همچون مفضل (معقل) ـ غلام عبیدالله بن زیاد ـ نبوده كه به خانه مسلم بن عوسجه راه یافت و به او گفت: «من مردی از اهل شام هستم كه خداوند بر من منت گذاشته است تا دوستدار اهل بیت باشم» و حال آن كه این مرد خبیث، جاسوس بود.
مرحوم آقا بزرگ تهرانی نیز گفته است:
... طیبی كوفی نیز این قصه را به واسطه دو شیخ فاضل شمس الدین حلی و جلال الدین عبدالله بن حوار نقل می كند. این دو نفر هم قصه را در سامرّا از علی بن فاضل شنیده اند. سپس طیبی این قصه را شفاهی از بازگوكننده آن در سامرا شنیده است. در این صورت، اگر واضع قصه، طیبی باشد، نقل كننده و راویان، همه خیالی هستند.[35]
یعنی او نیز احتمال جعلی بودن داستان را داده است.
 

نتیجه
این داستان از نظر سند مورد خدشه است و هیچ راهی برای تصحیح و جبران آن به نظر نمی رسد.
ب. داستان انباری[36]
اولاً، درباره این داستان باید گفت تمام ناقلان، آن را از كتاب فی التعازی عن آل محمد صل الله علیه و آله و سلم و وفات النبی صل الله علیه و آله و سلم تألیف ابوعبدالله محمدبن علی العلوی الحسینی، نقل كرده اند.
آقا بزرگ تهرانی درباره این كتاب می گوید:
كتاب تعازی درباره تعزیت و تسلیت است و با ذكر وفات پیامبر صل الله علیه و آله و سلم شروع شده است و در ادامه درباره وفات فرزندان پیامبر صل الله علیه و آله و سلم بحث كرده است و در آخر هم درباره شهرهای فرزندان حضرت حجت پیوست هایی دارد. این كتاب تألیف ابوعبدالله محمدبن علی بن حسن بن عبدالرحمن علوی حسینی است. یك نسخه از آن در كتابخانه حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام بوده است كه مرحوم نوری نسخه برداری كرده و در كتاب خود (مستدرك الوسائل) از آن نقل می كند[37].
مرحوم آقا بزرگ تهرانی، طریق به مؤلف را نقل می كند:
شیخ جلیل ابوالعباس احمدبن حسین در سال 571 به من خبر داد.[38]
سپس وی سند را نقل كرده و به محمد بن علی بن حسن بن عبدالرحمن (صاحبالتعازی، متوفای سال 443ق) می رساند؛ یعنی مؤلف در قرن پنجم و معاصر شیخ طوسی بوده است. این، در حالی است كه این داستان، مربوط به سال 543ق است؛ پس استفاده می شود الحاق مورد نظر عبارت «الحق بآخره»، از خود مؤلف نیست و معلوم نیست چه كسی اضافه كرده است؛ زیرا بعید است ازسال 443ق كه كتابش را نقل كرده است تا 543ق یا بیشتر عمر كرده باشد.
قرینه دوم، عبارت الذریعه است كه می فرماید: «الحق بآخره»؛ یعنی این داستان جزء كتاب التعازی نبوده و بعدها به آن ضمیمه شده است؛ پس معلوم نیست این جریان برای كیست و چه كسی آن را به آخر كتاب التعازی افزوده است.
ثانیاً، در سند این داستان باید درباره دو نفر بحث شود: 1. كسی كه این داستان برای او اتفاق افتاده و خودش جزیره را دیده است. 2. كمال الدین انباری (كسی كه داستان را شنیده و اولین ناقل آن است).
1. كسی كه داستان برای او اتفاق افتاد: بزرگ ترین اشكال در سند داستان انباری، از همین جا آغاز می شود؛ زیرا
اولاً، هیچ كس اسم او را نمی داند و فقط گفته شده او میهمان عون الدین هبیره وزیر[39] بوده و نزد او از احترام خاصی برخوردار بوده است.
ثانیاً، این شخص یك نصرانی بوده است و همین باعث می شود اعتماد ما به نقل او كم یا سلب شود؛ زیرا امكان جعل، قوّت می گیرد.
2. كمال الدین انباری: ظاهراً مجهول است و در كتب شیعه و سنی ذكری از او نیامده است. البته شاید همان ابوالبركات ادیب باشد كه سال 513ق متولد شد و در 577ق وفات یافت؛ ولی اولاً توثیقی از عامه و خاصه ندارد و ثانیاً كسی این جریان را به او نسبت نداده است.[40]
 

بررسی متن
برای بررسی متن داستان جزیره خضرای معروف بحث را از دو نظر پی می گیریم: اول، تناقضاتی که بین نقل  های مختلف داستان  وجود دارد و دوم، اشکالاتی که به متن وارد است.
الف. تناقضات بین نقل ها
1. در نقل تستری آمده است: مسافت روستایی که علی بن فاضل در آن، مریض شد، با جزیره پانزده روز بود که مسافت دو روز آن صحرا بود و بقیه آبادی به هم متصل؛ اما در نقل مجلسی و بحرانی فاصله بیست و پنج روز ذکر شده است.[41]
2. در بحارالانوار تعداد امرا و نیروها و یاران حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف، 300 نفر ذکر شده است؛ ولی مرحوم بحرانی تعداد آن ها را 311 نفر ذکر کرده است.[42]
3. طبق نقل مرحوم مجلسی، در داستان جزیره هیچ ذكری از علمای شیعه در آن جزیره نبود، مگر پنج نفر و طبق نقل مرحوم بحرانی، علمایی که در جزیره از آن ها سخن گفته می شد، سه نفر بودند.
4. در روایت علامه مجلسی، یکی از علمایی که در جزیره از آن ها نام برده می شد، جعفر بن سعید حلی است؛ ولی مرحوم بحرانی نام او را جعفربن اسماعیل حلی ذکر کرده است.
5. راه پیموده شده در دریا را علامه مجلسی شانزده روز و مرحوم بحرانی شش روز بیان کرده  است.
6. طبق نقل علامه مجلسی، شمس الدین به علی بن فاضل گندم و جو هدیه کرد و او آن ها را به 140 دینار فروخت؛ اما طبق نقل مرحوم بحرانی قیمت آن ها را 25 دینار طلا و 25 درهم نقره ذکر کرده است.
7. در متنی که علامه مجلسی ذکر کرده، چنین آمده است: «شمس الدین به علی بن فاضل پنج درهم از پول آن جزیره داد و او گفت: این پنج درهم، برای برکت محفوظ است»؛ اما در روایت مرحوم بحرانی آمده است: «اصلاً پولی از جزیره خارج نمی شود و پولی نیز به جزیره وارد نمی شود».
8. مدت اقامت علی بن فاضل در روستایی که اهالی آن شیعه بودند و هر سال برای آن ها ارزاق فرستاده می شد، در داستان علامه مجلسی چهل روز و در داستان مرحوم بحرانی، یک هفته بیان شده است.
اشکالات فوق زمانی تقویت می شود که به این نکته توجه داشته باشیم كه در تمام نقل ها داستان به صورت وجاده ذکر شده است؛ یعنی همه گفته اند: «فقد وجدت فی خزانه امیرالمؤمنین علیه السلام...»، یعنی آن را یافتیم و این، غیر از شنیدن و سماع است. حال، جای این پرسش است كه آیا اینها یک نسخه «وجاده» است یا این كه سه نسخه و به خط طیبی وجود داشته است؟
از سوی دیگر برای حل این تعارضات می توان گفت: اگر تعارضی بین متن بحرانی و مجلسی وجود داشت ـ مخصوصاً متونی که مجلسی به خط خودش نوشته است ـمتن مجلسی مقدم است؛ زیرا علامه مجلسی گروهی از مجموعه علما داشت و به صورت گروهی فعالیت می کرد؛ اما بحرانی به تنهایی کار می کرد و شخص پرکار و فعالی بود و زیاد می نوشت لذا ممکن است هنگام نوشتن اشتباهاتی از روی سهو واقع شود.
نکته قابل توجه این که این تناقضات نمی تواند به اصل داستان خدشه ای وارد کند؛ یعنی اگر چه نقل  های مختلف در بعضی قسمت ها با هم متفاوت است، ولی شاید تواتر معنوی را ثابت کند؛ مثل این که یکی می گوید: تصادف شده و شخص دیگری می گوید: دعوا شده و نفر سوم می گوید: دیوار خراب شده است که از مجموع کلام آن ها می توان نتیجه گرفت حتماً حادثه ای رخ داده است. آنچه می تواند شاخص قضاوت درباره این داستان باشد بررسی جملاتی است که در نقل  های مختلف بیان شده است و ما در قسمت بعد به آن می پردازیم.
ب: دیگر اشکالات وارد بر داستان
در بررسی اشكالات وارد بر متن داستان، توجه ما، بیشتر به داستان علی بن فاضل است، زیرا ضعف داستان انباری بر همه معلوم است و چندان مورد توجه و استناد قرار نگرفته است. ضمن این كه اشكالات نقل علی بن فاضل را هم ندارد؛ لذا به برخی اشكالات آن نیز اشاره خواهیم كرد:
اشكال اول: بزرگ ترین و اساسی ترین اشکالی که بر متن داستان جزیره خضرا وارد است، این است که این داستان، در بردارنده مطالبی است كه با معتقدات ما سازش ندارد؛ مانند مسأله تحریف قرآن. اكنون، بخشی از داستان را که به این مسأله مربوط است ذکر می کنیم سپس به بررسی آن می پردازیم. در قسمتی از داستان آمده است:
گفتم: «چرا قبل و بعد برخی آیات قرآن با هم مرتبط نیستند؟ شاید درك و فهم محدود من نمی تواند به عمق آن پی ببرد؟ گفت: «آری؛ آیات همین مشکلی که می گویید، دارد و علت، این است که چون پیامبر اکرم رحلت کرد، دو بت قریش، خلافت ظاهری حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام را غصب کردند. حضرت علیه السلام تمام قرآن را جمع آوری کرده و آن را به مسجد آورده و عرضه کرد و گفت: «این کتاب خدا است و پیامبر اکرم به من دستور داده است آن را بر شما عرضه كنم و بدین وسیله، حجت بر شما تمام شود؛ ولی فرعون و نمرود این امت گفتند: «ما نیازی به قرآن شما نداریم».
حضرت فرمود: «البته حبیب من، پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم، چنین برخوردی را از شما به من خبر داده بود؛ ولی می خواستم بر شما اتمام حجت کنم». سپس حضرت در حالی که دعایی زیر لب داشت و می گفت: «خداوندا! تو روز قیامت بر اینان گواه باش» به خانه برگشت.
آن گاه ابوبکر اعلام کرد: «هر کس قرآن یا جزیی از آن را دارد بیاورد». ابوعبیده جراح و عثمان و سعد بن أبی وقاص و معاویه بن ابی سفیان و عبدالرحمن بن عوف و طلحهبن عبید و ابوسعید خدری و حسان بن ثابت و گروه هایی از مسلمانان آمده و قرآن را جمع آوری کردند؛ ولی آیاتی را که در مذمت بعضی بود، حذف کردند؛ لذا می بینید که آیات قرآن، مرتبط نیستند. قرآنی که امیرالمؤمنین آن را به خط خود جمع کرده بود، نزد حضرت صاحب الأمر محفوظ است و همه چیز در آن وجود دارد، حتی حکم خراش وارد کردن. البته این قرآن فعلی، پس شکی در صحت آن نیست و کلام خدا است».[43]
آری این است آنچه از ناحیه مقدسه اظهار نظر شده است؛ البته طبق ادعای ناقل این داستان.
 

نقد و نظر
آقای بهبودی درباره این داستان گفته است: «داستان جزیرۀ خضراء تخیلی است که نویسنده آن، به رسم قصه پردازان آن را تنظیم کرده است و این شیوه در دوره ما هم معمول است».[44] «این قصه از ساخته  های حشویه است؛[45] زیرا آنان معتقدند قرآن، از نظر لفظی تحریف شده است».[46]
در روایات تصریح شده است که علت عدم ارتباط بین آیات قرآن این است که ابوبکر قرآنی را که امیرالمؤمنین علیه السلام آورد، رد کرد؛ اما این که ابوبكر، موفق شده باشد قسمت هایی از قرآن را حذف کند، چنین مطلبی در روایات ما وارد نشده است. اگر این داستان را بپذیریم، باید قائل به تحریف قرآن شویم که به چند دلیل مردود است:
1. با توجه به آیات، سلامت قرآن از تحریف ثابت می شود مانند (انا نحن نزلنا الذکر و اناله لحافظون)[47].
2. شدت عنایت مسلمانان به قرآن، با نوشتن و حفظ کردن و قرائت آن به حدی بوده که اجازه هیچ تحریفی داده نمی شد. گاهی حافظان قرآن، به سی هزار نفر می رسیدند. در جنگ صفین، سی هزار قاری قرآن حضور داشت.[48]
3. از سوی دیگر، علامه مجلسی و علامه طباطبایی در ذیل تفسیر آیه تطهیر گفته اند: ترتیب فعلی قرآن، به همان ترتیب نزول نیست؛ بلکه خود پیامبر صل الله علیه و آله و سلم می فرمود هر آیه ای را کجا قرار بدهند؛ پس عدم تناسب بین آیات دلیل بر حذف نیست.
4. ما نیز قبول داریم قرآنی را که امیرالمؤمنین علیه السلام جمع آوری کرد، نزد امام زمان علیه السلام است؛ ولی به گفته آیت الله خویی، آن قرآن، همراه تفسیر، تأویل و بیانات و توضیحات است، نه این که قرآن دیگری باشد. [49]
5. بین صدر و ذیل داستان، تناقض وجود دارد؛ چون در پایان این قسمت می گوید: «هیچ شبهه ای در صحت و سلامت قرآن فعلی از تحریف نیست»؛ در حالی که قبل از این گفته بود «آنچه از نقاط ضعف و بدگویی  های دشمنان در قرآن بوده، حذف شده است» و این تناقضی بین صدر و ذیل این قسمت از داستان است.
6. در روایات آمده است: کسی که از جانب حکومت مأمور جمع آوری قرآن شد، زید بن ثابت بود و بعد از او، ابن مسعود، ابی بن کعب و معاذبن جبل بودند كه از قراء نیز به شمار می رفتند؛ ولی در این داستان، هیچ سخنی از این ها به میان نیامده است؛ بلکه نام کسانی برده شده است که قطعاً از گردآورندگان قرآن و از قراء نبوده اند.
اشكال دوم: در داستان چنین آمده است: هرگاه مقداری از قرآن را که مورد اختلاف قاریان بود می خواندم، می گفتم: «حمزه چنین خوانده است؛ کسائی چنان خواند و عاصم یا ابن کثیر چنین خواندند».
پس سید [شمس الدین] گفت: «ما این ها را نمی شناسیم. قرآن، تا پیش از هجرت پیامبر اکرم صل الله علیه و آله و سلم به مدینه بر هفت حرف نازل شد. بعد از هجرت، در حجه الوداع، جبرئیل نازل شد و گفت:  ای محمد! قرآن را بر من بخوان، تا به تو اوائل سوره ها و اواخر آن و شأن نزول آن را یاد بدهم». پس امیرالمؤمنین و حسنین علیهم السلام و ابی بن کعب و عبدالله بن مسعود و حذیفه بن یمان و جابربن عبدالله انصاری و ابوسعید خدری و حسان بن ثابت و جمعی از اصحاب در محضر پیامبر آمدند و پیامبر شروع به تلاوت و قرائت قرآن ـ از اول تا آخر ـ کرد. پس هر کجا اختلافی بود، جبرئیل آن را بیان می کرد و امیرالمؤمنین آن را یاد داشت کرده و بر روی پوست می نوشت. بنابراین تمام قرآن، قرائت امیرالمؤمنین است».[50]
 

نقد و نظر
1. چرا این قرائت را قرائت علی علیه السلام می داند و چرا آن را قرائت نبی صل الله علیه و آله و سلم نام نگذاشت؛ در حالی که حضرت آن را می خواند؟ و چرا قرائت جبرئیل نباشد؛ در حالی که او تصحیح می کرد؟ و چرا قرائت صحابی دیگر نباشد؟
2. این گفته كه: «قرآن، بر هفت حرف نازل شد»، باطل است و در مقابل آن، روایات دیگری وجود دارد که می گوید: «القرآن واحد نزل من عند الواحد و انما الاختلاف یجیئ من قبل الرواه».[51]
3. این جا آمده است که قرائات، هفت تا است؛ در حالی که قرائت، یکی بیشتر نیست. اگر بخواهیم مماشات کنیم، باید بگوییم ده تا است؛ چنان که مرحوم خویی همه را مطرح و سپس اشکال می کند.
4. طبق این قصه، اختلافی که جبرئیل حل می کرد، به اوائل سوره ها و اواخر آن ها و شأن نزول آیات، مربوط بوده است؛ پس ربطی به قرائت ندارد که سید شمس الدین در جواب اختلاف قرائات آن را بیان می کند. اگر مراد، اختلاف در آیات باشد، معنایش تحریف در قرآن است- آن هم در زمان خود پیامبر صل الله علیه و آله و سلم ـ که این برداشت، مخالف خود قصه است؛ زیرا گفته است: «حتی اعرّفك اوائل السور و أواخرها و شأن نزولها» و نگفته است: « آیات را به تو یاد بدهم».
5. این معنا، توهین به پیامبر صل الله علیه و آله و سلم و مطابق افسانه غرانیق است که قائل به خطای پیامبر صل الله علیه و آله و سلم است و بطلان این افسانه، در جای خود ثابت شده است.[52]
6. آیا در شأن نزول و اوائل سوره ها و اواخر آن، اختلافی وجود داشته است تا جبرئیل به حل آن بپردازد؟ هیچ دلیل و شاهدی بر وجود چنین اختلافی وجود ندارد.
اشكال سوم: مرحوم شوشتری، صاحب قاموس، یکی از نشانه  های جعلی بودن این داستان را نام بردن از حسان بن ثابت بین قراء دانسته و می گوید :
در این داستان، دو جا حسان بن ثابت را از قراء قرار داده است و حال آن که چنین نیست؛ بلکه او تنها یك شاعر است و همین طور افراد دیگر ـ غیر از عبدالله بن مسعود و ابی بن کعب ـ که فقط این دو نفر از قراء بوده اند.
اشكال چهارم: از اشکالات جدی دیگری که به این داستان وارد است، مسأله رؤیت در زمان غیبت کبرا است. در این داستان، چند بار به مسأله رؤیت اشاره شده است:
الف. در این داستان آمده است که علی بن فاضل از سید شمس الدین پرسید:«كسی كه مدعی می شود در دوران غیبت مرا دیده است، دروغ می گوید؛ پس چگونه در این جا كسانی هستند كه حضرت را می بینند؟»[53] و سید در پاسخ او گفت:
راست می گویی. حضرت، این كلام را در آن زمان، به دلیل کثرت دشمنانش فرمودند ـ اعم از نزدیکان حضرت و فرعون  های بنی العباس ـ تا جایی که بعضی از شیعیان، بعضی دیگر را از بردن نام حضرت منع می کرد؛ ولی امروز، مدت ها از غیبت گذشته و دشمن از او مأیوس گشته و سرزمین ما نیز از دسترسی و ظلم آنان دور است و احدی از آنان ـ به برکت حضرت ـ به ما دسترسی ندارد.[54]
 

نقد و نظر
1. این جا فلسفه عدم رؤیت را خوف حضرت از دشمنان بیان کرده است و سپس علت امکان رؤیت حضرت در جزیره را طولانی شدن مدت، مأیوس شدن دشمنان از دستیابی به حضرت و دوری جزیره از دشمنان و ظلم آن ها بیان شده است. می گوییم: بله؛ یکی از حکمت  های غیبت حضرت، خوف از دشمنان و ترس از جان بیان شده است؛ ولی این طور نیست که دشمن، کاملاً مأیوس باشد؛ بلکه همچنان خطر باقی است.
2. این داستان، مخالف روایاتی است که وقوع رؤیت در زمان غیبت کبرا را نفی می کند.
شیخ جعفر کاشف الغطاء در کتاب الحق المبین فی تصویب المجتهدین و تخطئۀ جهال الاخباریین که آن را برای فرزندش نوشت، می گوید:
یکی از مشکلات اخباری ها، اعتماد بر همه روایات است، تا جایی که بعضی از فضلای آنان، در کتابی مهجور و جعلی، قصه ای از یکی از داستان سرایان دیده اند بدین مضمون كه: جزیره ای به نام جزیره خضرا وجود دارد و در آن، برای امام زمان و فرزندان او خانه هایی است. پس او ]= داستان سرا[ برای یافتن آن جزیره حرکت کرد، تا این كه به شهری رسید. سپس معلوم شد در این جزیره، طوایفی از مسیحیان نیز زندگی می کنند. آری؛ گویی این شخص، اخبار و روایاتی که بر عدم وقوع رؤیت حضرت امام عجل الله تعالی فرجه الشریف در دوران غیبت کبرا دلالت دارد، ندیده و به آن برخورد نداشته است و گویی کلمات بزرگان و علماء را که بر عدم وقوع دیدار دلالت دارد، ندیده است.[55]و[56]
اگر در توجیه آن روایات گفته شود که برای زمان خاص (زمانی که ترس از دشمنان وجود داشته است) وارد شده، می گوییم: پس این داستان هم برای مکان خاص وارد شده است و فقط می تواند رؤیت در جزیره را شامل شود. در صورتی که، تعلیل در این داستان عام است (تطاولت المده و أیس منه الاعداء). از طرف دیگر، به عقیده ما منظور از روایات نافی رؤیت، نفی مطلق ملاقات نیست؛ چون ملاقات  های غیر اختیاری و بدون برنامه از پیش تعیین شده (به صورت ناگهانی) كراراً برای برخی از علما و بزرگان و حتی افراد عادی اتفاق افتاده است كه نمی توان منكر آن شد، آنچه مورد انكار است، ملاقات اختیاری است.[57]
ب. در داستان انباری آمده است:
یک سال نزد آنان ماندیم و انتظار آمدن حضرت صاحب الامر را داشتیم؛ چون معتقد بودند که امسال سال ورود و آمدن او است؛ ولی آن دو نفر به نام  های ابن دربهان و حسان، به امید دیدار حضرت، در شهر زاهره ماندند.[58]
 

نقد و نظر
در بخش دیگری از قصه، سید شمس الدین که نایب خاص امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در آن جزیره بود، در جواب این سؤال كه آیا امام را دیده ای گفته بود: «نه؛ من او را ندیده ام؛ ولی پدرم برایم نقل كرده كه صدای حضرت مهدی را شنیده ولی شخص او را ندیده است؛ اما جدّم، شخص حضرت مهدی را نیز دیده بود».[59] چگونه ممكن است نایب خاص حضرت، او را نبیند؛ اما دیگران بتوانند ـ از روی اختیار ـ او را ببینند؟![60]
ج. در روایت مرحوم بحرانی آمده است:
علی بن فاضل به شمس الدین گفت: «آیا امام را دیده ای؟» در پاسخ گفت: «نه؛ اما پدرم دیده است».
در دو سطر بعد می گوید :
شمس الدین گفت: «امام زمان، سالی یک بار به آن بقعه می آید و فقط مخلص ها آن جا جمع می شوند و آقا را می بینند». گفتم: «شاید تو هم از مخلص ها هستی». گریه کرد و گفت: «ان شاء الله».[61]
 

نقد و نظر
البته گفتن «ان شاءالله» دو دلیل دارد؛ ممکن است برای تردید باشد و ممکن است برای تیمن و تبرک و معلوم نیست این جا مراد، کدام یك است.
د. در این داستان چنین آمده است:
همان طورکه ما از باغی به باغ دیگر حرکت می کردیم، ناگهان شخصی با چهره نورانی در حالی که دو پارچه (بُرد) پشمین سفید بر خود انداخته بود، از کنار ما گذشت و سلام کرد. چهره این شخص، مرا جذب کرد و به سید گفتم: «این شخص کیست؟» پاسخ داد: «این کوه سر به فلک کشیده را می بینی؟» گفتم: «آری». گفت: «در وسط [= درون] آن جای با صفایی است و یک چشمه آب نیز از زیر درختی پرشاخه جاری است. آن جا قبه ای است که با آجر ساخته شده است. این شخص، همراه دوستش، خدمتگزار آن قبه می باشند.
من نیز هر صبح جمعه آن جا می روم و امام علیه السلام را از آن جا زیارت می کنم و پس از خواندن دو رکعت نماز، در آن جا نوشته ای را می بینیم... .[62]
 

نقد و نظر
سید شمس الدین، پیش تر گفته بود امام را ندیده است؛ ولی در این قسمت می گوید هر جمعه به قبه می روم و امام را زیارت می کنم و این دو با هم منافات دارند.
البته این اشکال قابل رفع است؛ زیرا ممکن است گفته شود: زیارت، ملازم با رؤیت نیست و شاید مراد سید، زیارت از راه دور و به صورت غیابی باشد که این توجیه مؤیداتی نیز دارد؛ از جمله این که:
1. سیدشمس الدین می گوید: «ازور الإمام منها» و نگفت «ازور الإمام فیها» و این، نشانگر آن است که از راه دور و بدون رؤیت زیارت کرده است.
2. او در ادامه می گوید: «برگه نوشته ای آن جا می یابم». اگر امام را می دید، ورقه را هم از آن حضرت می گرفت و دیگر تعبیر «أجد» معنا نداشت.
3. در ادامه، علی بن فاضل می گوید: «من به پیشنهاد سید، برای زیارت امام به آن قبه رفتم و پس از استقبال خادم  های آن جا، از آب چشمه وضو گرفتم و دو رکعت نماز خواندم و از طرف دیگر، ممکن است گفته شود مراد از زیارت، همان رؤیت است؛ زیرا علی بن فاضل از زیارت ـ از راه دور ـ سخنی به میان نمی آورد و پس از خواندن نماز می گوید: «از خادمان، درباره رؤیت پرسیدم؛ در حالی كه او برای زیارت رفته بود؛ ولی اسمی از زیارت نمی آورد. حتی پس از آن که به او می گویند رؤیت ممکن نیست، می گوید: «التماس دعا گفتم و از آن كوه، پایین آمدم». پس او به قصد زیارت (رؤیت) رفته بود و وقتی به او گفتند رؤیت ممکن نیست، بازگشت. پس اشكال و شبهه وارد است.
اشكال پنجم: شمس الدین می گوید هر صبح جمعه به قبه می روم و امام را زیارت می کنم و بعد می گوید:
آن جا به برگه ای بر می خورم كه تمام آنچه در قضاوت میان مؤمنان، مورد نیازم می باشد، در آن می یابم.
 

نقد و نظر
از کجا احراز می کرده این ورقه از جانب حضرت است؟ از کجا معلوم كه خادم  های آن قبه، آن را نمی نوشتند و به امام نسبت نمی دادند؟
اشكال ششم: عده ای برای اثبات این مطلب که امام زمان علیه السلام در زمان غیبت، زن و فرزند هم دارد، به بخشهایی از این داستان استناد کرده اند مثلاً در این داستان آمده است: «جیره و مواد غذائی آنان از آن جزیره و از طرف فرزندان امام می رسد».[63]
همچنین علی بن فاضل می گوید: «پس از چهل روز که بین مردم روستا بودم، در آخر روز چهلم، به دلیل طولانی شدن انتظار، دلم گرفت و به سوی ساحل دریا حرکت كردم. به طرف مغرب- همان طرفی که مردم گفته بودند جیره و آذوقه آن ها از آن طرف می آید- نگاه می کردم که شبح متحرکی را دیدم. درباره آن شبح پرسیدم و گفتم: «آیا در دریا، پرنده سفیدی وجود دارد؟» گفتند: «نه؛ مگر چیزی دیدی؟» گفتم: «بله»؛ پس آن ها مژده دادند و گفتند: «اینها كشتی هایی است كه در هر سال از شهرهای فرزندان امام به سوی ما می آیند».[64]
و نیز درباره سید شمس الدین آمده است: «همانا او از نوادگان امام است كه بین او و امام پنج نسل فاصله است».[65]
 

نقد و نظر
درباره فرزندان حضرت باید گفت: ما هیچ روایتی نداریم که حضرت در زمان غیبت، زن و فرزند داشته باشد و در زمان ظهور هم مورد اختلاف است. بله؛ در غیبت شیخ طوسی روایتی آمده که:
هیچ یک از فرزندان و نه دیگران از او خبری ندارند.[66]
درباره این روایت باید گفت:
اولاً، همین روایت با همین سند در غیبت نعمانی نیز آمده است؛[67] ولی در آن ذکری از اولاد حضرت نیست و این نشانگر تحریف در روایت غیبت طوسی است.
ثانیاً، در برخی از نسخه های كتاب غیبت طوسی هم لفظ اولاد حضرت وجود ندارد.[68]
در جمال الاسبوع نیز آمده است: «اللهم صل علی ولاه عهده و الائمه من ولده»[69] که این، نیز اولاً سندی ضعیف دارد و ثانیاً با نص دیگری که می گوید:«والائمه من بعده» مخالف است چون بعد از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امامی نیست؛ مگر همان امامان معصوم كه رجعت می كنند؛ لذا نمی توان به آن استدلال کرد.
همچنین در دعای جمال الاسبوع آمده است: «اللهم اعطه فی نفسه و اهله و ولده و ذریته و امتّه و جمیع رعیته ما تقر به عینه...»[70] که علاوه بر اشكال ضعف سند، می توان گفت: ممکن است این عبارات، بر این که حضرت، بعد از ظهور، دارای فرزند خواهد شد، دلالت می كند.[71]
اشكال هفتم: علی بن فاضل می گوید: «نزد آنها ذكری از علمای امامیه ندیدم مگر پنج نفر: سیدمرتضی موسوی و شیخ ابوجعفر طوسی و محمدبن یعقوب كلینی و ابن بابویه و شیخ ابوالقاسم جعفر بن سعید حلی»[72]
 

نقد و نظر
با توجه به این که در روش فقهی پنج عالمی که در داستان ذکر شده اختلاف است و شمس الدین هم هر صبح جمعه به قبه می رفت و ورقه ای که تمام مایحتاج یک هفته را اعم از قضاوت و غیره در آن نوشته بود، می یافت، این سؤال مطرح می شود كه چرا فقط نام این پنج نفر آمده است و نامی از شیخ مفید نیست. او که نقش عظیمی در اعتلای تشیع داشت و از حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف چند نامه به او رسیده بود.[73]
اشكال هشتم: علی بن فاضل، درباره یاران امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف گفته است:
هنگامی که جمعه دوم فرا رسید و از فریضه جمعه فارغ شدم ـ در حالی كه سید برای پاسخ به سؤالات در جمع مؤمنان نشسته بود ـ ناگهان سر و صدا و هرج و مرج از بیرون مسجد شنیدم. علت آن را از سید پرسیدم؛ در پاسخ گفت: «فرماندهان ارتش ما نیمه هر ماه سوار بر مرکب ها شده و در انتظار ظهور حضرت هستند. از سید اجازه گرفتم که صحنه را نظاره گر باشم. او اجازه داد و من هم برای دیدن آنان بیرون رفتم. آنان جمع زیادی بودند كه مشغول تسبیح و تحمید و تهلیل بودند و برای ظهور امام زمان، امام قائم به امر خداوند و نصیحت کننده دین داران، دعا می کنند. چون این منظره را دیدم، به مسجد بازگشتم. سید از من پرسید: «آیا نیروها را دیدی؟» گفتم: «آری دیدم». گفت: «فرماندهان آنان را شمردی؟» گفتم: «نه». گفت: «سیصد نفرند و سیزده نفر دیگر مانده است. سپس خداوند، در ظهور حضرت تعجیل خواهد کرد...». [74]
 

نقد و نظر
1. طبق این داستان، تا سال 699ق سیصد نفر از یاران حضرت، آماده و منتظر تکمیل شدن سیزده نفر دیگر بودند. سؤال این جا است كه آیا در مدت هفتصد و اندی سال که از آن تاریخ می گذرد، این سیزده نفر آماده نشده اند؟
2. مطابق آنچه در این داستان می خوانیم، یاران حضرت در جزیره جمع هستند و این، با روایاتی که می گوید: در هنگام ظهور، یاران حضرت متفرق هستند سازگار نیست؛ مگر این كه گفته شود: طبق داستان، فرماندهان ارتش، در جمعه وسط هر ماه سوار بر مركب ها شده و در انتظار ظهور حضرتند و این دلالت ندارد بر این كه همیشه در جزیره باشند (اگرچه این كلام خلاف ظاهر است و دلیلی بر آن نداریم).
اشكال نهم: علی بن فاضل می گوید: از مردم روستا پرسیدم: «این مذهب و ایده و عقیده را از كجا آوردید و چه كسی آن را برای شما آورده است؟ گفتند: «حضرت ابوذر؛ هنگامی كه عثمان او را به شام تبعید كرد و معاویه نیز او را به این جزیره تبعید كرد».[75]
 

نقد و نظر
آیا این مطلب با واقعیات تاریخی مطابقت دارد؟ و آیا ابوذر علیه السلام به جزیره خضرا تبعید شد؟
 

جزیره خضرا در تاریخ
از لابه لای تاریخ و کتب رجال چنین به دست می آید كه نامی از جزیره خضرا برده شده و آن، مکانی معروف و دارای سکنه و فرهنگ و تمدن بوده و دسترسی به آن نیز مشکل نبوده است. موارد زیر كه از كتاب سیر اعلام النبلاء نقل شده، از این قبیل است:
1. ذهبی در ترجمه ابوعبدالله قرشی هاشمی اندلسی متوفای 595ق می گوید: «او از جزیره خضرا و دارای کراماتی است.[76]
2. در ترجمه قاضی ابوسلیمان بن حوط الله، متوفای 621ق می گوید: «او مسؤولیت قضاوت را در جزیره خضرا به عهده داشت».[77]
3. در ترجمه عبدالمؤمن علوی متولد 487ق می گوید: او لشکری به فرماندهی شخصی به نام عمر اینتی را رهسپار اندلس کرد. و جزیره خضرا را فتح کرد.[78]
4. در ترجمه المستعین بالله، متوفای 407ق می گوید: «از لشكریان او، قاسم و علی ـ پسران حمود بن میمون ـ بودند كه آن ها را حاكم بربر كرد... و قاسم را امیر جزیره خضرا نمود».[79]
5. در ترجمه ادریس بن علی، متوفای 544ق می گوید: «معتلی بالله، فرزندان عموی خود را به نام محمد و حسن در جزیره خضرا زندانی کرد؛ ولی اهل جزیره، با او به عنوان امام مهدی بیعت کردند. دیری نپایید که از اطراف او متفرق شدند و او هم در گذشت. سپس مسؤولیت جزیره را قاسم بن محمد به عهده گرفت...».[80]
6. در شرح حال قاسم بن حمود ادریسی می گوید: «پس از در گذشت ادریس، قاسم بن حمود ادریسی را خفه کرده و کشتند و جنازه او را به جزیره خضرا انتقال داده و به خاک سپردند».[81]
7. در ترجمه یحیی بن علی بن حمود، متوفای 427ق می گوید: «او بر جزیره خضرا تسلط یافت و بر آن حاکمیت داشت».[82]
8. در ترجمه ابن حمدین، متوفای 548ق می گوید: «دولت موحدان، از شهر سبته تا جزیره خضرا را زیر سلطه خود درآوردند».[83]
9. درباره محمدبن عیاض، متولد 584ق می گوید: «در جزیره خضرا، كتاب سیبویه را نزد استادش عبدالرحمن بن علی فرا گرفت».[84]
10. درباره طارق می گوید: دوست موسی بن نصیر و امیر شهر طنجه (از شهر های مجاور جزیره) بود كه از اختلاف و كشتار فرنگ باخبر شد و حاكم جزیره خضرا برای او نامه ای نوشته و درخواست پشتیبانی كرد».[85]
11. در شرح حال القاسم بن حمود بن میمون می گوید: «... دو منطقه مالقه و جزیره خضرا را فتح كرد».[86]
12. در شرح حال ابن عباد می گوید: «.... افتضاح و مسخره است كه چهار حاكم را در یك زمان در مناطق نه چندان دور از هم به نام امیرالمؤمنین می خواندند... دومی آنان، حاكم جزیره خضرا، به نام محمد بن قاسم ادریسی بود».[87]
13. در احوال العالی بالله (ادریس بن یحیی) می گوید: «... دارای سوء تدبیر بود. بربر، به سوی او تمایل پیدا نكردند و او را حاكم جزیره خضرا قرار دادند و به او لقب مهدی دادند».[88]
 

موقعیت جغرافیایی جزیره خضرا
حموی در معجم البلدان نام پاره ای مناطق را ذکر و آن را از توابع جزیره خضرا می داند؛ همانند حاضرۀ و حصن محسن و جزاء الشریط و صَفَه و قصر کتامۀ و لَبَطیط.
او نام بعضی از همسایگان جزیره خضرا را نیز ذکر می کند؛ همانند: ریه و زقاق و طنجه و قصر عبدالکریم و مالقه.
1. درباره اندلس گفته شده است: «اندلس، جزیره ای است که از سه ضلع تشکیل شده است؛ همانند یک مثلث و دو دریای محیط و متوسط، پیرامون آن قرار گرفته اند ... ضلع اول آن، از دریای متوسط شامی تا جزیره خضرا، راه خشکی اندلس می باشد و از آن جا به شهر مالقه منتهی می شود».[89]
2. و درباره مالقه می گوید: «یکی از توابع جزیره خضرا است که در آن، سلسله کوه  های سر به فلک کشیده می باشد».[90]
3. حموینی درباره جزیره خضرا می گوید: «شهری است معروف در اندلس و خشکی مقابل آن، بلاد بربر «سبته» است و دارای مناطق و توابع متعددی است. شهر آن، از بهترین شهرها و خاک آن، از پاک ترین خاکها است. شاید بدین سبب به آن جزیره می گویند که آب دریا از آن جا فاصله گرفته و خشکی ظاهر می شود و گاهی اوقات آب بر اثر بالا آمدن، آن جا را فرا می گیرد.
البته در سرزمین  های زنج از دریای هند نیز جزیره ای به نام خضرا وجود دارد که از دو منطقه به نام  های منتبی و مکنبلوا تشكیل شده است و توابع و روستا های زیادی دارد و حاکم آن، در اصل از کوفه است».[91]
4. حاضره: حاضره نیز یكی از شهر های جزیره خضرا است.[92]
5. حصن محسن: حصن محسن، از توابع جزیره خضرای اندلس است.[93]
6. ریه: ناحیه وسیعی در اندلس است و متصل به جزیره خضرا.[94]
7. الزقاق: زقاق، شهری است در مغرب كه بر روی خشكی متصل به اسكندریه و جزیره خضرا واقع شده است.[95]
8. جزاء الشریط: روستایی است از توابع جزیره خضرای اندلس.[96]
9. صَفَه: صفح بنی هزهاز، ناحیه ای از نواحی جزیره خضرا است در اندلس.[97]
10. طنجه: از ناحیه جنوب شهری است واقع در ساحل دریای مغرب و مقابل جزیره خضرا و آن، بخشی از خشكی بزرگ و شهر های بربر است.[98]
11. قصر عبدالكریم: شهری بر ساحل دریای مغرب در نزدیكی شهر بسته، مقابل جزیره خضرا اندلس است.[99]
12. قصر كتامه: یكی از شهر های جزیره خضرا در سرزمین اندلس است.[100]
13. لَبَطیط: از توابع جزیره خضرا است.[101]
14. مالَقَه: شهری است در اندلس و بسیار آباد، از توابع ریه. دیوار های آن بر كنار دریا، بین جزیره خضرا و مریه واقع شده.[102]
بنابراین، جزیره خضرا یک سرزمین سحرآمیز و مجهولی نبوده که دسترسی به آن مشکل و شبیه به محال باشد. بلکه یک منطقه مسکونی بوده و به دفعات زیادی میدان درگیری و جنگ و گریز بوده و توابع و حدود و همسایگان آن نیز کاملاً مشخص و معروفند.
لذا می توان چنین پنداشت که این جریان، یک داستان ساختگی است كه آن را علی بن فاضل و یا طیبی و یا شخص ثالثی نوشته و شاید به خیال خود در راستای تقویت مبانی مذهب و ترویج آن بوده ولی «ما قصد لم یقع و ما وقع لم یقصد» و الله العالم بحقیقه الحال.
اما این كه جزیره خضرا همان مثلث برمودا است و بحث از موقعیت جغرافیائی این مثلث و ادعای نیروی غیبی در این مثلث و این كه این مطالب چقدر با واقعیت مطابقت دارد، مناسب است به كتاب جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت، ص108-21 مراجعه شود.

 

پی نوشت ها :
[1]. جنه الماوی، باب24، در ادامه ج53 بحار چاپ شده است و برخی به اشتباه، این نقل را نیز به علامه مجلسی نسبت داده اند.
[2] . ناجی النجار، جزیره خضراء، ترجمه و تحقیق علی اكبر مهدی پور، ص185، چ8، قم، رسالت، 1376.
[3]. الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج5، ص106، چ3، بیروت، دارالاضواء، 1403ق.
[4]. محدث نوری، نجم الثاقب، ص296، ج2، قم، جمكران، بی تا.
[5]. مقابیس الأنوار، ص11و16.
[6]. روضات الجنات، ج4، ص217 و298.
[7]. كفایه الموحدین، ج3، ص390.
[8]. الذریعه، ج4، ص93.
[9]. ترجمه الجزیره الخضراء للمحقق الكركی كما حكی عن صاحب الریاض.
[10]. مطبوع بالهند و مصدّر باسم السلطان شاه طهماسب الصفوی... و الجزیره هو تألیف فضل بن یحیی الطیبی كتب فیه مارواه له الشیخ زین الدین علی بن فاضل المازندرانی فی سنه 699 مما شاهد فی تلك الجزیره و أورد ترجمته السید میرشمس الدین محمدبن میراسدالله التستری فیما كتبه بالفارسیه فی اثبات وجود صاحب الزمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، الذریعه، ج4، ص93.
[11]. ولعل هذه الترجمه (ترجمه كركی) هی التی ادرجت فی طی رساله شمس الدین محمد بن اسدالله أو أنها ترجمه للسید شمس الدین محمد نفسه أدرجها فی رسالته.همان، ج5، ص106.
[12]. وجدت رساله مشتهره بقصه الجزیره الخضراء فی البحر الأبیض احببت ایرادها لاشتمالها علی ذكر من رآه و لما فیه من الغرائب و إنما أفردت لها باباً لأنی لم أظفر به فی الاصول المعتبره و لنذكرها بعینها كما وجدتها، بحارالانوار، ج52، ص159، چ2، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1403ق.
[13]. شیخ حر عاملی، اثبات الهداه، ج3، ص707.
[14]. هذا مضافاً الی الاجماعات المنقوله الكثیره جداً المتأیده بالآثار و الاعتبار التی أشرت إلیها فی الرساله (مع أن المنقول بخبر الواحد یشمله مادل علی حجیه خبر الواحد) و من الآثار حكایه المازندرانی الذی وصل إلی جزیره الصاحب عجل الله تعالی فرجه الشریف و هی تنادی بالاختصاص بالإمام و منصوبه،الحاشیه علی مدارك الاحكام، ج3، ص187، چ اول، آل البیت.
[15]. و فی قصه جزیره الخضراء و البحر الابیض ... ما یدل علی فضل عظیم للسید ... و هذه مرتبه جلیله لایعادلها شئٌ لو صح النقل، وحید بهبهانی، الفوائد الرجالیه، ج 3، ص 136، بی جا، بی نا، بی تا.
[16]. و هی رساله جلیله یجب علی المؤمنین محافظتها، الذریعه، ج5، ص106.
[17]. همان.
[18]. همان، ص125.
[19]. Gفَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنْ الْمُسَبِّحِینَ لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلَى یوْمِ یبْعَثُونَ F، صافات (37): 142و 144.
[20]. و بالجمله لم تصل هذه الحكایه إلینا إلاّ بالوجاده و لم نعرف من احوال الحاكی لها إلا أنه كان رجلاً محترماً فی ذلك المجلس و قد اشتمل سندها علی عده تواریخ تناقض ما فی متنها واشتمل متنها علی امور عجیبه قابله للانكار و ما هذا شأنه لایمكن أن یكون داعی العلماء من إدراجه فی كتبهم المعتمده بیان لزوم الاعتماد علیها أو الحكم بصحتها مثلاً أو جعل الاعتقاد بصدقها واجباً حاشاهم عن ذلك بل إنما غرضهم من نقل هذه الحكایات مجرد الاستیناس بذكر الحبیب و ذكر دیاره و الاستماع لآثاره مع ما فیها من رفع الاستبعاد عن حیاته فی دارالدنیا و بقائه متنعماً فیها فی أحسن عیش و أفره حال، بل مع السلطنه والملك له و لأولاده و استقرارهم فی ممالك واسعه هیأ الله لهم لایصل الیها من لم یرد الله وصوله و قد احتفظ العلماء بتلك الحكایات فی قبال المستهزئین بالدین بقولهم «لِمَ لایخرج جلیس السرداب بعد ألف سنه و كیف تمتعه بالدنیا و ما أكله و شربه و لبسه و غیرها من لوازم حیاته؟» و هم بذلك القول یبرهنون علی ضعف عقولهم، فمن كان عاقلاً مؤمناً بالله و رسوله و كتابه یكفیه فی اثبات قدره الله تعالی علی تهیئه جمیع الاسباب المعیشه فی حیاه الدنیا له علیه السلام، قوله تعالی فی الصافات Gو لولا أنه كان من المسبّحین للبث فی بطنه إلی یوم یبعثونF الصریح فی أنّ یونس لو لم یكن من المسبحین لكان یلبث فی بطن الحوت علی حاله إلی یوم یبعث سائر البشر. فأخبر الله تعالی بقدرته علی إبقاء الحوت الذی التقم یونس و علی ابقاء یونس علی حاله فی بطنه و لبثه فیه كذلك إلی یوم بعث الناس و احتمال اراده موت یونس بإزهاق روحه و لبث جسده فی بطن الحوت إلی یوم بعثه و إحیائه مخالف للظاهر من جهات كما لایخفی. الذریعه، ج5، ص108، پارقی.
[21]. بحارالانوار، ج53، ص213.
[22]. نجم الثاقب ، ص300ـ380.
[23]. الصراط المستقیم، علی بن یونس عاملی، ج2، ص264، بی جا، المكتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه، بی تا.
[24]. و وجدت روایه متصله الإسناد بأنّ للمهدی ـ صلوات الله علیه ـ أولاد جماعه ولاه فی أطراف بلاد البحر علی غایه عظیمه من صفات الأبرار، بحارالانوار، ج53، ص220.
[25]. و الظاهر بل المقطوع أنه إشاره إلی هذه الروایه و الله العالم، نجم الثاقب، ص296.
[26]. نجم الثاقب، ص296؛ ریاض العلما، ص175.
[27] . سید جعفر مرتضی عاملی، جزیره خضراء در ترازوی نقد، ص186، چ3، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1377ش.
[28]. یا سیدی انا من جمله عبیده المخلصین و لارأیته، تستری این تعریف ها را بر ساده لوحی حمل كرده و گفته است: «شاید او در اوج بیماری و تب بوده است؛ چون خودش به مریضی اقرار كرده و شاید در خواب دیده باشد» (بحارالانوار، ج52، ص172).
[29]. جعفر سبحانی، كلیات فی علم الرجال، چ3، قم، مؤسسه نشر اسلامی، 1414ق، ص152.
[30]. این دو بزرگوار، از رجالیان بزرگ و هر دو، در علم رجال صاحب تألیف هستند؛ اما هیچ كدام به علی بن فاضل و داستان او اشار ه ای نكرده اند.
[31]. شیخ مجدالدین الفضل بن یحیی بن علی بن المظفر بن الطیبی الكاتب بواسط فاضل عالم جلیل یروی كتاب كشف الغمه عن مؤلفه علی بن عیسی الاربلی كتبه بخطه و قابله و سمعه عن مؤلفه و له منه اجازه سنه 691...، شیخ حر عاملی، امل الآمل، تحقیق سیداحمد حسینی، ص218، بغداد، مكتبه الاندلس، 1404ق.
[32]. سید ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج13، ص316، چ5، بی جا، بی نا، 1413ق.
[33]. «الروایه المذكوره لیست معتبره و قد وردت الروایات المعتبره ایضا لكن لم یكن مفادها الحلیه للمكلف بأداء الخمس...»، المسائل و ردود، ص125، مسأله 351.
[34]. فاضل معاصر، حجت الاسلام مهدی پور.
[35]. طبقات اعلام الشیعه، ج5، ص145.
[36]. كمال الدین احمد بن محمدبن یحیی انباری در سال 543ق (حدوداً نهصدسال پیش) می گوید:
روزی در ماه رمضان، نزد «عون الدین یحیی بن هبیره» وزیر بودیم و گروه دیگری هم بودند. بعد از افطار، اكثر حضار، رخصت طلبیدند و رفتند و فقط عد ه ای مخصوص ماندند. در آن شب، كنار وزیر، مردی نشسته بود كه وزیر، او را بسیار احترام می كرد و عزیز می داشت؛ ولی من او را نمی شناختم. مجلس تمام شد و حاضران برخاستند كه به منازل خود بروند. خدمت كاران وزیر، خبر دادند باران به سرعت می بارد و راه عبور بر مردم بسته شده است. وزیر، مانع رفتن ما شد و دوباره همگی نشستیم. از هر باب، سخنی به میان می آمد تا سر رشته كلام به مذاهب و ادیان كشیده شد. وزیر، در مذمت مذهب شیعه بسیار تندروی می كرد و به پیروان این مذهب، بد می گفت. در این اثنا، شخصی كه وزیر او را بسیار احترام می كرد و كنارش نشسته بود گفت: «جناب وزیر! اگر اجازه دهید، حكایتی را از شیعیان كه خودم با چشمانم دیده ام، نقل كنم». وزیر، لختی به فكرفرو رفت و آن گاه اجازه داد. آن مرد گفت: «من در شهر باهیه، كه شهری بسیار بزرگ و با عظمت است، رشد كرده ام. این شهر، هزار و دویست قریه دارد و عقل، از كثرت جمعیت آن در حیران است. تمام مردم آن شهر و قریه ها و جزایر اطرافش مسیحی هستند.
من با پدرم به قصد تجارت از باهیه، بیرون آمدیم و سفر پرخطر دریا را اختیار كردیم. هنگام حركت بر روی دریا، دست تقدیر الهی، كشتی ما را به سوی جزایر سرسبز و خرّمی برد. در آن جزایر، بوستان  های زیبا و جویبارها و چشمه سار های پر آب زیادی دیده می شد. با تعجب از ناخدای كشتی، نام آن جزایر را پرسیدم؛ گفت: «نمی دانم؛ زیرا تاكنون به این جزایر نیامده ام». چون به اولین جزیره رسیدیم، از كشتی پیاده و وارد آن جزیره شدیم. شهری دیدیم بسیار تمیز و خوش آب و هوا و در نهایت لطافت و پاكیزگی. از مردم آن جا نام آن شهر را پرسیدیم. گفتند: «نامش مباركه است و حكمرانش هم طاهر نام دارد». گفتم: «عمال و گماشتگان سلطان كجایند كه اموال ما را ببینند و مالیات خود را بردارند و ما شروع به معامله و خرید و فروش كنیم؟» گفتند: «حاكم این شهر، گماشته و اعوان و انصاری ندارد؛ بلكه خود بازرگانان باید خراج خود را به خانه حاكم ببرند و به او بدهند».
ما را راهنمایی كردند تا به منزل او رسیدیم. چون وارد شدیم، مردی صوفی صفت و صافی ضمیر دیدیم كه لباسی از پشم پوشیده و عبایی در زیرش انداخته و دوات و قلمی پیش خود نهاده بود. ما را كه دید، قلم به دست گرفت و شروع به نوشتن كرد. تعجب كردم. سلام كردیم و او جواب داد و ما را تكریم كرد. پرسید: «از كجا آمده اید؟» ما وضعیت خود را برای او شرح دادیم. او گفت: «همه به شرف اسلام رسیده اید و توفیق تصدیق دین محمدی صل الله علیه و آله و سلم یافته اید؟» گفتم: «بعضی از ما بر دین موسی و عیسی راسخ هستیم». گفت: «اهل ذمّه، جزیه خود را بدهند و بروند و فقط مسلمانان بمانند». پدرم، جزیه خود و من و سه نفر دیگر را داد و نه نفر دیگر هم كه یهودی بودند، جزیه خود را دادند.
سپس به شهر دیگری به نام زاهره رفتیم. این شهر بسیار زیبا و دلگشا و مشرف به دریا بود. طول و عرض این شهر پرسرور، به انداز ه ای بود كه یك اسب تندرو، كمتر از دو ماه نمی توانست آن را بپیماید. كوهی چون نقره سفید آن شهر را احاطه كرده بود. صمیمیت و مهربانی در این شهر موج می زد. حتی گرگ و میش با هم انس و الفتی داشتند. اگر كسی حیوانی را به زراعت كسی می فرستاد، آن جانور حتی یك برگ از آن باغ و مزرعه نمی خورد و به جایی آسیبی نمی رساند. مردم آن، بهترین آداب و رسوم اجتماعی را داشتند و در راستی و امانت و دیانت، بی همتا بودند. آنان، هیچ سخن لغو و بیهود های را بر زبان نمی راندند و غیبت و سخن چینی نمی كردند. هرگاه وقت نماز می شد و مؤذن بانگ نماز برمی داشت، همگی از مرد و زن به نماز حاضر می شدند.
آن گاه به خدمت حاكم آن شهر رسیدیم. ما را به باغی آراسته و در میان گنبدی عظیم و زیبا در آوردند. حاكم، در آن مكان بر تختی نشسته بود و جمعی در خدمت او كمر اخلاص بسته بودند. حدود هشت روز در خدمت آن حاكم بودیم. پس از آن به طرف شهری حركت كردیم كه آن را رابقه می گفتند و حاكم آن، قاسم بن صاحب الامر نام داشت. این شهر نیز همانند شهر پیشین بود. خلاصه، بعد از این سه شهر، دو شهر دیگر در این منطقه وجود داشت: یكی صافیه بود و سلطان آن، ابراهیم بن صاحب الامر نام داشت و دیگری عناطیس و سلطان آن، هاشم بن صاحب الامر بود. این دو شهر هم در زیبایی و دل گشایی، همانند آن سه شهر بود. آن مرد مسیحی، آن گاه به وزیر گفت: «طول و عرض این پنج شهر، به اندازه یك سال راه است و جمعیت آن، نامحدودند و همگی شیعه هستند. حاكمان این شهرها، فرزندان امام زمان هستند. در آن سال كه ما آن جا بودیم، قرار بود حضرت ولی عصر، به شهر زاهره تشریف فرما شود. مدتی انتظار آن حضرت را كشیدیم؛ ولی عاقبت موفق به دیدارش نشدیم و روانه شهر و دیار خود شدیم؛ اما دو نفر از ما به نام  های روزبهان و حسان برای دیدار آن حضرت، آن جا ماندند».
چون این قصه عجیب به پایان رسید، وزیر از جا برخاست و به اتاق مخصوص خود رفت و سپس یكایك ما را طلبید و از ما قول گرفت این قصه را برای هیچ كس نقل نكنیم (بحارالانوار، ج53، ص213-221؛ نجم الثاقب، ص300-380).
[37]. التعازی فی ذكر ما یتعلق بالتعزیه و التسلیه مبتدئا فیه بذكر وفات النبی و ما ناله عند موت أولاده و ألحق بآخره ذكر بلاد أولاد الحجه  عجل الله تعالی فرجه الشریف و هو للشریف الزاهد ابی عبدالله محمدبن علی بن الحسن بن عبدالرحمن العلوی الحسینی، الذریعه، ج4، ص205.
[38]. اخبرنی الشیخ الجلیل ابوالعباس احمد بن الحسین فی سنه احدی و سبعین و خمس مأه سنه، همان، ج5، ص107، پاورقی.
[39]. نام او یحیی بن هبیره و از اهالی دجیل است. در سن كودكی وارد بغداد شد و به درس پرداخت و پس از قبول مسؤولیت  های متعدد بالاخره از طرف سلطان مسعود سلجوقی به سمت وزارت تعیین شد. وی، آثار و كتاب  های متعددی دارد. در سال 555ق در بغداد درگذشت و همان جا به خاك سپرده شد (وفیات الاعیان، ج6، ص243).
[40]. ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج21، ص113، ج9، بیروت، مؤسسه الرساله، 1413ق؛ وفیات الاعیان، ج3، ص139.
[41]. تبصرۀ الولی، ص 245.
[42]. همان، ص 249.
[43]. فقلت له: «یا سیدی أری بعض الایات غیر مرتبطۀ بما قبلها و بما بعدها کأن فهمی القاصر لم یصر الی غوریۀ ذلک. فقال: نعم الامر کما رأیته و ذلک [انه] لما انتقل سید البشر محمد بن عبدالله من دار الفناء الی دار البقاء و فعل صنما قریش ما فعلاه من غصب الخلافۀ الظاهریۀ جمع امیرالمؤمنین علیه السلام القرآن کله و وضعه فی إزار وأتی به الیهم و هم فی المسجد، فقال لهم: هذا کتاب الله سبحانه أمرنی رسول الله صل الله علیه و آله و سلم أن أعرضه الیکم لقیام الحجۀ علیکم یوم العرض بین یدی الله تعالی فقال له فرعون هذه الامۀ و نمرودها: لسنا محتاجین الی قرآنك، فقال علیه السلام: لقد اخبرنی حبیبی محمد صل الله علیه و آله و سلم بقولک هذا و انما اردت بذلک إلقاء الحجۀ علیکم. فرجع امیرالمؤمنین علیه السلام به الی منزله و هویقول: لااله الا أنت وحدک لاشریک لک لاراد لماسبق فی علمک و لامانع لما اقتضته حکمتک فکن انت الشاهد لی علیهم یوم العرض علیک.
فنادی ابن ابی قحافه بالمسلمین و قال لهم: کل من عنده قرآن من آیۀ أو سورۀ فلیأت بها فجاءه ابوعبیدۀ بن الجراح و عثمان و سعدبن أبی وقاص و معاویۀ بن ابی سفیان و عبدالرحمن بن عوف و طلحۀ بن عبیدالله و ابوسعید الخدری و حسان بن ثابت و جماعات المسلمین و جمعوا هذا القرآن و اسقطوا ماکان فیه من المثالب التی صدرت منهم بعد وفاۀ سید المرسلین صل الله علیه و آله و سلم فلهذا تری الایات غیر مرتبطۀ و القرآن الذی جمعه امیرالمؤمنین بخطه محفوظ عند صاحب الامر علیه السلام فیه کل شئ حتی أرش الخدش و اما هذا القرآن فلاشک و لاشبهۀ فی صحته و انما کلام الله سبحانه هکذا صدر عن صاحب الامر علیه السلام» (بحارالانوار، ج 52 ، ص 170).
[44]. همان، ص159، پاورقی.
[45]. هم جماعه یستندون فی كل شئ من الاصول و الفروع الی روایه رویت من دون رعایه شرائط الحجیه. و اختلف فی ضبطها فقیل باسكان الشین لأن منهم المجسمه والمجسمه محشو. و المشهور أنه بفتحها نسبه إلی الحشاء لأنهم كانوا یجلسون أمام الحسن البصری فی حلقته فتكلّموا بالسقط عنده فقال: «ردّوا هولاء الی الحشاء الحلقه ـ  أی جانبها ـ» فسموا حشویه. (محقق حلی، المسلك فی اصول الدین، ص65، پاورقی).
[46]. بحارالانوار، ج52، ، ص 170، پاورقی.
[47]. حجر (15): 9.
[48]. نصربن مزاحم، وقعۀ صفین، ص 188، چ2، بی جا، المؤسسه العربیه الحدیثه، 1382ق.
[49]. سیدابوالقاسم خویی، البیان، ص 223، چ4، بیروت، دارالزهراء، 1395ق.
[50]. در بخشی از داستان می خوانیم: «فکان کلما قرأت شیئاً فیه خلاف بین القراء اقول له: قرأ حمزۀ کذا و قرأ الکسائی کذا و قرأعاصم کذا و ابوعمروبن کثیر کذا. فقال السید [شمس الدین] سلمه الله: نحن لانعرف هولاء و انما القرآن نزل علی سبعه أحرف قبل الهجرۀ من مکۀ الی المدینه و بعدها لما حج رسول الله صل الله علیه و آله و سلم حجۀ الوداع نزل علیه الروح الامین جبرئیل علیه السلام فقال: یا محمد اتل علی القرآن حتی أعرِّفک اوائل السور و أواخرها و شأن نزولها.
فاجتمع الیه علی بن ابیطالب و ولداه الحسن و الحسین علیه السلام و ابی بن کعب و عبدالله بن مسعود و حذیفۀ بن الیمان و جابربن عبدالله الانصاری و ابوسعید الخدری و حسان بن ثابت و جماعۀ من الصحابه رضی الله عن المنتجبین منهم فقرأ النبی صل الله علیه و آله و سلم القرآن من أولّه الی آخره فکان کلما مرّ بموضع فیه اختلاف، بینه له جبرئیل علیه السلام و امیرالمؤمنین علیه السلام یکتب ذاک فی درج من أدم فالجمیع قرائۀ امیرالمؤمنین و وصی رسول رب العالمین». بحارالانوار، 53، ص 169.
[51]. كلینی، كافی، ج2، ص630، ح12، چ3، قم، دارالكتب الاسلامیه، 1388ق؛ شیخ مفید، الاعتقادات، ص86، بی جا، بی تا، بی نا؛ بحارالانوار، ج31، ص210، پاورقی.
[52]. ر. ك: سیدجعفر مرتضی العاملی، الصحیح من السیره، ج3، ص263، چ4، بیروت، دارالهادی، 1415ق.
[53]. یا سیدی قد روینا عن مشایخنا احادیث رویت عن صاحب الامر علیه السلام انه قال ـ لمّا امر بالغیبۀ الکبری ـ : من رآنی بعد غیبتی فقد کذب فکیف فیکم من یراه؟
[54]. «صدقت انه علیه السلام انما قال ذلک فی ذلک الزمان لکثرۀ اعدائه من اهل بیته و غیرهم من فراعنه بنی العباس حتی أن الشیعه یمنع بعضها بعضاً عن التحدث بذکره و فی هذا الزمان تطاولت المدۀ و ایس منه الاعداء و بلادنا نائیۀ عنهم و عن ظلمهم و عنائهم و ببرکته علیه السلام لایقدر أحد من الاعداء علی الوصول الینا»(بحار الانوار، ج52، ص172).
[55]. «و منها اعتمادهم علی کل روایۀ حتی ان بعض فضلائهم رأی فی بعض الکتب المهجورۀ الموضوعۀ لذکر مایرویه القصاص من ان الجزیرۀ فی البحر تدعی الجزیرۀ الخضراء فیها دور لصاحب الزمان فیها عیاله و اولاده فذهب فی طلبها حتی وصل الی مصر فبلغه أنها جزیرۀ فیها طوائف من النصاری و کانه لم یر الاخبار الدالۀ علی عدم وقوع الرؤیۀ من احد بعد الغیبۀ الکبری ولاتتبع کلمات العلماء الدالۀ علیها. جزیره خضراء، ترجمه ابوالفضل طریقه دار، ص231، چ6، قم، بوستان كتاب، 1380، به نقل ازحق المبین، سنگی، 87 .
[56]. البته كلام او ناظر به داستان انباری است؛ ولی همین اشكال به داستان علی بن فاضل هم وارد است.
[57]. برای اطلاع بیشتر درباره بحث ملاقات ر. ك: فصلنامه انتظار، ش18، سفارت و نیابت خاصه، نجم الدین طبسی.
[58]. «ولقد اقمنا عندهم سنۀ کاملۀ نترقب ورود صاحب الامر الیهم لانهم زعموا أنها سنه وروده فلم یوفقنا الله تعالی للنظر الیه فأما ابن دربهان و حسان فانهما اقاما بالزاهرۀ یرقبان رؤیته» (بحارالانوار، ج53، ص219).
[59]. همان، ج52، ص167؛«لا ولکن حدثنی ابی رحمه الله سمع حدیثه و لم یر شخصه و ان جدی رحمه الله سمع حدیثه و رأی شخصه».
[60]. همان، مرحوم تستری در الاخبار الدخیله این اشكال را آورده است؛ ولی ظاهراً صحیح نیست؛ زیرا بخش اول اشكال مربوط به داستان انباری است و بخش دوم، مربوط به داستان علی بن فاضل و این دو داستان، ربطی به هم ندارند؛ هرچند از نظر جوهر و حقیقت یكی هستند.
[61]. تبصرۀ الولی، ص 247.
[62]. «فبینما نحن نسیر من بستان الی آخر اذ مّر بنا رجل بهّی الصورۀ مشتمل ببردتین من صوف أبیض فلما قرب منا سلّم علینا و انصرف عنا فأعجبتنی هیئته فقلت للسید سلمه الله: من هذا الرجل؟ قال لی: أتنظر إلی هذا الجبل الشاهق؟ قلت: نعم قال: إنّ فی وسطه لمکاناً حسناً و فیه عین جاریۀ تحت شجرۀ ذات اغصان کثیرۀ و عندها قبه مبنیۀ بالآجر و إنّ هذا الرجل مع رفیق له خادمان لتلک القبۀ و أنا أمضی إلی هناک فی کل صباح جمعۀ و أزور الامام علیه السلام منها و اصلی رکعتین وأجدهناک ورقۀ مکتوب...» (بحارالانوار، ج52، ص168).
[63]. «تأتی الیهم میرتهم من الجزیرۀ الخضراء من البحر الابیض من جزائر اولاد الامام صاحب الامر علیه السلام» (بحارالانوار، ج52، ص164).
[64]. هذه المراكب التی تأتی الینا فی كل سنه من بلاد اولاد الامام علیه السلام، همان، ص 165.
[65]. انه من أولاد أولاد الامام و أنّ بینه و بین الامام خمسه اباء، همان، ص168.
[66]. لایطلع علی موضعه احد من ولده و لاغیره.
[67]. همان، ص172.
[68]. شیخ طوسی، الغیبه، چاپ معارف، ص 61، ح60، چ1، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1411ق.
[69]. سیدبن طاووس، جمال الاسبوع، ص 309، چ1، بی جا، بی نا، 1371ش.
[70]. همان.
[71]. این توجیه، می تواند درباره عبارت اول هم بیاید؛ در صورتی كه بپذیریم عبارت «والائمه من ولده» صحیح است كه البته نمی توان آن را پذیرفت .
[72]. لم أر لعلماء الامامیۀ عندهم ذکراً سوی خمسۀ: السید المرتضی الموسوی و الشیخ ابوجعفر الطوسی و محمد بن یعقوب الکلینی و ابن بابویه و الشیخ ابوالقاسم جعفر بن سعید الحلی.
[73]. ر.ك: مجله انتظار، ش18، مقاله «سفارت و نیابت خاصه»، ص135.
[74]. «فلما کانت الجمعۀ الثانیه و هی الوسطی من جمع الشهر و فرغنا من الصلوۀ و جلس السید سلمه الله فی مجلس الإفادۀ للمؤمنین و اذا أنا أسمع هرجاً و مرجا و جزلۀ عظمیۀ خارج المسجد فسألت من السید عما سمعته، فقال لی: إن امراء عسکرنا یرکبون فی کل جمعۀ من وسط کل شهر و ینتظرون الفرج. فأستأذنته فی النظر الیهم فأذن لی فخرجت لرؤیتهم و اذا هم جمع کثیر یسبحون الله و یحمدونه و یهللونه جل و عزّ و یدعون بالفرج للامام القائم بأمر الله و الناصح لدین الله م ح م د ابن الحسن المهدی الخلف الصالح صاحب الزمان علیه السلام ثم عدت الی مسجد السید سلمه الله فقال لی: رأیت العسکر؟ فقلت: نعم. قال: فهل عددت امرائهم؟ قلت: لا، قال: عدتهم ثلاث مائۀ ناصر و بقی ثلاثه عشر ناصرا و یعجل الله لولیه الفَرَج بمشیته انه جواد کریم» (بحارالانوار، ج52، ص171).
[75]. «من أین لکم هذا المذهب؟ و من أوصله الیکم؟ قالوا ابوذر الغفاری رضی الله عنه حین نفاه عثمان الی الشام و نفاه معاویۀ إلی ارضنا هذه» (همان، ص173).
[76]. القدوۀ الربانی ابوعبدالله محمد بن احمد بن ابراهیم القرشی الهاشمی الاندلسی من الجزیرۀ الخضراء له کرامات فیما یقال و احوال (سیر اعلام النبلاء، ج21، ص400).
[77]. در احوال ابن حوط الله (قاضی ابوسلیمان داوود بن سلیمان):... و کان ابوسلیمان ورعا منقبضاً. ولی قضاء الجزیرۀ الخضراء (همان، ج22، ص184).
[78]. در شرح حال عبدالمؤمن بن علی بن علوی:...فجهز عبدالمؤمن عمر اینتی فدخل الی الاندلس فأخذ الجزیرۀ الخضراء (همان، ج20، ص372).
[79]. در ترجمه سلیمان المستعین بالله (407ق): فکان من جملۀ جنده القاسم و علی ابنا حمود بن میمون العلوی الادریسی فجعلهما قائدین علی البربر... و امّر القاسم علی الجزیرۀ الخضراء (همان، ج17، ص133 و 284).
[80]. در شرح حال ادریس بن علی بن حمود حسنی:... و کان المعتلی بالله قد اعتقل محمداً و حسناً ابنی عمه القاسم بن حمود بالجزیرۀ الخضراء. و وکّل بهما رجلاً من المغاربۀ فحین بلغه خبر مقتل المعتلی جمع من کان فی الجزیرۀ من البربر و السودان و أخرج محمداً و حسناً و قال هذان سیداکم فسارعوا الی الطاعۀ لهما فبویع محمد و تملک الجزیرۀ... و اجمعوا[البربر] علی محمد بن القاسم بن حمود الادریسی الکائن بالجزیرۀ الخضراء فبایعوه و لقبوه بالمهدی... ثم افترقوا عن محمد بعد ایام ورد خاسئا فمات غما بعد ایام و خلف ثمانیه اولاد. فتولی امر الجزیرۀ الخضراء بعد ولده القاسم بن محمد بن القاسم الادریسی. و ولی مالقۀ محمد بن ادریس بن المعتلی فبقی علیها الی ان مات سنه خمس و اربعین واربع مائۀ و عزل ابوه هذه المّدۀ ثم ردوه بعد ولده الی امرۀ مالقه فهو آخر من ملکها من الادریسین فلما مات اجتمع رأی البربر علی نفی الادریسیه عن الاندلس الی العدوۀ و الاستبداد بضبط ما بأیدیهم من الممالک ففعلوا ذلک فکانت الجزیرۀ و ما والاها الی تاکزونۀ ، و مالقۀ و غرناطۀ الی قبیلۀ اخری و لم یزالوا کذلک الی ان قوی المعتضد بالله عبادبن القاضی بن عباد و غلب علی الاندلس فأجلاهم عنها (همان، ص142-144).
[81]. در شرح حال الادریسی (القاسم بن حمود):... فلما مات ادریس خنقوا القاسم هذا و له ثمانون سنۀ، سنۀ احدی و ثلاثین و اربع مأۀ ثم حمل تابوتۀ الی الجزیرۀ الخضراء فدفن بها و بها یومئذ ولده محمد (همان، ص518).
[82]. در شرح حال المعتلی (ابو زکریا یحیی بن علی بن حمود):... ففر المعتلی الی مالقۀ ثم اضطرب أمرالقاسم بعد یسیر و تغلّب المعتلی علی الجزیرۀ الخضراء و کانت أمه علویۀ ایضا (همان، ص541).
[83]. در احوال ابن حمدین:... فدخل قرطبۀ ابوالغمر نائبا عن عبدالمؤمن... ثم اتفق رأی الجمیع علی تجویز المصامدۀ الذین تلقبوا بالموحدین من سبتۀ الی الجزیرۀ الخضراء و جرت فتن کبار و زالت دولۀ المرابطین و اقبلت دولۀ الموحدین (همان، ج20، ص244).
[84]. در احوال محمد بن عیاض:... واخذ بالجزیرۀ الخضراء کتاب سیبویه تفقهاً عن ابی القاسم عبدالرحمن بن علی النحوی. (همان، ص 219).
[85]. طارق: مولی موسی بن نصیر و کان امیراً علی طنجه بأقصی المغرب فبلغه اختلاف الفرنج و اقتتالهم و کاتبه صاحب الجزیرۀ الخضراء لیمده علی عدوه فبادر طارق ... (همان، ج4، ص500).
[86]. ... و تملک مالقۀ یحیی المعتلی و الجزیرۀ الخضراء. همان، ج17، ص 137 ومعجم البلدان، یاقوت حموی، ج5، ص42، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی تا.
[87]. فضیحه! اربعه رجال فی مسافۀ ثلاثه ایام یسمون امیرالمؤمنین فی وقت... و الثانی محمد بن القاسم الادریسی بالجزیرۀ الخضراء. (همان، ص 529).
[88].... و کان سیئ التدبیر فمالت البربر إلی محمد بن القاسم الادریسی فملکوه بالجزیرۀ الخضراء و لقبوه بالمهدی. (همان، ص 657).
[89]. هی جزیرۀ ذات ثلاثه ارکان مثل شکل المثلث قد احاط بها البحران المحیط و المتوسط و هو خلیج خارج من البحر المحیط قرب سلا من بر البربر فالرکن الاول... فالضلع الاول منها اوله حیث مخرج البحر المتوسط الشامی من البحر المحیط و هو اول الزقاق فی موضع یعرف بجزیرۀ طریف من برالاندلس یقابل قصر مصمودۀ بإزاء سلا فی الغرب الاقصی من البر المتصل بأفریقیه و دیار مصر و عرض الزقاق ههنا اثنی عشر میلاً ثم تمر فی القبله الی الجزیرۀ الخضراء من برالاندلس المقابلۀ لمدینۀ سبتۀ و عرض الزقاق ههنا ثمانیه عشر میلاً و طوله فی هذه المسافۀ التی ما بین الجزیرۀ طریف و قصر مصمودۀ الی المسافۀ التی مابین الجزیرۀ الخضراء و سبته نحو العشرین میلاً و من ههنا یتسع البحر الشامی الی جهۀ المشرق ثم یمرمن الجزیرۀ الخضراء الی مدینۀ مالقۀ... (معجم البلدان، ج1، ص263).
[90]. البارۀ:... و البارۀ ایضاً: اقلیم من اعمال الجزیرۀ الخضراء بالاندلس فیه جبال شامخه. (همان، ص320).
[91]. الجزیرۀ الخضراء: مدینۀ مشهورۀ بالاندلس و قبالتها من البر بلاد البربر سبتۀ و اعمالها متصلۀ بأعمال شذونه و هی شرقی شذونۀ و قبلی قرطبۀ و مدینتها من اشرف المدن و أطیبها ارضاً و سورها یضرب به ماء البحر و لایحیط بها البحر كما تكون الجزائر لكنها متصله ببرالاندلس لاحائل من الماء دونها كذا أخبرنی جماعه ممن شاهدها من اهلها و لعلها سمیت بالجزیره لمعنی آخر علی انه قد قال الازهری: ان الجزیره فی كلام العرب ارض فی البحر یفرج عنها ماء البحر فتبدو، و كذلك الارض التی یعلوها السیل و یحدق بها و مرساها من أجور المراسی للجوز و اقربها من البحر الاعظم بینهما ثمانیه عشر میلاً و بین الجزیره الخضراء و قرطبه خمسه و خمسون فرسخاً و هی علی نهر برباط و نهر لجاء الیه اهل الاندلس فی عام محل... و الجزیره الخضراء ایضا جزیره عظیمه بأرض الزنج من بحر الهند و هی كبیره عریضه یحیط بها البحر الملح من كل جانب و فیها مدینتان: اسم احدا هما منتبی و اسم الاخری مكنبلوا فی كل واحده منهما سلطان لاطاعه له علی الاخر و فیها عده قری و رساتیق و یزعم سلطانهم انه عربی و انه من ناقله الكوفه الیها حدثنی بذلك الشیخ الصالح عبدالملك الحلاوی البصری و كان قدشاهد ذلك و عرفه و هو ثقه (معجم البلدان، ج2، ص20).
[92].... والحاضره ایضاً بلده من اعمال الجزیره الخضراء بالاندلس (همان، ص207).
[93]. من اعمال الجزیره الخضراء الاندلس (همان، ص265).
[94]. كوره واسعه بالاندلس متصله بالجزیره الخضراء (همان، ج3، ص116).
[95].... مجاز البحر بین طنجه و هی مدینه بالمغرب علی البر المتصل بالاسكندریه و الجزیره الخضراء (همان، ص144).
[96]. قریه من اعمال الجزیره الخضراء بالاندلس (همان، ص340).
[97].... صفح بنی الهزهاز: ناحیه من نواحی الجزیره الخضراء بالاندلس (همان، ص412).
[98].... من جهه الجنوب بلد علی ساحل بحرالمغرب مقابل الجزیره الخضراء و هو من البر الاعظم و بلاد.
[99]. قصر عبدالکریم: مدینه علی ساحل بحرالمغرب قرب سبتۀ مقابل الجریرۀ الخضراء من الاندلس قد نسب الیه بعضهم. (همان، ج4، ص360).
[100]. قصرکتامۀ: مدینۀ بالجزیرۀ الخضراء من ارض الاندلس (همان، ج4، ص362).
[101].... بالاندلس من اعمال الجزیرۀ الخضراء (همان ج5، ص10).
[102].... مدینۀ بالاندلس عامرۀ من اعمال ریۀ سورها علی شاطی البحر بین الجزیرۀ الخضراء و المریه (همان، ج5، ص43).

 

منبع : انتظار موعود، شماره 21

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن