دوشنبه, 18 آبان 1394 ساعت 11:09
خواندن 951 دفعه

امام حسن عسکری علیه السلام

ابومحمد حسن بن علی (علیه السلام) یازدهمین امام شیعیان اثنی عشری و پدر امام زمان(علیه السلام)، مشهور به امام حسن عسکری، متولد شهر مدینه در سال ۲۳۲ق. «عسکر» به معنای اردوگاه یا شهر نظامی است و شهر سامرا بدین عنوان مشهور و وجه شهرت امام حسن(علیه السلام) به «عسکری»، زندگی اجباری او در این شهر بوده است.
محدودیت های شدید حاکم بر زندگی امام عسکری(علیه السلام) سبب شد تا آن حضرت برای ارتباط با شیعیان، نمایندگانی برگزیند. عثمان بن سعید از نمایندگان خاص وی بود که پس از وفات امام عسکری(علیه السلام) و با ورود به عصر غیبت صغری، به عنوان نخستین وکیل و نایب خاص امام زمان(علیه السلام) نیز ایفای نقش کرد.
احادیثی که از امام عسکری(علیه السلام) نقل شده است درباره موضوعات مختلفی است، از جمله تفسیر قرآن، اخلاق، فقه، امور اعتقادی، ادعیه، زیارت.
 

نسب، کنیه و لقب ها
نسب امام حسن عسکری(علیه السلام)چنین است: ابن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر. مادر آن حضرت، به نقل منابع، کنیزی به نام «حدیث» یا «حدیثه» بوده است. برخى دیگر از منابع نیز نام مادر آن حضرت را «سوسن»،[۱]«عسفان»[۲] و «سلیل» دانسته اند و با عبارت «کانت من العارفات الصالحات: او از زنان عارفه و صالحه بود» وى را ستوده اند.[۳]
 

لقب ها
لقب های وی را هادى، نقی، زکی، رفیق و صامت ذکر کرده اند. برخى از مورخان لقب «خالص» را هم گفته اند.[۴] «ابن الرضا» لقبی است که امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکرى(علیهم السّلام) به آن شهرت یافته‏ اند.[۵]
امام‏ هادى‏(علیه السلام) پدر امام حسن عسکری(علیه السلام)، زمانى‏ نزدیک‏ به‏ ۲۰‏ سال‏ و ۹ ماه‏ را در سامرا به‏ سر برد؛ به‏ همین‏ دلیل‏ این دو امام به «عسکری» شهرت یافته اند. عسکر عنوان غیرمشهورى براى سامرا بوده است.[۶]
احمد بن عبید الله بن خاقان مشخصات ظاهرى امام عسکری(علیه السلام) را چنین وصف کرده است: داراى چشمانى سیاه، قامتى نیکو، صورتى زیبا و بدنى موزون.[۷]
 

کنیه
کنیه وی «ابومحمد» بود.[۸]
 

تولد و شهادت
امام حسن عسکری(علیه السلام) در ربیع‏ الثانى‏، روز دهم‏[۹] یا هشتم[۱۰] یا چهارم[۱۱] سال‏ ۲۳۲ در مدینه چشم‏ به‏ جهان‏ گشود و ۲۸ سال‏ زندگى‏ کرد.[۱۲] برخی‏ تولد وی را در یکى‏ از ماه هاى‏ سال‏ ۲۳۱ دانسته اند.[۱۳]
امام عسکرى(علیه السلام) در هشتم ربیع الاول سال ۲۶۰ق به شهادت رسید.[۱۴] البته برخى نیز جمادى الاولى همان سال را بیان کرده اند.[۱۵]
 

همسر و فرزند
طبق نقل مشهور،امام عسکری(علیه السلام) هرگز همسری اختیار نکرد و نسل وی تنها از طریق کنیزی دوام یافت که مادر حضرت مهدی(علیه السلام) است.اما بنابر نقل شیخ صدوق و شهید ثانی مادر امام زمان(علیه السلام) کنیز نبود و به تزویج امام عسکری(علیه السلام) در آمده بود.[۱۶]
منابع، نام مادر امام مهدی(علیه السلام) را متعدد و مختلف ذکر کرده اند. در منابع آمده است امام حسن عسکری(علیه السلام) خادمان و کنیزان متعدد رومی و صقلایی و ترک داشت[۱۷] و شاید این اختلاف در نام مادر امام زمان، از سویی به سبب تعدد کنیزان و از سوی دیگر به منظور پنهان نگاه داشتن تولد امام مهدی(علیه السلام) بوده است.
در کنار نام نرجس که در طی قرون پسین بیشتر به عنوان مادر امام زمان (علیه السلام) برای شیعیان شناخته شده بود،[۱۸] مشهورترین نامی که در منابع دیده می شود صقیل است.[۱۹]
از دیگر نامهای ذکر شده می توان به سوسن،[۲۰] ریحانه و مریم اشاره کرد.[۲۱]
بر اساس غالب منابع شیعه و سنی، تنها فرزند آن حضرت، امام زمان(علیه السلام) مسمّا به محمد است.[۲۲]
از آنجا که امام عسکری(علیه السلام) پدر امام مهدی(علیه السلام) است[۲۳] همواره این چهره از شخصیت امام عسکری(علیه السلام) برای شیعیان شاخص و پررنگ بوده است. بنابر آنچه نزد امامیه مشهور است، تولد امام مهدی(علیه السلام) در نیمه شعبان ۲۵۵ق واقع شد، اما تاریخ های دیگر نیز درباره تولد آن حضرت در سالهای ۲۵۶ و ۲۵۴ق آمده است.[۲۴]
درباره فرزندان حضرت، اقوال دیگری هم وجود دارد. برخی او را دارای ۳ فرزند پسر و ۳ دختر شمرده اند[۲۵] مشابه قول اخیر نزد امامیه هم دیده می شود؛ خصیبی افزون بر امام مهدی(علیه السلام) از دو دختر به نام های فاطمه و دلاله نام برده[۲۶] و ابن ابی الثلج افزون بر آن امام، پسری به نام موسی و دو دختر به نامهای فاطمه و عایشه (یا ام موسی) را برشمرده است،[۲۷] اما در برخی کتب انساب، نامهای ذکر شده، خواهران و برادران امام حسن عسکری هستند[۲۸] که شاید با فرزندان او خلط شده اند. به عکس، برخی از عالمان اهل سنت چون ابن جریر طبری، یحیی بن صاعدو ابن حزم معتقد بودند که آن حضرت اصلاً فرزندی نداشته است.[۲۹]
 

دلایل امامت
شیخ مفید معتقد است حسن بن علی (امام عسکری) پس از رحلت پدرش امام هادی(علیه السلام)، با توجه به دارا بودن فضائل لازم و برتری بر همه هم روزگارانش در امور مربوط به امامت، و نیز با توجه به روایات امام هادی(علیه السلام)، امام یازدهم شیعه است.[۳۰] در یکی از روایات از امام هادی(علیه السلام)، على بن عمر نوفلى مى ‏گوید:
«همراه با امام هادى علیه السّلام در حیاط خانه ا‏ش بودم كه فرزندش محمّد -ابوجعفر- بر ما گذشت. عرض كردم: فدایت گردم! این امام ما پس از شما خواهد بود؟ فرمود: امام شما پس از من حسن(علیه السلام) خواهد بود».[۳۱]
به جز عده‏ اى که به امامت محمد بن على (که در زمان حیات پدرش امام هادى علیه السّلام وفات کرد) گرویدند و تعداد انگشت شمارى که جعفر بن على را امام خود دانستند، اکثریت یاران امام هادى(علیه السلام) به امامت امام حسن عسکرى گردن نهادند. مسعودى، جمهور شیعه اثنی عشریرا از پیروان امام عسکرى و فرزندش مى‏ داند که این فرقه در تاریخ به قطعیّه معروف شده‏ اند.[۳۲]
 

زندگی در سامرا
امام حسن عسکری(علیه السلام) به همراه پدرش در سال ۲۳۳ق/۸۴۷م در یک سالگی به سامرا آورده شد و زندگی اش را در همان جا ادامه داد.[۳۳]
 

ارتباط با شیعیان
سالهای زندگی امام در سامرا، جز چند نوبتى که به زندان افتاد، به ظاهر همانند شهروندی عادى بود هرچند رفتار وى زیر نظر حکومت عباسی قرار داشت. بر مبنای شواهد و قرائن تاریخی می توان ادعا کرد که امام عسکرى(علیه السلام) همانند سایر امامان شیعه، در صورت آزاد بودن، مدینه را به جای سامرا براى زندگى انتخاب مى‏ کرد. به همین جهت اقامت طولانى او در سامرا نوعى بازداشت از طرف خلفای عباسی به حساب می آید. این مسأله به خصوص به علت وجود شبکه منظم و متشکل شیعیان که از مدتها قبل شکل گرفته بود، در نظر خلیفه از اهمیت فراوانى برخوردار بود و سبب نگرانى مى ‏شد و وحشت او را فراهم مى‏ آورد.
به همین جهت از امام خواسته بودند حضور خود را در سامرا، به طور مداوم به آگاهى حکومت عباسی برساند؛ چنان که طبق نقل یکى از خدمتکاران امام، آن حضرت هر دوشنبه و پنجشنبه مجبور بود در دار الخلافه (در بعضى نسخه ‏ها «دار العامه» آمده که گویا منظور همان «دار الخلافه» است.) حاضر شود.[۳۴] چنین حضورى، گرچه در ظاهر نوعى احترام براى آن حضرت تلقى مى‏ شد، ولى در واقع صرفاً وسیله کنترل او از نظر خلیفه بود.
شیعیان براى دیدن امام مشکل داشتند؛ چندانکه یک بار، موقعى که خلیفه براى دیدن صاحب البصره (والی بصره) مى‏ رفت، و امام را نیز همراه خویش مى ‏برد، اصحاب امام در طول راه خود را براى دیدن وی آماده مى ‏کردند.[۳۵] از این حکایت به خوبى مى ‏توان فهمید که در زندگى امام حداقل دورانى وجود داشته که امکان دیدن مستقیم وی نبوده است.
اسماعیل بن محمد مى‏ گوید: براى طلب پول در سر راه آن حضرت نشستم و هنگام عبور امام تقاضاى کمک مالى از وى کردم.[۳۶]
راوی دیگر نقل می کند در یکى از روزها که قرار بود امام به دار الخلافه برود ما در عسکر به انتظار دیدار وى جمع شدیم؛ در این حال از طرف آن حضرت توقیعی [یعنی نوشته ای] بدین مضمون به ما رسید: کسى بر من سلام و حتى اشاره هم به طرف من نکند؛ زیرا در امان نیستید.[۳۷]این روایت به خوبى نشان مى ‏دهد که دستگاه خلافت تا چه حد روابط امام با شیعیانش را زیر نظر داشته و آن را کنترل مى‏ کرده است. البته امام و شیعیانش در فرصتهاى گوناگونى همدیگر را ملاقات مى‏ کرده اند و سرپوشهایى نیز براى این‏ تماسها وجود داشته است. یکى از بهترین راههاى ارتباطى شیعیان با امام، مکاتبه بوده که در منابع نیز فراوان به آن بر مى‏ خوریم.[۳۸]
محدودیتهای شدید حاکم بر زندگی امام عسکری(علیه السلام) سبب شد که حضرت از نمایندگانی جهت ارتباط با شیعیان استفاده نماید در شمار این افراد به ویژه باید از عقید، خادم خاص وی یاد کرد که از کودکی او را بزرگ کرده، و حامل بسیاری از نامه های او به شیعیان بوده است[۳۹] و فردی با کنیه غریب ابوالادیان که خادم حضرت بوده، و ارسال برخی نامه ها را به عهده داشته است[۴۰] اما مشخصاً کسی که در منابع امامی به عنوان باب [نماینده و رابط امام با مردم] شناخته شده، عثمان بن سعید است. همین عثمان بن سعید پس از وفات امام عسکری(علیه السلام) و با ورود به عصرغیبت صغری، به عنوان نخستین وکیل و نایب خاص امام زمان(علیه السلام) نیز ایفای نقش کرده است.[۴۱]
 

موقعیت امام در سامرا
امام عسکرى علیه السّلام اگر چه بسیار جوان بود، ولى به دلیل موقعیت بلند علمى و اخلاقى، به ویژه رهبرى شیعیان و اعتقاد بى ‏شائبه آنان به امام و احترام بى ‏چون و چراى مردم از وى، شهرت فراوانى پیدا کرده بود. نیز به دلیل آن که مورد توجه عام و خاص بود، حاکمیت عباسى جز در مواردى چند، در ظاهر رفتار احترام ‏آمیزى از خود نسبت به آن حضرت نشان مى‏ داد.
سعد بن عبدالله اشعرى از علماى معروف شیعه که احتمالا به ملاقات امام عسکرى (علیه السلام) نیز شرفیاب شده‏[۴۲] مى‏ گوید: در شعبان سال ۲۷۸ -۱۸ سال پس از رحلت امام (علیه السلام)- در مجلس احمد بن عبیدالله بن خاقان‏ پدرش وزیر معتمد عباسى بود.[۴۳] -که آن روزها مسئولیت خراج قم را بر عهده داشت و به آل محمد و مردم قم نیز عداوت مى ‏ورزید- نشسته بودیم. سخن از طالبیون ساکن سامرا و مذهب و موقعیت آنان در پیش حاکم به میان آمد، احمد گفت: من کسى از علویان را چون حسن بن على عسکرى علیه السّلام در سامرا ندیده و نشنیده بودم که این چنین به وقار و عفاف و زیرکى و بزرگ منشى در میان اهل بیت خود شناخته شده و پیش سلطان و بنى هاشم محترم باشد، چنان که او را بر افراد مسن حتى امراء و وزراء و منشیان نیز برترى مى ‏دادند. روزى من بالاى سر پدرم ایستاده بودم؛ آن روز پدرم براى دیدار با مردم نشسته بود. یکى از حاجبان وارد شد و گفت: ابن الرضا در بیرون در ایستاده ‏است. پدرم با صداى بلندى گفت: او را اجازه ورود بدهید و آن حضرت وارد شد...
وقتى پدرم او را دید چند قدم به سوى او رفت، کارى که ندیده بودم با کسى حتى امرا و ولات عهد انجام بدهد. وقتى به او نزدیک شد، دست به گردنش انداخت و صورت و پیشانى او را بوسید. آنگاه دستش را گرفت و در جاى خود نشاند.
پدرم خود روبروى او نشست و با وى به گفتگو پرداخت. در سخنان خود، او را با کنیه -که حاکى از احترام او بود- مورد خطاب قرار مى‏ داد و مرتب مى‏ گفت: پدر و مادرم فدایت.... شب هنگام نزد پدرم رفتم... و از وى پرسیدم: پدر! آن شخص که امروز آن همه اجلال و احترامش نمودى، چه کسى بود که حتى پدر و مادرت را فداى او مى‏ کردى؟ گفت: او ابن الرضا، امام رافضیان بود؛ آنگاه ساکت شد. چند لحظه بعد سکوتش را شکست و ادامه داد: فرزندم اگر روزى خلافت از دست بنی عباس بیرون رود، در میان بنى هاشم، جز او کسى شایستگى تصدى آن را ندارد. او به خاطر فضل، صیانت نفس، زهد، عبادت و اخلاق نیکو سزاوار مقام خلافت است. اگر پدر او را دیده بودى مردى بود بزرگوار، عاقل، نیکوکار و فاضل. با شنیدن این سخنان آتش خشم سرتاسر وجودم را فرا گرفت. در عین حال حس کنجکاویم براى شناختن او برانگیخته شد.
از هر کس از بنى هاشم، منشیان، قضات، فقها، حتى مردم عادى که درباره ‏اش سؤال مى ‏کردم او را در نزد آنان در نهایت جلالت و بزرگوارى و مقدم بر سایر افراد اهل بیت مى ‏یافتم. همه مى ‏گفتند: او امام رافضیان است. از آن پس اهمیت وى پیش من رو به فزونى گذاشت؛ زیرا دوست و دشمن او را به نیکى مى ‏ستودند.[۴۴]
این روایت با توجه به راوى آن که خود یکى از معاندان سر سخت اهل بیت بوده، موقعیت اخلاقى و اجتماعى امام را در میان عامه مردم و حتى خواص نشان مى‏دهد. خادم امام عسکرى علیه السّلام مى‏ گوید: روزهایى که امام به مقر خلافت مى‏ رفت، شور و شعف عجیبى در مردم پیدا مى‏ شد. خیابانهاى مسیر آن حضرت از جمعیتى که سوار بر مرکبهاى خود بودند، پر مى‏ شد. وقتى امام تشریف مى‏ آوردند، هیاهو یک باره خاموش مى‏ گشت. آن حضرت از میان جمعیت گذشته و وارد مجلس مى‏ شد. [۴۵] طبیعى است که باید بیشترین این افراد از شیعیانى باشند که از مناطق دور و نزدیک براى دیدن امام به سامرا مى‏ آمدند؛ هر چند ارادت سایر مردم نسبت به فرزندان رسول خدا نیز آنها را براى دیدن امام تهییج کرده و سبب فزونى جمعیت مى ‏شد.
 

خلفای هم  عصر امام عسکری (علیه السلام)
دوره امامت امام حسن عسکری علیه السلام همزمان با سه خلیفه عباسی بود: معتز عباسی(۲۵۲ـ ۲۵۵ق)، مهتدی (۲۵۵ـ۲۵۶ق) و معتمد (۲۵۶ـ ۲۷۹ق).[۴۶]
 

دورانهاى بازداشت امام ‏
همان گونه که اشاره شد جلب امام هادی (علیه السلام) به همراه امام عسکرى(علیه السلام) به سامرا به دستور متوکل عباسى، خود به معناى زندانى کردن این دو امام در آن شهر به منظور کنترل آنها و روابطشان با شیعیان بود. در مواردى در بازداشت این پدر و فرزند، سختگیرى بیشترى اعمال مى ‏شد؛ به ویژه هنگام پیدایش جریانات خاصى که نوعى تهدید بر ضد حاکمیت بود، شخص امام با شمارى از یاران نزدیکش به زندان مى ‏افتاد. روایات زیادى درباره بازداشت امام عسکرى علیه السّلام وجود دارد. صیمرى در کتاب «الاوصیاء» روایت کرده که گفت: من خود خط ابومحمد عسکرى (علیه السلام) را هنگام خروج از زندان معتمد دیدم که این آیه را نوشته بود: 
يُرِ يدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ  اللَّـهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّـهُ مُتِمُّ نُورِ هِ وَلَوْ كَرِ هَ الْكَافِرُ ونَ (ترجمه: می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند و حال آنکه خدا -گرچه کافران را ناخوش افتد- نور خود را کامل خواهد گردانید)[۶۱–۸]
شیخ مفید از محمد بن اسماعیل علوى چنین روایت کرده: امام عسکرى (علیه السلام) نزد على بن اوتامش (یا بارمش) زندانى شد. این مرد از دشمنان سرسخت آل ابی طالب بود. به وى دستور داده شد درباره امام هر چه مى ‏تواند تند و سختگیر باشد. اما وى با دیدن آن حضرت در حالى از او جدا شد که بیش از دیگران عظمت الهى آن حضرت را شناخته و از او ستایش مى ‏کرد.[۴۷]
 

شهادت
حضرت اندکی پیش از وفاتش در اواخر ۲۵۹ق، مادرش را به حج فرستاد و آنچه را که در سال ۲۶۰ق برایش رخ خواهد داد بدو گفت و سفارشهایش را به فرزندش حضرت مهدی(عج) نمود و اسم اعظم، و میراث امامت و سلاح را بدو تسلیم کرد. مادر امام روانه مکه شد و حضرت مهدی(عج) را نیز با خود برد.[۴۸]
 

تخریب حرم عسکریین ع به دست وهابی ها
امام عسکرى(علیه السلام) در اول ربیع الاول سال ۲۶۰ق بیمار شد و در هشتم همان ماه، در سن ۲۸ سالگی در سرّ من رأی (سامرا) درگذشت و در خانه ای که پدرش دفن شده بود مدفون شد.[۴۹]
طبرسی (متوفای ۵۴۸ق) می نویسد: بیشتر اصحاب ما (یعنی علمای شیعه) بر این باورند که علت درگذشت امام عسکری(علیه السلام)، مسمومیت بوده است و ادامه می دهد که هممچنین پدرش و جدش و همه امامان شیعه به شهادت رسیده اند و دلیل علمای شیعه بر این امر، روایت امام صادق (علیه السلام) است که می فرماید: «والله ما منا الا مقتول شهید» (بخدا سوگند، همه ما کشته و به شهادت می رسیم).[۵۰]
 

تخریب حرم به دست تروریست‎های تکفیری
حرم امامین عسکریین (علیهما السلام) دو بار به دست ترویستها تخریب شد. اولین حمله در ۳ اسفند ۱۳۸۴ و دومین حمله پس از گذشت شانزده ماه در ۲۳ خرداد ۱۳۸۶ رخ داد.
در نخستین تخریب، بمب گذاران با به کارگیری بیش از دویست کیلوگرم تی ان تی و کارگذاری اش در مرکز گنبد، گنبد و بخشی از گلدسته های طلایی حرم ویران و گنبد فروریختند. در حمله دوم نیز گلدسته های طلایی تخریب شد. پس از این حملات تروریستی، بارگاه دو امام، در دست بازسازی و نوسازی قرار گرفت.
 

پانویس:
1. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۵۰۳.
2. نوبختی، فرق الشیعه، ص۱۰۵.
3. حسین بن عبدالوهاب، عیون المعجزات، ص۱۲۳.
4. طبری، دلائل الامامة، ص۴۲۵.
5. ابن شهر آشوب، مناقب، ج۴، ص۴۲۱.
6. ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۴.
7. شیخ صدوق؛ کمال الدین، ج۱، ص۴۰.
8. شیخ مفید، الارشاد، باب تاریخ امام حسن عسکری .
9. شیخ مفید، مسار الشیعه، ص۵۲.
10. طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ص ۳۴۹.
11. ابن شهر آشوب، مناقب، ج۴، ص۴۳۴.
12. کلینی،اصول کافی، ج۱، ص۵۰۳.
13. سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ج۲، ص۵۰۲.
14. مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۱۱۰.
15. ر.ک: ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۴.
16. شیخ صدوق؛ کمال الدین، ج۲، ص۴۱۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۵۱، ص۲۸.
17. مسعودی، إثبات الوصیة، ص۲۶۶، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص ۶۱۸.
18. نک: شیخ صدوق، کمال الدین، ص۳۰۷ و...؛ خصیبی، الهدایة الکبری، ص۲۴۸؛ شیخ طوسی،الغیبة، ۲۱۳، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»،ص ۶۱۸.
19. ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۶۱؛ شیخ طوسی، الغیبة، ۲۷۲؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۱۲۱، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص ۶۱۸.
20. مثلاً ابن ابی الثلج، مجموعه نفیسه، ص۲۶؛ ابن خشاب، تاریخ موالید، ص۲۰۱؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۱۲۱، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص۶۱۸.
21. نک: طریحی، جامع المقال، ص۱۶۰، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص ۶۱۸.
22. ابن شهرآشوب، مناقب، ج۳، ص۵۲۳؛ ابن طولون، الائمه الاثنا عشر، ص۱۱۳؛ طبرسی، تاج الموالید، ص۵۹؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص۲۷۴؛ ابن صباغ، الفصول المهمه، ص۲۷۸؛ شبلنجی، نور الابصار، ص۱۸۳، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص۶۱۸.
23. ابن طلحه، مطالب السؤول، ج۲، ص۷۸.
24. نک: طریحی، جامع المقال، ص۱۹۰؛ ابوالمعالی، بیان الادیان، ص۷۵، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص ۶۱۸.
25. زرندی، معارج الوصول الی معرفة فضل آل الرسول(صلی الله علیه و آله)، ص ۱۷۶، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، صص ۶۱۸ـ۶۱۹.
26. خصیبی، الهدایة الکبری، ص۳۲۸.
27. ابن ابی الثلج، مجموعه نفیسه، ص ۲۱-۲۲؛ نک: فخرالدین رازی، الشجرة المبارکة، ص۷۹، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص۶۱۹.
28. مثلاً نک: فخرالدین رازی، الشجرة المبارکة، ص۷۸، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص ۶۱۹.
29. نک: ابن حزم، جمهره انساب العرب، ص۶۱؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۱۳، ص۱۲۲، به نقل از: پاکتچی، «حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص۶۱۹.
30. شیخ مفید، الارشاد، ص۴۹۵.
31. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۳۲۴.
32. مسعودی، مروج الذهب، ج۴، ص۱۱۲.
33. جعفریان، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، ص۳۳۵.
34. شیخ طوسی، الغیبه، ص۱۲۹.
35. شیخ مفید، الارشاد، ص۳۸۷.
36. اربلی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج۲، ص ۴۱۳.
37. راوندی، الخرائج و الجرائح، ج ۱، ص ۴۳۹.
38. ابن شهر آشوب، مناقب، ج۴، ص۴۲۵؛ شیخ طوسی، الغیبه، ص ۲۱۴.
39. شیخ طوسی، الغیبة، ص۲۷۲، به نقل از: پاکتچی، « حسن عسکری(علیه السلام)، امام »، ص۶۲۶.
40. شیخ صدوق، کمال الدین، ص۴۷۵، به نقل از: پاکتچی، « حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص۶۲۶.
41. پاکتچی، « حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، ص۶۲۶.
42. نجاشى، رجال نجاشی، ص۱۲۶
43. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۷، ص ۲۳۵.
44. کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۵۰۳.
45. شیخ طوسی، الغیبه، ص۲۱۴.
46. طبری، دلائل الامامه، ج۱، ص۲۲۳.
47. شیخ مفید، الارشاد، ص۳۴۲؛ کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۵۰۸.
48. مسعودی،اثبات الوصیة، ص ۲۱۷-۲۱۸.
49. شیخ مفید، الارشاد، ص۵۱۰.
50. طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۲، ص۱۳۱ـ۱۳۲.
 

منابع:
• ابن اثیر، علی بن ابی الکریم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
• ابن حزم، جمهرة انساب العرب، ب‍ی‍روت : دار ال‍ک‍ت‍ب  ال‍ع‍ل‍م‍ی‍ه ، ۱۴۰۳ق .
• ابن خلکان، شمس الدین احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، به تحقیق احسان عباس، بیروت، دارالثقافه، [بی تا].
• ابن شهرآشوب، مناقب، قم، کتاب فروشی مصطفوی.
• ابن طلحه، محمد، مطالب السؤول، نجف، ۱۳۷۱ق/۱۹۵۱م.
• ابن طولون، الائمه الاثنا عشر، بیروت، دار بیروت للطباعه و النشر، ۱۳۷۷ق.
• اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، به تحقیق سیدهاشم رسولی، تبریز، ۱۳۸۱.
• پاکتچی، احمد، « حسن عسکری(علیه السلام)، امام»، در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۰، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
• حرانی، ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول(صلی الله علیه و آله)، به تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق/۱۳۶۳ش.
• حسین بن عبدالوهاب، عیون المعجزات، نجف، المطبعة الحیدریه، ۱۳۶۹ق.
• خصیبی، حسین، الهدایة الکبری، بیروت: ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
• سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، به تحقیق حسین تقی زاده، چ۱، [بی جا]، المجمع العالمی لاهل البیت (علیهم السلام)، ۱۴۲۶ق.
• شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۹ق.
• شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبه، تهران، مکتبه نینوی.
• شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
• شیخ مفید، الارشاد، چ۳، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۹ق.
• شیخ مفید، مسار الشیعه، به تحقیق مهدی نجف، چ۱، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، به تحقیق علی اکبر غفاری، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۹۹ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، تاج الموالید.
• طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، به تحقیق محمد ابو الفضل ابراهیم‏، بیروت، روائع التراث العربی‏، ۱۳۸۷ ق‏.
• طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
• طریحی، فخرالدین، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، به کوشش محمدکاظم طریحی، تهران، ۱۳۵۵ش.
• علامه مجلسی‏، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، تهران‏، اسلامیة، ۱۳۶۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکنب الاسلامیه، ۱۳۸۸ق.
• مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، چ۲، قم، دارالهجره، ۱۳۶۳ق.
• مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیة للإمام علی بن أبی طالب‏، قم‏، انصاریان‏، ۱۴۲۶ق.
• نجاشی، ابوالعباس، رجال نجاشی، به تصحیح آیت الله شبیری زنجانی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۶ق.
• نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، تصحیح سیدمحمدصادق آل بحر العلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، ۱۳۵۵ق.
 

منبع : ویکی شیعه

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن