یکشنبه, 26 مهر 1394 ساعت 09:00
خواندن 1087 دفعه

سیر تاریخى عزادارى - محب نجفی

مراسم عزادارى امام حسین(علیه السلام) نخست در روز یازدهم محرم سال 61 هجرى در کنار اجساد شهیدان توسط اهل یت برگزار گردید. 


بار دوم در کوفه، هنگام ورود کاروان اسیران برپا شد. هنگام ورود به کوفه، امام زین العابدین و حضرت زینب و ام کلثوم علیهم السلام براى مردم کوفه که براى تماشا آمده بودند، سخنرانى کردند. در پى این سخنرانیها صداى ضجه و گریه از خانه ها و مردم کوفه بلند شد. 
مرتبه سوم پس از خطابه امام سجاد(علیه السلام) در شام، یزید به اهل بیت امام حسین اجازه داد که عزادارى کنند و اهل بیت به مدت سه روز به طور رسمى در شام عزادارى کردند. (1) در پى آن خطابه و این عزاداریها، انقلاب بزرگ فکرى در شام پدید آمد و اکثر قریب به اتفاق مردم نسبت به دستگاه حاکمه بدبین شدند. 
بار دیگر در مدینه بود: هنگام ورود اهل بیت عزاى عمومى بر پا گردید و تمامى مردم مدینه ناله و ضجه کردند. پس از آن حلقه هاى عزادارى توسط اشخاص و افراد سرشناس بر پا شد. از جمله کسانى که درمدینه مجلس عزادارى بر پا کرد، حضرت زینب(سلام الله علیها) بود. این عزادارى مدینه را در آستانه انفجار و حرکت عمومى قرار داد و عمر بن سعید جریان را به یزید گزارش داد: 
تحقیقا وجود زینب در مدینه اندیشه ها را تحریک مى کند، زیرا او سخنور و دانا و باهوش است. خود و کسانى که با او همراهى مى کنند، در نظر دارند براى خونخواهى حسین قیام کنند. (2) تا اینکه حضرت زینب به شام یا مصر تبعید و رحلت فرمود. 
پس از شهادت امام حسین(علیه السلام) ائمه خود اقامه عزادارى مى کردند و شیعیان را به اقامه عزا و گریه و عزادارى تشویق نمودند. 
عزادارى نخست در ایام محرم و ایام زیارتى امام حسین(علیه السلام) در کربلا و جاهاى دیگر برگزار مى شد چون پانزدهم شعبان، روز عرفه، شب عید فطر و اول ماه رجب و غیره. (3) اما از آغاز قرن سوم عزادارى وضعیت دیگرى یافت که در تحقیق حاضر به تبیین آن مى پردازیم. 
در قرن سوم و چهارم و پنجم و همزمان با تشکیل دولتهاى آل بویه در عراق و حمدانیون در سوریه و فاطمیون در مصر مذهب شیعه گسترش یافت و مراسم عزادارى توسعه یافت و در بسیارى از شهرها روز عاشورا عزا و تعطیل عمومى اعلام گردید. 
در محرم سال 252 - معزالدوله دیلمى دستور داد که مغازه ها بسته و تعطیل عمومى گردد و مردم عزادارى کنند و مردم با حالت عزا و ماتم در خیابانها حرکت کردند. (4) عزاى عمومى در میان شیعیان به صورت یک سنت در آمد. در این دوره، اشعار در قالب قصیده سروده مى شد. ستمهاى بنى امیه و بنى عباس در آن ذکر و مقام و منزلت اهل بیت بیان مى گردید. در عزادارى و قصیده ها بیشترین توجه به ولایت اهل بیت بود. و کتب مقتل تالیف گردید. 
در این دوره درگیرى شدید بین شیعه و اهل سنت وجود داشت و حکومتهایى که پیرو بنى امیه و بنى عباس بودند، اهل سنت را بر کشتار شیعیان تحریک و از برگزارى مراسم عزادارى منع مى کردند. 
در سال 407 هجرى در آفریقا و در ماه محرم معزبن بادیس لشکریان خود را به قتل شیعیان دستور داد و اهل سنت را نیز در این امر آزاد گذاشت. جمع کثیرى را در آفریقا کشتند و در آتش سوزاندند خانه هاى آنها را خراب کردند. جمعى به قصر منصور پناه بردند اما در محاصره قرار گرفتند و هر کسى از قصر خارج شد. کشته شد و همگى به قتل رسیدند و جمعى به مسجد جامع پناه بردند در آنجا نیز همگان را از بین بردند. (5) 
دراین دوره مراسم عزادارى براى ائمه بطور کامل رواج یافت.

مشخصات روضه در این دوره:
1 - عزادارى در ایام عاشورا و موسم زیارت برگزار مى شده است.
2 - تکیه بر اهل بیت به عنوان عترت پیامبر و غصب خلافت توسط بنى امیه.
3 - رشد ذوق شعرى در زمینه مدح و مراثى امام حسین و اهل بیت.
4 - ذکر مصیبت اهل بیت.
5 - بیان ستمهاى بنى امیه.
6 - مراسم عزادارى به عنوان اعتراض به بنى امیه و بنى عباس و ایادى آنها مطرح مى شده است. 

براى این جهت حکومتهاى وقت به جز آنچه که نام برده شد، از برگزارى مراسم شدیدا جلوگیرى مى کردند. 
 

دوره دوم 
پس از انقراض سلسله بنى عباس در بغداد و سلطه مغولها بر بخش عظیمى از کشورهاى اسلامى شکل و محتواى روضه به تدریج تغییر یافت. این تغییر شاید بدان جهت بود که سلاطین بنى عباس خود را خلیفه پیامبر مى دانستند و مدعى حکومت بر مسلمین از جانب اسلام بودند و اطاعت خود را بر مردم واجب شرعى مى دانستند. مذاهب اهل سنت، مذهب رسمى و قانونى و شرعى دانسته و از آنها به طور کامل حمایت مى کردند. پیروى از مذهب شیعه ممنوع و در ادارات دولتى و مراجع قضایى رسمى نبود. 
در مقابل این اندیشه، اندیشه تشیع بود که حکومت را حق اختصاصى و الهى ائمه مى دانستند شرایط و اندیشه هاى بسیار والا براى حاکم اسلامى قایل بودند. براساس این دو اندیشه به طور طبیعى درگیرى بین تشیع و حکومت پدید آمد. در مراسم عزادارى این اختلاف نظر و جهت گیرى سیاسى مطرح مى شد و قطعا حکومتها از برگزارى مراسم وحشت داشتند. از این رو مراسم روضه از سیاست جدا نبود. 
پس از سلطه مغول و وحشت بسیار عجیبى که ایجاد کرده بود و حاکمان آنها مدعى حکومت بودند، نه مدعى خلافت، مراسم عزادارى از حالت اعتراض سیاسى خارج و به مراسم خاص مذهبى اختصاص یافت و عزادارى به منظور کسب ارزش اخروى و دوستى با اهل بیت برگزار گردید. 
در این دوره تحریفات زیادى در وقایع عاشورا واقع شد و براى بیشتر گریاندن و گریه کردن داستانهاى مهیج و زبان حال نقل مى شد و براى اینکه حکومتها مانع نشوند، به مساله سیاست و حکومت پرداخته نمى شد. 

 

مشخصات این دوره:
1 - تعمیم و گسترش مراسم عزادارى از ایام محرم و زیارتى به ایام دیگر.
2 - برگزارى روضه بیشتر براى کسب ثواب و شفاعت ائمه معصومین(علیهم السلام).
3 - بیان ستمها و جنایات بنى امیه و بنى عباس.
4 - ذکر فضایل اهل بیت.
5 - زهد گرایى و دخالت نکردن در امور حکومت و دورى از دنیا، پرداختن به امور آخرت.
6 - گسترش حسینیه براى برگزارى مراسم عزا. 

دراین دوره هر کسى ذوق و قریحه شعرى داشت، اشعارى در مرثیه امام حسین سرود. که بسیارى از آن اشعار، سینه به سینه و یا در دفترهاى خطى تداوم یافت. برخى از اشعارى که در روستاها خوانده مى شود و یا مردم عشایر در مراسم عزا مى خوانند از این قبیل اشعار راست. گاهى این اشعار را کسانى سروده اند که آگاهى از تاریخ نداشته و به منظور خدمت به امام و اظهار علاقه به اهل بیت سروده اند. 
در این دوره همت بر آن گماشته شد که فضایل اهل بیت بیان و مردم با آنها آشنا گردند. که این آشنایى نقش بسیار مهمى در جهت تداوم خط اهل بیت و تشیع ایفاء کرده است. این کار بسیار عظیم و بزرگ در پیشگاه خداوند اجر بسیار بزرگ دارد. زیرا ذکر فضایل اهل بیت و آشنا ساختن مردم با مقام معنوى آنها به منزله تداوم خط رهبرى و دعوت جامعه به عزت و حفظ ارزشهاى والاى اسلام براى نسلهاى آینده است. 
در این دوره عزادارى به شکل رایج فعلى رواج یافت. که برخى آغاز آن را به شکل زدن بر سر و سینه به دوران آل بویه برگردانده اند. (6) 
 

دوره سوم 
در دورانهاى اخیر عزادارى از نظر کمیت و کیفیت رشد مى کند. در سالگرد رحلت پیامبر و امامان معصوم و حضرت زهرا علیهم السلام و.... مراسم عزادارى بر پا مى شود. برخى از مشخصات مراسم عزادارى دوران جدید به قرار ذیل است. 
 

1 - دقت تاریخى 
افرادى که از فضل و سواد برخوردار هستند، سعى مى کنند وقایع عاشورا و مرثیه دیگر امامان را بر اساس مستند تاریخى بیان نموده و از استنتاجات بدور از عقل و عرف و مقام ائمه شدیدا پرهیز مى کنند. 
 

2 - تاریخ تحلیلى 
خطیبان و نویسندگان، تاریخ عاشورا را به صورت تجزیه و تحلیل شده بیان مى کنند. قضایا را ریشه یابى و عوامل پیدایش و آثار اجتماعى آن را بیان مى نمایند. 
 

3 - اهداف امام حسین(علیه السلام) 
حرکت امام حسین(علیه السلام) و سیرى که آن حضرت داشت و عللى که براى قیام خود ذکر کرده بررسى مى شود. آن حضرت با چه انگیزه اى قیام و براى تحقق چه هدفى حرکت کرد؟ آیا هدفش کشته شدن بود؟ هدف گریه شیعیان و نجات آنها بود؟ به منظور رسیدن به حکومت قیام کرد؟ مجبور شد و نمى توانست به جاى دیگرى برود؟ و ... هر کسى به شکلى ارزیابى و نتیجه گیرى کرده است و هر کسى براى اثبات مدعاى خود شواهد تاریخى و دلایلى از کلام پیامبر(صلی الله علیه و آله) و خود امام حسین(علیه السلام) ذکر کرده است. هر چند برخى به خطا رفته اند. اما اقدام به چنین کارى و تجزیه و تحلیل اهداف آن پیشواى بزرگ الهى، کارى بسیار ارزشمند است. 
 

4 - توام شدن روضه با سیاست
برگزارى مراسم روضه از سیاست جدا نبوده و نیست. و این مجالس محل بسیار مناسبى براى رشد آگاهى سیاسى و موضع گیرى در برابر حکومتهاى ستمگر بوده و هست. بسیارى از تصمیم گیریهاى سیاسى در همین مجالس اتخاذ شده است. مطالعه تاریخ سیاسى ایران از دوران مشروطه و مقدمات آن این حقیقت را روشن مى سازد و این مجال عامل اساسى حرکتهاى مردمى بوده است؛ زیرا اهداف امام حسین(علیه السلام) بررسى و بیان مى شد. پاى بندى اهل عزا به اهداف حسین(علیه السلام) امرى بسیار روشن است. اطاعت امام حسین(علیه السلام) به عنوان امام واجب الاطاعه در همه زمانها نیز واضح است. پس از این سه مقدمه هر شیعه اى خود را ملزم به قیام بر ضد حکومت ستمگر دانسته است. 
 

5 - تشکیل هیاتها 
هیات در زمان ما عبارت است از یک دسته و گروه منظم و متشکل و با برنامه خاصى که در ایام عزادارى به عزادارى مى پردازد. 
هیاتها به دو دسته تقسیم مى شوند. عزادارى و قرآن خوانى و توسل. و برخى هر دو را دارد. 
 

1 - یک دسته از هیاتها فقط در ایام محرم و صفر و دیگر ایام عزادارى عمومى تشکیل مى شود. افراد آن در ایام خاصى دور هم جمع شده به عزادارى مى پردازند. 
دسته دوم هیاتهایى است که در طول ایام سال فعالیت مى کنند. بر حسب توافقى که کرده اند در شبهاى جمعه یا صبح جمعه یا شب چهارشنبه و ... گرد هم جمع مى شوند. اینها نیز به دو دسته تقسیم مى شود. 
 

2 - هیاتهاى قرآن خوانى 
اعضاى هیات در موعد مقرر در منزل یکى از اعضا جمع مى شوند. نخست افراد به نوبت قرآن تلاوت مى کند و شخصى که با تجوید آشنایى دارد قرائت او را تصحیح مى کند و در پایان خطیب و سخنران به تفسیر و یا بیان مطالب اعتقادى و اخلاقى مى پردازد. و جلسه با ذکر مصیبت امام حسین(علیه السلام) و یا یکى از ائمه پایان مى یابد. این جلسه در طول ایام سال در منزل اعضاء مى چرخد. در بسیارى موارد اطعام و پذیرایى مى شوند. افراد هیات با قرائت صحیح قرآن و به طور اجمال با تفسیر و دیگر معارف دین آشنا مى شوند. مسائل مذهبى خود را نیز م پرسند. بسیارى از افراد این جلسات در زمان حکومت ستمشاهى مقلد حضرت امام قدس سره بودند و رساله احکام آن امام عزیز در این مجلس و بدون ذکر نام خوانده مى شد. 
 

3 - دعا و توسل 
برخى از هیاتها نیز براى دعا و توسل تاسیس شده اند. معمولا دعاى توسل، دعاى ندبه و دعاى کمیل و زیارت عاشورا خوانده مى شود. این هیاتها نیز در منزل اعضاء و در طول ایام سال برگزار مى شود. و در ضمن خواندن دعا روضه هم خوانده مى شود. 
این هیاتها آثار بسیار پربارى داشته و دارند. از جمله تشکل در جهت سازندگى، ایجاد محبت، آشنایى با معارف دین، تذکرهاى مکرر اخلاقى، رسیدگى به مشکلات یکدیگر، التزام به تداوم مراسم روضه، شناخت امور سیاسى و ... برخى از این آثار در فلسفه روضه بیان خواهدشد. 
 

نقش عزادارى 
قیام امام حسین(علیه السلام) و شهادت او تلاشهاى برادر و پدر و جدش را در گذشته بارور و زمینه تلاش براى آیندگان فراهم ساخت. 
در آن مقطع که معاویه تلاش بسیار گسترده و همه جانبه کرده بود تا نام عترت پیامبر را از خاطره ها محو کند و اکثر افراد با حقیقت عترت بیگانه شده بودند و آنان که حسین(علیه السلام) را مى شناختند، نیز امام را به عنوان امام و پیشواى لازم الاطاعه نمى شناختند؛ زیرا مفهوم عترت در نزد آنها به معنى خاندان پیامبر بود و در این اعتقاد بودند: افرادى که منتسب به پیامبرند باید احترام گردند و آنها را باید دوست داشت. دوستى با عترت مطرح بود نه اطاعت عترت. این معنى قابل تحریف و جلوگیرى از آن قابل توجیه بود. 
اما امام حسین با حرمت و قیام خود، عترت را به عنوان رهبر و واجب الاطاعه مطرح کرد و اقدامى نمود که هرگز قابل انکار و یا توجیه و تحریف نباشد. مردم را با مفهوم عترت آشنا ساخت و در پى آن قیام، حرکت عظیم فکرى در جامعه پدید آمد. از آنجا که اسلام بدون رهبرى صحیح و قرآن بدون تفسیر از ناحیه وى قابل تحقق و عمل نیست، امام اندیشه تحقق قرآن با رهبرى معصوم را مطرح ساخت. قیام او زمینه و انگیزه این آشنایى را فراهم ساخت. 
سنت عزادارى عاشورا زمینه پاسدارى از اندیشه شیعه را در آینده فراهم ساخت بطورى که نوحه خوانى و عزادارى را هیچ کسى نمى تواند منع کند و در سایه و پوشش عزادارى مى توان مفهوم عترت و اهداف امام حسین را تشریع کرد. 
سنت عزادارى حسینى مورد تایید «امامان نور» بوده و بارها دوستان و شیعیان را با گفتار و عمل به اقامه مجالس فرا خوانده اند. 
پایان بخش این مقال سخنى از امام هشتم در همین زمینه است: 
الامام على بن موسى علیه السلام: یا ابن شبیب ان سرک ان یکون لک من الثواب مثل ما لمن استشهد مع الحسین فقل متنى ما ذکرته: یالیتنى کنت معهم فافوز فوزا عظیم. (7) اى پسر شبیب، اگر دوست دارى پاداش شهیدان همراه حسین(علیه السلام) را بدست آورى، هرگاه او را یاد کردى بگو: اى کاش با شما بودم و به موفقیت بزرگى دست مى یافتم. 
 

پى نوشت ها: 
1- تاریخ طبرى، ج 4، ص 353. 
2- ثورة الحسین فى الوجدان الشعبى، ص 265. 
3- همان. 
4- کامل، ج 8، ص 549. 
5- همان، ج 9، ص 294. 
6- الثورة الحسین فى الوجدان الشعبى، ص 277. 
7- بحار، ج 44، ص 286.
 

منبع : فرهنگ کوثر، شماره 14

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن