شنبه, 23 خرداد 1394 ساعت 09:00
خواندن 1078 دفعه

نگاهی به مواضع سیاسی امام باقر علیه‌ السلام - ابوالفضل هادی منش

نگاهی كلی به شرایط سیاسی حاكم
با نگاهی كوتاه به سیره خلفای بنی امیه، به خوبی فهمیده می شود كه روش آنان در حكمرانی بر پایه زورگویی و خفقان برای تثبیت پایه های قدرت بنا شده بود تا با اتخاذ این شیوه، مردم را از اندیشه انقلاب دور كنند و نیز اهل بیت را منزوی و مردم را از اطراف آنان پراكنده كنند.
روشن است كه افسار گسیختگی این حكمرانان در بهره گیری از لذتهای دنیایی و اظهار ضدیت آنان با اهل بیت علیهم السلام، همه نوع صلاحیت آنها را در حاكمیت جامعه اسلامی سلب می كرد و از آنان درندگانی می ساخت كه برای شهوت پرستی، قدرت طلبی و فزون خواهی خود به هر جنایتی دست می زدند و از ریختن خون هیچ كس باكی نداشتند و این تازه یكی از روشهای آنان در عرصه سیاست بود.
آنان با پی بردن به نقش انسان ساز احادیث پیامبرصلی الله علیه وآله و خاندان او در تربیت انسانها و بارور كردن اندیشه های ظلم ستیزی، عدالت خواهی و خداباوری، برای از بین بردن این كلمات گهربار بسیار كوشیدند و حتی با جعل احادیث، صدمات جبران ناپذیری بر فرهنگ اسلام وارد كردند و همه این تلاشها تنها با هدف تحكیم پایه های قدرت بود؛ بدون آنكه كوچك ترین هراسی از پی آمدهای سوء و جبران ناپذیر آن در اعتقادات مردم داشته باشند و برای لحظه ای در این اندیشه فرو نرفتند كه به هر حال، خلیفه جامعه اسلامی و جانشین پیامبر اسلام در حاكمیت بر مسلمانان هستند.
 

چهره و عملكرد حكمرانان معاصر با امام
الف. عبدالملك بن مروان

مروان بن حكم بیش از نه ماه خلافت نكرد و فقط توانست پسرش عبدالملك را ولیعهد خویش كند. (1) او در سال 65 ه. ق به خلافت رسید. (2) به شعر علاقه مند بود و دوست داشت كه همواره مدح خود را بشنود. او فردی بخیل و دنیا دوست بود و از ریختن خون انسانها باكی نداشت. حكام او نیز به سان خودش خون ریز بودند كه از آنان می توان حجاج بن یوسف ثقفی را نام برد. (3) او پیش از رسیدن به خلافت اهل قرائت قرآن بود، ولی پس از رسیدن به خلافت، از آن دست برداشت. ابن ابی عایشه می گوید: «وقتی عبدالملك به خلافت رسید قرآن را به گوشه ای انداخت و گفت: این واپسین دیدار من با تو بود.» (4)
او شراب می نوشید و به أخطل شاعر دربار می گفت: در وصف شراب برایم شعری بسرای. (5)
او پس از قتل عبداللَّه بن زبیر خطاب به مردم گفت:
«بدانید كه من، یزید - آن خلیفه نادان - نیستم. پیش از من حكمرانانی بودند كه از بیت المال می خوردند و به دیگران می دادند [تا فرمان برداری كنند] ولی بدانید كه من دردهای این امّت را فقط با شمشیر مداوا می كنم تا همگی فرمان بردارم شوید. بر مجازات خویش پیش از آنكه شمشیر بین ما داوری كند نیفزایید.»
زورگویی و ستمگری و عدم روحیه انتقادپذیری در او، جایی برای عدالت و انصاف باقی نگذاشته بود و مردم در فضایی بسته، نگران آینده به سر می بردند. آورده اند مردی در دربار عبدالملك مروان، حكمران وقت، حاضر شد و با ترس شدیدی اظهار داشت: می خواهم مطلبی بگویم آیا در امانم؟ عبدالملك با چهره ای عدالت پرور پاسخ داد: بله [در امانی] . مرد گفت: می خواهم بدانم آنچه به تو [از قدرت] رسیده آیا از خدا و رسولش بوده است؟ پاسخ داد: خیر. مرد گفت: آیا آرای مردم و رضایت عمومی سبب اقتدار تو شده است؟ گفت: نه. دوباره گفت: آیا تو حقی بر گردن مردم داری كه آنان مجبور به پای بندی به آن باشند؟ عبدالملك پاسخ منفی داد. مرد گفت: آیا نمایندگان مردم با مشورت خود تو را به قدرت رسانیده اند؟ باز هم پاسخ منفی شنید. مرد گفت: مگر نه این است كه تو سرنوشت مردم را در دست گرفته ای و سرپرستی ذخایر اقتصادی آنان و سرمایه های ملّی شان را عهده دار شده ای؟ عبدالملك [كه از پرسشهای مرد شگفت زده شده بود] گفت: آری. مرد پرسید: پس چگونه خود را امیرالمؤمنین نامیده ای، در حالی كه نه از جانب خدا و رسول صلی الله علیه وآله انتخاب شده ای و نه از سوی مردم؟ عبدالملك گفت: از قلمرو من بیرون برو و گر نه دستور می دهم اعدامت كنند. مرد زیر لب غرّید: این پاسخ اهل عدالت نیست و از دربار بیرون رفت.
این گفتگوی كوتاه به روشنی بیانگر خودسری امویان و فضای بسته سیاسی ای است كه بر جامعه حاكم كرده بودند. (6)
 

ب. ولید بن عبدالملك
عبدالملك در شوال سال 86 هجری مُرد (7) و در همان روز فرزندش ولید به خلافت رسید. او جوانی بسیار بی ادب و زورگو و گردنكش بود. (8)
او در همان روزی كه پدرش مرد، به وصیت او عمل كرد. بالای منبر رفت و گفت:
«ای مردم! بر شما باد فرمان برداری. هر كس از فرمان من سر باز زند و آهنگ مخالفت ساز كند، سرش را جدا خواهم كرد و هر كس كه عمری را در خاموشی سپری نماید با اجل خویش خواهد مرد.» (9)
در زمان او فتوحات سرزمین اسلامی زیاد شد و فتوحات وی تا اندلس پیش رفت. (10)
او از فساد و تباهی باكی نداشت تا آنجا كه درباره دوران او گفتند: «سوگند كه زمین از فساد و تباهی آكنده شد.» (11)
 

ج. سلیمان بن عبدالملك
ولید در نیمه جمادی الاول سال 96 مرد و همان روز را روز جانشینی برادرش سلیمان نگاشته اند. (12) او فردی زبان باز، سخن پرداز و بسیار تجمل گرا و اسراف كار بود و به تجملات پوشاك بسیار اهمیت می داد. (13) وی دستور داده بود تا افراد فقط با لباسهای زیبنده و فاخر نزد او حاضر شوند؛ حتی خادمان او نیز لباسهای زینتی فراوانی می پوشیدند. او وصیت كرده بود كه وی را با لباسهای فاخر و زینت شده به خاك بسپارند. (14) از سوی دیگر، او فردی شكم پرست و پرخور بود و چند برابر یك انسان معمولی غذا می خورد و همواره بر سفره های رنگین می نشست. (15) در این مورد گفته اند او به اندازه ای به خوردن حریص بود كه مهلت نمی داد تا غذا را پیش رویش بر زمین گذارند و گاه كه غذا گرم بود با گوشه آستینش غذا را می گرفت، تا دستش نسوزد. ازاین رو، همواره آثار غذا در آستین لباسش پیدا بود و آورده اند كه هنگام خواب اطراف خود ظرفهای غذا می چید تا به محض بیدار شدن، بخورد. (16) مدت خلافت او كوتاه بود و برخی آن را كمتر از سه سال نگاشته اند. وی در سال 99 هجری درگذشت. (17) امام باقرعلیه السلام او را فردی ستمگر معرفی می كرد و می فرمود: «سلیمان فردی ستمگر و زورگوست.» (18)
دوران خلافت او، دوران سیاهی برای شیعه بود؛ به گونه ای كه از شیعیان به شدت مراقبت می شد و آنان حق دیدار با امام خویش را نداشتند. (19)
 

د. عمر بن عبدالعزیز
او در دوره حكمرانی خلفای پیشین مقامهایی را بر عهده داشت و سوابق درخشانی را از خود بر جای گذاشته بود. سیره و روحیات او تفاوتهایی كلی با سیره امویان داشت. با وجود سفارش عبدالملك بر ولیعهدی یزید بن عبدالملك پس از سلیمان، عمر بن العزیز بنا به درخواست سلیمان به قدرت رسید. او ابتدا از پذیرش بار سنگین خلافت شانه خالی می كرد، ولی با پافشاری سلیمان كه آخرین لحظات عمر ننگین خود را می گذراند، به سال 99 هجری آن را پذیرفت. (20) پس از مرگ سلیمان، او به مسجد برای نماز جماعت رفته بود كه دست نوشته سلیمان را كه در آن به خلافت او وصیت كرده بود، خواندند و به پاس عدالت و خدماتی كه از او دیده بودند، همه مردم به خلافت او رضایت دادند. او كه در صفهای آخر نماز نشسته بود، سه بار كلمه استرجاع را به زبان راند و مردم او را بر منبر نشاندند و با او بیعت كردند. (21) او كارگزاران زورگو را از كار بركنار كرد و افرادی نیكوكار و مردم دار را جانشین آنها كرد. ایام خلافت او نیز بسیار نبود و بیش از دو سال به طول نینجامید. (22)
او كه سیره خاصی برای حكمرانی خویش برگزیده بود و بر خلاف حكمرانی خلفای پیشین بنی امیه و سوابق ننگینشان رفتار می كرد، به گونه مرموزی به دست یك یهودی مسموم شد و از دنیا رفت. (23)
 

هـ. یزید بن عبدالملك
او جوانی زیرك و شهوت پرست بود و در تمام مدت خلافت عمربن عبدالعزیز، چهره فریبنده ای از خود به نمایش گذاشت تا جایی كه عمر بن عبدالعزیز او را به ولیعهدی خود برگزید. (24) از سوی دیگر، توسط برادرش سلیمان نیز حكم ولایتعهدی داشت و بیعتی هم پیش تر برای او گرفته بود. (25) ولی وی در این مدت سكوت كرد و چون مردم را علاقه مند به عمر بن عبدالعزیز دید، اعتراض نكرد و حتی برای مردم فریبی نخستین كسی بود كه با عمربن عبدالعزیز بیعت كرد. (26) فریب كاری او وقتی بیشتر نمایان شد كه بی درنگ پس از دست یابی به قدرت، تمام كارگزاران عمر بن عبدالعزیز را از كار بر كنار كرد و فرمان دستگیری بزرگانی را كه عمر به مقامی گمارده بود، صادر كرد و اموال آنان را مصادره نمود و بسیاری از آنان را به دار آویخت. (27)
بیشتر اوقات او در شهوت رانی و به راه انداختن مجالس عیش و نوش می گذشت. او دلباخته كنیزی به نام سلامة شدو او را به سه هزار دینار طلا خرید. برادرش مسلمة بن عبدالملك او را سرزنش می كرد و می گفت: «مردم ستم می كشند و تو به خوشگذرانی سرگرمی؟ عمر بن عبدالعزیز دیروز مرده و تو باید به سان او با برابری و انصاف بر مردم حكم رانی و از خوشگذرانی درگذری تا كارگزارانت نیز از تو پیروی كنند.»
ولی او توجه نمی كرد و هزاران درهم برای فراخواندن آوازه خوانها و رقاصان دربار خرج می كرد. او با هزینه ای گزاف، یكی از نوادگان ابولهب را كه صدای خوبی داشت به دربار خود خواند و به او گفت: «اگر جز این آواز میراث دیگری هم از ابولهب نداشتی، ابولهب ارث خوبی برایت گذاشته بود. « برخی اطرافیان بر او شوریدند كه ابولهب كافر بوده و رسول خدا را می آزرده است. او در پاسخ می گفت: «می دانم ولی چون صدای خوبی داشته و ترانه های خوبی یاد این رقاصه داده است دلم در گرو اوست.». خلافت او چهار سال به طول انجامید. (28)
 

و. هشام بن عبدالملك
یزید پسر خود ولید را به ولیعهدی برگزیده بود، ولی سیاست بازی هشام مانع از به قدرت رسیدن او شد. (29) او نسبت به دوستداران خاندان ولایت بسیار سخت گیر بود. درباره سیاست مداری او نوشته اند:
«سه نفر در میان امویان در سیاست زیرك تر از دیگران بودند: معاویه، عبدالملك مروان و هشام. به گونه ای كه منصور دوانیقی در امور سیاسی خلافت خویش، هشام را الگوی خود قرار داده بود. (30) هشام مردی بخیل، حسود، پرخاشگر، خشن، بی رحم و بدزبان بود. (31) در زمان او زید بن علی بن الحسین علیه السلام قیام كرد، ولی به سختی سركوب شد و به شهادت رسید.» (32)
آن گونه كه گفته اند «النّاس علی دین مُلُوكِهِم؛ مردم از رهبران خویش الگو می گیرند. « به دلیل بخیل بودن هشام، كمكهای انسان دوستانه نیز كم شد و در نتیجه فقر و تنگ دستی جامعه را فرا گرفت و روزگار به سختی بر مردم گذشت. تنگ نظری هشام، ضرب المثل مردم شده بود و حتی كودكان نیز او را مسخره می كردند.
امام باقرعلیه السلام با نیرنگ همین حكمران ستمگر مسموم شد و به شهادت رسید.
 

نفوذ اندیشه های غیر اسلامی در حاكمیت
رسوخ اندیشه های غیر اسلامی، به ویژه یهود در حوزه فرهنگ اسلامی تأثیرات سوئی در جامعه باقی گذاشت و اندیشه های غیر اسلامی در قالب احادیث جعلی به نام «اسرائیلیات» فرهنگ ناب اسلامی را مورد تهاجم قرار داد؛ احادیثی كه توسط احبار یهود مانند عبداللَّه بن سلام ها و كعب الاحبارها وارد احادیث اسلامی شد و عدم پای بندی و دل سوزی خلفا درباره معارف اسلام، به روند روبه رشد آن كمك فراوانی كرد. از آن رو كه در اسلام سیاست و حكمرانی بر مردم با دین عجین شده و رابطه تنگاتنگی با آن دارد، طبیعی بود كه آثار و تبعات این هجوم فرهنگی، به طور مستقیم در حوزه سیاست نمود بارزی پیدا كنند. در روزگار امامت حضرت باقرعلیه السلام، جلودار این فتنه انگیزیها فردی به نام وهب بن منبه حافظ بود. او بیرق عبداللَّه بن سلام و كعب الاحبار را دوباره برافراشت؛ به گونه ای كه او را كعب الاحبار زمان خویش خواندند. (33) وی در مورد خود می گوید: «مردم می گویند عبداللَّه بن سلام دانشمندترین مردم زمان خود بوده و كعب الاحبار نیز همین طور. پس من چگونه ام كه دانش هر دو آنها را دارا هستم؟!.» (34)
او با ترفند خاصی برای نشر بیشتر دیدگاهها و عقاید خود به دستگاه حكومتی رخنه كرد. وی از اقبال و رضایت عمومی مردم از عملكرد عمر بن عبدالعزیز بهره برد و اعلام كرد: «اگر مهدی ای وجود داشته باشد - كه دارد - همانا او عمر بن عبدالعزیز است.» (35)
سیاست كلی امویان نیز بر دفاع از فعالیتهای فرهنگی این دسته افراد بنا شده بود و نه تنها از آنان جلوگیری نمی كردند، از افكار و عقاید آنها برای سركوب مخالفان و ترویج اندیشه های سیاسی خود بهره می جستند. خالد ربعی یكی دیگر از این افراد است كه هنگام فوت عمر بن عبدالعزیز گفت: «ما در تورات دیده ایم كه آسمانها و زمین چهل روز بر عمر بن عبدالعزیز می گریند.» (36)
 

نقش علمای درباری در پیشبرد اهداف سیاسی امویان
خلفای بنی امیه، برای دست یابی به اهداف سیاسی خود، انواع بدعتها را در دین بر جای گذاشتند و به منظور فریفتن افكار عمومی به جعل احادیث نبوی دست یازیدند كه بیشترین آن در دوران حكومت معاویه بود. این حركت با اندكی افت و خیز تداوم یافت، ولی در دوره خلافت عمر بن عبدالعزیز متوقف گشت و احادیث نبوی و اهل بیت تدوین شد. با پایان یافتن دوران خلافت وی، این حساسیت نیز دوباره از میان رفت و روند پیشین در دوران خلفای پس از او و حتی در دولت عباسیان نیز دنبال شد.
امویان، برای اجرای این سیاست، نیاز به دانشمندانی داشتند كه حاضر به همكاری با آنها در این زمینه باشند، از میان آنها می توان از محمد بن مسلم بن شهاب زهری نام برد. او سرسپرده دربار بود. در زمان خلافت هشام بن عبدالملك نیز گماشته سیاست بازیهای دارالخلافه بود و دیكته شده های دربار را در قالب الفاظ و تعابیر دین، برای مردم بازگو می كرد. در مقابل، خلیفه (هشام) نیز قرضهای سنگین او را كه خود توان پرداخت آنها را نداشت، می پرداخت و همواره وی را تشویق و از دست و دل بازیهای خود بهره مند می كرد. (37)
از دیگر عالمان درباری كه عمر خود را صرف خدمت به خاندان مروان كرد، ابراهیم نخعی است كه با اصرار به دربار راه پیدا كرد و نزد حكمرانان می رفت و از آنان در برابر خدمات خود به دستگاه تقاضای پاداش می كرد. (38)
دیگری مغیرة بن مقسم است كه عثمانی مسلك بود و از امام علی علیه السلام كینه عجیبی داشت. (39) همچنین دانشمندان مزدور دیگری چون شعبی، ابو بردة (فرزند ابوموسی اشعری) و رجاء بن حیوة هستند كه هر سه آنها از شیوخ مشهور زمان خود به شمار می رفتند و از نزدیك ترین افراد به خلفای اموی و مروانی بودند. (40)
این افراد، بیشتر عهده دار «مسند قضا» بودند و با سوء استفاده از كتاب و سنت در داوریهای خود همواره حق را به خلفا می دادند و گاه حكم می دادند كه عمل خلیفه حجت شرعی است، به این دلیل كه خداوند «حساب و كتاب» را از او برداشته است (41) و هر چه بكند مطابق با شرع است و هیچ گونه حرجی بر او نیست. مخدوش كردن چهره امام و شیعیان، دروغ پردازیهای سرسام آور در جعل تاریخ و حدیث، از دیگر تلاشهای مزدورانه این طیف از دانشمندان را تشكیل می داد. ازاین رو، گام اول در مبارزات سیاسی امام باقرعلیه السلام با حاكمیت جامعه، رویارویی با این افراد بود كه با اتّخاذ موضعی شفاف و به دور از هر گونه سازشكاری و تسلیم، به تناسب فرصتهایی كه دست می داد به مقابله با آنان برمی خاست.
 

وضعیت زندگانی امام و شیعیان
فشارهای اعمال شده از سوی امویان در این دوره از تاریخ شیعه نیز تداوم یافت و روزگار بسیار سختی را برای شیعیان و امام رقم زد. تمامی حركتهایی كه با حاكمیت ضدّیتی داشت به شدت سركوب می شد و چون شیعه جلودار نهضتهای عدالت خواه بود، لبه تیز این سركوبها متوجه آن شد. سیاست سركوب امویان، شیعه را در تنگنای سه ضلعی «خفقان، جعل حدیث و اتهامهای ناروا» قرار داد و حیات فكری شیعه را با خطر جدی روبه رو كرد.
در این رهگذر، بیشترین فشارها و اتهامات متوجه امام باقرعلیه السلام، سرپرست و پیشوای شیعه بود، به اندازه ای كه اثر این اتهامهای ناروا و ناجوان مردانه و موج بزرگ تبلیغات سوء بر ضد امام، در توده مردم نیز به چشم می خورد. امام صادق علیه السلام می فرماید:
«زمانی كه پدرم به دمشق فراخوانده شد، مردم [با تمسخر] می گفتند: این پسر ابوتراب است. پدرم [كه از زخم زبانهای آنان اندوهگین شده بود] به دیواری تكیه داد، خدای را ستود، بر محمدصلی الله علیه وآله و دودمانش درود فرستاد و فرمود: ما را رها كنید ای پیمان شكنان و دو رویان... همانا ما [اهل بیت علیهم السلام] ماه درخشان در شب تار و... راه نجات شما امتیم... [از این دو رویی دست بردارید] قبل از آنكه چهره هایتان از عذاب الهی بسوزد و مورد نفرین ما قرار گیرید، آن سان كه «اصحاب سبت» مورد لعن قرار گرفتند... آیا علی علیه السلام را كه یار و غم خوار پیامبرصلی الله علیه وآله بود مسخره می كنید یا مرا كه پیشوای شما در دین هستم؟ كجا می روید و كدام دردتان را درمانی هست؟ به خدا، علی علیه السلام نخستین كسی بود كه در كارزار ایمان درخشید و به رستگاری دست یافت و به اوج كمال رسید.» (42)
در این روزگار سخت، امام تنها پشتیبان وفادار شیعه بود كه همواره سختیهای امت را به جان می خرید تا مبادا به شیعه و شیعیان آسیبی برسد؛ زیرا حكمرانان خون خوار اموی كمر به نسل كشی شیعه بسته بودند و هر روز بر حجم فشارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی خود می افزودند. نیكوست، ترسیم واقعی آن را از زبان امام بشنویم. منهال بن عمر می گوید:
«پیش محمد بن علی علیه السلام نشسته بودم كه مردی نزد او آمد و سلام كرد و گفت: چگونه اید؟ امام [با اندوه] پاسخ فرمود: به راستی تا كنون نفهمیده ای كه بر ما چه می گذرد و چگونه ایم؟ [این روزها] مَثَل ما، در میان مردم، مَثَل بنی اسرائیل شده كه [فرعونیان] پسران آنها را می كشتند و زنانشان را زنده نگه می داشتند و اكنون اینان فرزندان ما را می كشند و زنانمان را نگه می دارند. عرب می پندارد كه بر عجم برتری دارد و وقتی عجم می گوید برای چه؟ پاسخ می دهد چون محمدصلی الله علیه وآله از ماست. آنان نیز می پذیرند. قریش نیز می پندارد كه بر سایر عربها برتری دارد و هنگامی كه عربها از آنان می پرسند به چه دلیل؟ می گویند: چون محمدصلی الله علیه وآله، از ماست. آنان نیز می پذیرند. حال اگر به راستی برتری در این است، ما كه خاندان اوییم. مرد گفت: به خدا سوگند كه من شما اهل بیت را دوست می دارم. امام فرمود: پس باید جامه ای از ناگواریها بر تن كنی كه به خدا سوگند سختیها و ناگواریها شتابان تر از سیلابی كه در جُلگه افتاده باشد به سوی ما و شیعیان مان در شتاب است. [اما بدان] كه این سختیها همواره نخست به ما می رسد و سپس به شما.». (43)
 

حكومت عمر بن عبدالعزیز؛ سایه آرامشی زودگذر
عمر بن عبدالعزیز، تفاوتهایی كلی با دیگر خلفای بنی امیه داشت. او بیشتر می كوشید تا جامعه ای را كه از شدت نارضایتی عمومی و تحمل فشارهای بیش از اندازه به حدّ انفجار رسیده بود، به حال تعادل درآورد. ازاین رو، به كارگزاران خود در نواحی مختلف نوشت:
«مردم گرفتار سختی و بیداد شده اند و از سوی كارگزاران ستمگر گذشته و بدعت گزاریهای آنها تحت فشار قرار گرفته اند. از این پس، هر كس خواست حج بگذارد مستمری او را زودتر بدهید تا خود را آماده كند و بدون آنكه با من مشورت كنید هرگز دست و پایی را قطع نكنید و كسی را به دار نیاویزید. « (44)
او پس از دست یافتن به حكومت به بازگرداندن داراییهای ضبط شده مردم توسط كارگزاران پیشین همت گماشت (45) و به استاندار مدینه نوشت، ده هزار دینار را میان فرزندان امیرالمؤمنین علیه السلام كه سالهای بسیاری خلفا حقوقشان را پایمال كرده بودند تقسیم كند. (46) او حتی از همسرش فاطمه بنت عبدالملك خواست تا لباسها و جواهراتی را كه در اختیار دارد و هدیه عبدالملك بود، به بیت المال تحویل دهد. وی تمامی اموال سلیمان - خلیفه پیش از خود - را در اولین روز خلافت خویش فروخت و مبلغ آن را كه بالغ بر 24 هزار درهم می شد به بیت المال واریز كرد. (47) سپس داراییهای كارگزارانی كه پیش تر اموال مردم یا بیت المال را تصاحب كرده بودند، ستاند و آنها را به صاحبان خود و بیت المال بازگرداند. (48) او بدین منظور حتی اسبهای خود را به فروش گذاشت. (49) وی در این زمینه تا آنجا پیش رفت كه بسیاری از بنی امیه از عملكرد او خشمگین شدند و گروهی از آنان به وی گفتند: «ای امیرالمؤمنین! آیا از فتنه انگیزی قبیله ات [در پاسخ به این رفتار خود] هراسی نداری؟» پاسخ داد: «آیا مرا از روزی غیر از رستاخیز می ترسانید؟! من هیچ ترسی را غیر از روز قیامت در دل راه نمی دهم.» (50)
از برجسته ترین خدمات او می توان به بازگرداندن فدك به اهل بیت علیهم السلام (51) ، براندازی رسم نكوهیده دشنام گویی به حضرت علی علیه السلام (52) به سبب زمینه هایی كه در كودكی در او ایجاد شده بود (53) و نیز سركوبی خوارج كه سركردگی آنها را شوذب از قبیله بنی یشكر بر عهده داشت (54) ، برشمرد.
 

عملكرد عمر بن عبدالعزیز از منظر اهل بیت علیهم السلام
ابوبصیر می گوید:
«نزد امام باقرعلیه السلام بودم كه عمر بن عبدالعزیز كه جامه ای سیاه بر تن داشت، به همراه پیشكارش وارد مسجد شد. امام فرمود: این جوان روزی به حكومت می رسد و [چند صباحی] حكومت می كند و روشی عادلانه در پیش می گیرد و پس از مرگش اهل زمین بر او می گریند و اهل آسمان بر او نفرین می فرستند.
پرسیدم: یابن رسول اللَّه! آیا اكنون نگفتید كه عادل و منصف است؟ فرمود: [آری اما] او در جایگاه ما تكیه می زند؛ در حالی كه هیچ حقی در آن ندارد و آن گاه به برقراری عدل و انصاف می پردازد.» (55)
همچنین در مورد او فرموده است: «او نجیب دودمان امیه است. « (56) روایات دیگری از ائمه در نكوهش او در دست است. (57) از جمع بین این روایات و در نظر گرفتن سوابق، انگیزه ها و عملكرد او این چنین برمی آید كه هر چند او نسبت به دیگر خلفای اموی تفاوتهای شگرفی داشته و نجیب آنها به شمار می آمده و حتی خدمات بسیاری نیز به اسلام و مسلمانان كرده است، ولی چون در بازگردانیدن حق مسلّم اهل بیت كه خلافت بوده، كوتاهی كرده است، نتوانسته رضایت امامان علیهم السلام را كسب كند.
 

بینش سیاسی و رهنمودهای امام
بیشترین تلاش امام در دوران امامت خویش صرف تربیت افراد كارآمد و نیروهای متعهّد و بیدارگری مردم می شد. چه بسا امام بر این باور بود كه هر گونه پیروزی ای در سایه تقویت بنیانهای اعتقادی شیعیان امكان پذیر است و در واقع این استواری در عقیده و پای بندی در دین است كه پیروزی را می سازد و هرگاه این انگیزه در مبارزان نباشد، هیچ پیروزی ای افتخار آفرین نخواهد بود. البته این هرگز بدان معنا نبود كه امام هیچ گونه موضع گیری ای در برابر حكمرانان ستمگر دوران خویش نداشت و هیچ واكنشی از خود در برابر ستم پیشگی آنان بروز نمی داده است، بلكه ایشان با تیزبینی و رعایت مصالح اسلام و مسلمانان وارد عمل می شد وبا رهنمودهای روشنگرانه خود، اصحاب را از تنش زاییهای بی مورد و حساسیت انگیزی دستگاه و در برخی موارد از همكاری با حكام باز می داشت و بیشتر به مبارزه منفی با ظلم و ستم تمایل نشان می داد. عَقَبَة بن بشیر اسدی، یكی از شیعیان نزد امام باقرعلیه السلام آمد و با اشاره به جایگاه ویژه خود در میان قبیله اش گفت: ما در قبیله خود بزرگی داشتیم كه از دنیا رفته است و افراد قبیله می خواهند مرا به جای او به مقام بزرگ و سرپرست خود برگزینند. نظر شما در این مورد چیست؟ امام فرمود: آیا تبار و دودمانت را به رُخ ما می كشی و بر ما منت می گذاری؟ خدا مردم را به واسطه ایمانشان بلند می دارد؛ در حالی كه مردم او را پست می شمارند و آنان را كه كافرند خوار می كند؛ در حالی كه مردم آنان را بزرگ می پندارند. ولی در مورد اینكه می گویی قبیله تو سرپرستی داشته كه از دنیا رفته و قبیله ات می خواهند تو را به جای او برگزینند [باید بگویم] اگراز بهشت بدت می آید و بدان تمایل نداری سرپرستی قبیله ات را بپذیر كه اگر حاكم، خون مسلمانی را بریزد تو در خونش شریك خواهی شد و می دانم كه از دنیای آنها هم چیزی عاید تو نخواهد شد. (58)
این روایت بیان می كند كه چگونه امام، یاران خود را از تصدّی مقام بر حذر می داشت تا مبادا حكمرانان از آنها در راستای زورگویی و ستم خود به افراد جامعه بهره جویند.
امام در مسیر اصلاح گری تنها مبارزه منفی را كافی نمی دانست. در استفاده از روشهای قهرآمیز در مبارزات سیاسی به یاران خود می فرمود:
«در برابر عمل ناشایست مفسدان و ظالمان با قلب و زبان به انكار و مبارزه برخیزید و بر پیشانی ستمكاران بكوبید و در مسیر خدا از سرزنش ملامتگران نهراسید. اگر موعظه شما سودی بَخشید و آنان به سوی حق بازگشتند، دست از ایشان بردارید؛ همانا حربه قهر و قدرت را باید به كسانی روا داشت كه به مردم ستم می كنند و در زمین سركشی می كنند. آنان مستحق عذابی دردناكند. در برابر چنین جرثومه هایی باید با جان خود جهاد كنید؛ همچنان كه باید در دل نیز بغض به آنها داشته باشید... به جهاد با متجاوزان ادامه دهید تا به فرمان خدا گردن نهند و دست از ظلم و تجاوز بردارند.» (59)
 

نهادینه سازی تقیه توسط امام
رویكرد جدی امام به این راهبرد، بیانگر تیزبینی و اشراف كامل امام به اوضاع حاكم و آگاهی ایشان در استفاده بهینه از شیوه های مبارزاتی است. چون دوران خفقان زده امام باقرعلیه السلام حركتهای شیعیان را برنمی تافت، امام بیشتر از این شیوه بهره برداری می كرد؛ ازاین رو، به یاران خود می فرمود: «هنگامی كه حكومت در اختیار عناصر نادان قرار گرفت در ظاهر با توده مردم باشید، ولی پنهانی به وظیفه خود عمل كنید. « (60) به این منظور، امام به تبیین ویژگیهای تقیه پرداخت. زیرا حساسیت و نقد پذیری تقیه بسیار حایز اهمیت بود و كج فهمی و برداشت نادرست از آن مشكل بزرگ تری به نام دورویی و نفاق را می آفرید. از ایشان احادیث و سخنان زیادی در این راستا وارد شده است كه هر یك ناظر به مؤلفه ای از ویژگیهای راهبردی تقیه است.
 

الف. حفظ امنیت نیروهای خودی
امام در این باره می فرماید: «تقیه تنها برای جلوگیری از ریخته شدن خون افراد قرار داده شده، ولی اگر نتواند در ایفای این مهم به كار آید، بهره گیری از آن بی مورد است.» (61)
 

ب. حفظ بنیه اقتصادی نیروها
معمّر بن یحیی می گوید:
«به ابا جعفرعلیه السلام عرض كردم: من گاهی [به اقتضای شغلم] از مردم اموالی را دریافت می كنم و بسیار پیش می آید كه مجبورم از راه یا دروازه ای عبور كنم كه مأموران حكومتی راه را بسته اند و من مجبورم با سوگندی آن اموال را از چنگ شان برهانم [حال تكلیف من چیست؟] امام فرمود: من نیز به اینكه بتوانم داراییهای مسلمانان را با سوگندی از چنگ دشمنان برهانم تمایل دارم. هرگاه مؤمن از جان خویش در هراس باشد و یا در تنگنا قرار گیرد باید تقیه كند.» (62)
و نیز به زراره فرمود: «ای زراره! هرگاه از خطر ستمگران در هراس بودی، می توانی در مورد هر آنچه از تو می خواهند سوگند بخوری...» (63)
 

ج. پاسداری ارزشها
گاه بی توجهی به تقیه موجب می شود تا تمامی ارزشها دستخوش زیر پا نهادن و حرمت شكنی از سوی دشمن شود و برآورده نشدن خواسته های جزئی دشمن، او را بر آن دارد تا شاكله دین و دین داران را به خطر اندازد. به یاد داشته باشیم كه تقیه، سلاحی برای پیشبرد اهداف عالی دین در نگاهی كلی و گسترده به آن است، نه تنها برطرف ساختن مشكلات جزئی. ازاین رو، كتمان عقاید موجب می شود كه اصل دین از تیررس تقدس شكنی مصون بماند. ازاین رو، امام باقرعلیه السلام می فرماید:
«در تورات آمده است خداوند به موسی علیه السلام فرمود: اسراری را كه [به تو سپرده ام و] در سینه داری، پوشیده دار و با دشمنان من كه دشمنان تو نیز هستند، در ظاهر نرمش نشان بده و با آشكار ساختن آن اسرار دشنام و ناسزای آنان را متوجه من نساز؛ زیرا اگر با عمل تو آنان به من توهین كنند تو نیز شریك آنان در این جرم هستی.» (64)
 

امام و قیام زید بن علی علیهما السلام
الف. شخصیت زید
زید از فرزندان امام سجادعلیه السلام و از مادری شایسته و پاكدامن به نام حوراء بود. (65) امام باقرعلیه السلام در مورد این بانوی وارسته فرمود:
«ای زید، تو از مادری نجیب و بی همتا زاده شده ای، (66) نور ایمان در چهره اش دیده می شد (67) و به دلیل تلاوت فراوان قرآن او را «حلیف القرآن؛ هم پیمان با قرآن» نامیده بودند.» (68)
امام باقرعلیه السلام در توصیف جایگاه بلند او فرمود: «این مرد بزرگِ خاندان من و باز پس گیرنده خون بزرگ رادمردان دودمان من است.» (69)
روایتهای بسیاری نیز در تأیید قیامش از پیامبر اكرم صلی الله علیه وآله، امیرالمؤمنین علیه السلام، امام سجادعلیه السلام، امام صادق علیه السلام و امام رضاعلیه السلام در دست است. (70)
 

ب. علل و انگیزه های قیام
از ویژگیهای برجسته اخلاقی او، علاقه بسیار به اصلاح طلبی در امت پیامبرصلی الله علیه وآله بود كه از روح بلند و ظلم ستیز او برخاسته بود. عبداللَّه بن مسلم می گوید:
«با زید بن علی علیه السلام به سوی مكه می رفتیم. شب هنگام به آسمان نگاه كرد و به ستاره ثریا اشاره نمود و گفت: ستاره ثریا را می بینی؟ آیا كسی را دیده ای كه بدان برسد؟ گفتم: نه. گفت: به پروردگار سوگند دلم می خواست دستم بدان می رسید و از آنجا به زمین می افتادم و تكه تكه می شدم ولی خداوند امت محمدصلی الله علیه وآله را اصلاح می كرد.» (71)
او با پیروی از انقلاب بزرگ حسین بن علی علیه السلام، به انگیزه امر به معروف و با شعار «خون خواهی امام حسین علیه السلام» قیام خود را آغاز كرد. (72) ولی بسیاری از تاریخ نویسان شیعی، نخستین جرقه تصمیم گیری برای قیام را گفتگویی می دانند كه بین زید و هشام بن عبدالملك روی داد؛ هشام او را به شام فرا خواند و مردم را نیز گرد آورد و دستور داد تا اطرافیانش به گونه ای در مجلس بنشینند كه او جای نشستن پیدا نكند.
وقتی زید در مجلس حاضر شد، فرمود: در میان بندگان خدا بالاتر از كسی كه دیگران را سفارش به پارسایی كند وجود ندارد و پست ترین فرد كسی است كه چون بدان سفارش شود نپذیرد. پس من تو را به رعایت تقوا سفارش می كنم. هشام گفت: آیا تو همانی نیستی كه خود را شایسته خلافت می داند؟ تو كجا و خلافت كجا؟ ای بی مادر، حقّا كه زاده كنیزی بیش نیستی.
زید فرمود: من كسی را در مرتبه و منزلت پیش خدا از پیامبرش بالاتر نمی دانم كه او نیز فرزند كنیزی بود و او اسماعیل علیه السلام است. پس اگر فرزند كنیز بودن موجب كاستی در جایگاه است، هرگز به پیامبری مبعوث نمی شد. آیا پیامبری مرتبه ای بلندتر است یا خلافت، ای هشام؟ از آن گذشته چگونه مرتبه كسی پایین است كه جدش رسول خداست و فرزند علی بن ابی طالب است؟ هشام بر آشفت و به سردار سپاه خود گفت: این مرد نباید بین ما شب را به صبح رساند. زید نیز از مجلس خارج شد و زیر لب گفت: هر كه از تیزی شمشیر بترسد، باید تن به ذلت دهد. (73)
جابر جعفی در روایتی اهانت یكی از حاضران مجلس به پیامبر اكرم را انگیزه قیام زید می داند. (74) برخی دیگر نگاشته اند كه در آن مجلس، هشام طبق كینه اموی خود و رسم دیرین دشنام گویی امویان بر بنی هاشم، پس از ورود زید به مجلس به او گفت: برادرت (امام باقرعلیه السلام) چه می كند [و نام امام را برگرداند و به ناسزا تبدیل كرد] . زید فرمود: باقر نامی است كه رسول خداصلی الله علیه وآله بر او نهاده، ولی تو آن را برگردانیدی؛ پس هر آینه به مخالفت با رسول خداصلی الله علیه وآله برخاستی و آن قدر این دشنام بر زید غیور گران آمد كه وقتی به كوفه رسید آهنگ قیام كرد. (75)
 

ج. موضع گیری امام باقرعلیه السلام
پای بندی و احترام بیش از حد زید به پیشوای بر حق خویش امام باقرعلیه السلام هرگز به او اجازه نمی داد تا بدون مشورت و آگاه كردن امام، قیام كند. ازاین رو، نزد امام باقرعلیه السلام رفت و موضوع را با حضرتش در میان نهاد، ولی امام او را به دلایلی از این حركت بازداشت. امام صادق علیه السلام می فرماید:
«... خدا عمویم زید را رحمت كناد. او نزد پدرم آمد و گفت: من می خواهم بر این حكومت گردن كش خروج نمایم. امام فرمود: این كار را نكن كه می ترسم كشته و در میان كوفه بردار آویخته شوی. ای زید، مگر نمی دانی كه هیچ یك از فرزندان فاطمه علیها السلام پیش از خروج سفیانی بر هیچ یك از حكمرانان خروج نمی كند، مگر اینكه كشته می شود...» (76)
با بررسی اخبار و روایاتی كه در این راستا وارد شده است، به این نتیجه می رسیم كه نهی امام هرگز جنبه تحریمی نداشت و به گونه ای ارشادی بوده است و امام با اتخاذ این موضع تنها بر آن بود تا زید و یارانش را از كشته شدن باز دارد؛ نه اینكه حركت غیورانه و برخاسته از عدالت طلبی او را نهی كند؛ زیرا كه خود، در پیش گویی شهادت زید حقانیت او و قیامش را تأیید می كند. جابر جعفی در این باره می گوید:
«محمد بن علی علیه السلام به من فرمود: برادرم زید بن علی خروج می كند و كشته می گردد؛ در حالی كه بر حق است. پس وای بر آن كس كه یاری اش را واگذارد و وای بر آن كس كه با او بجنگد و وای بر كسی كه او را بكشد. هنگامی كه زید بن علی عزم خود را بر قیام جزم كرد، به او گفتم: از برادرت این چنین شنیدم. گفت: ای جابر، دیگر توان خاموش نشستن ندارم؛ در حالی كه می بینم از كتاب خدا پیروی نمی شود و حكمرانی به دست سركشان و زورگویان افتاده است و دیگر اینكه من نزد هشام بودم و مردی در حضور جمع، فرستاده خدای را دشنام داد. من نیز به دشنام دهنده گفتم: وای بر تو ای كافر! اگر بر تو دست یازم تو را خواهم كشت و به دوزخ روانه خواهم ساخت. هشام به من گفت: ای زید، به هم نشین من كاری نداشته باش و از او باز ایست. به خداوندگار سوگند اگر با من جز پسرم یحیی كسی نباشد [كه یاری ام كند] بر وی خروج خواهم كرد و با وی جهاد خواهم نمود تا جان دهم.» (77)
سخنان دیگری از معصومین درباره ارشادی بودن نهی امام از قیام وارد شده كه همگی بر عدم صراحت نهی از قیام دلالت دارند (78) و حتی امام صادق علیه السلام هزار دینار به ابوخالد واسطی داد تا بین بازماندگان زید و یارانش تقسیم كند. (79)
آنچه از بررسی حدیث بالا و دیگر اخبار در این باره به دست می آید، این است كه بر پایی این نهضت از نظر زید، ضروری و بایسته بوده و چه بسا توان مشاهده وضع موجود را نداشته است، ولی از سویی، امام باقرعلیه السلام با اینكه در ضرورت مبارزه با او هم رأی بوده، ولی بر اساس بینش دقیقی كه از شرایط سیاسی وقت و بی تفاوتی مردم جهت شركت در قیام او داشت، (80) حركت نظامی و نهضت مسلّحانه را تنها راه ممكن و ضروری تشخیص نمی داد؛ زیرا سیاست كلی قیام كنندگان بر دفاع از كیان ولایت و امامت و نفی تسلط غاصبان و حاكمان جور بوده است، ولی شرایط دشوار - به ویژه پس از شهادت امام حسین علیه السلام - هرگز زمینه برپایی یا شركت در قیام مسلحانه را به آنان نمی داد. ازاین رو، می توان گفت كه زید از نظر ضرورت موظف به قیام نبوده است؛ زیرا اگر چنین وظیفه ای داشت هرگز امام او را به ترك تكلیف الهی فرا نمی خواند و از سوی دیگر، قیام او مردود نیز شمرده نشد و منعی از حیث تحریم شامل آن نگردید؛ زیرا اگر چنین بود، هرگز امامان علیهم السلام از او این چنین به نیكی یاد نمی كردند. او در مبارزه بین تعیین و انتخاب دو مصداق مانده بود كه قیام علنی را برگزیند و یا مبارزه پنهانی را. امام نیز در اصل مبارزه با او هم عقیده بود، ولی او اولی را برگزید؛ در حالی كه امام راه دوم را شایسته تر و مناسب تر با شرایط وقت می دانست و همچنان كه در روایات می بینیم ائمه علیهم السلام در پیش گوییهای خود درباره قیام زید، كشته شدن نابه هنگام و سركوبی قیام او را گوشزد می كردند كه همین موضوع، به تنهایی بیانگر نامناسب بودن مبارزه مسلحانه در اعتراض به حاكمیت اموی است. در هر حال قیام او نیز مانند قیامهایی كه به پیروی از آن صورت گرفت، نقطه عطفی در سرنگونی حاكمیت امویان به شمار می رود.

 

پی نوشت ها :
1) نك: یوسف بن عبداللَّه بن محمد بن عبدالبرّ القرطبی، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، دارالكتب العلمیه، 1415 ه. ق، چاپ اول، ج 3، ص 444، عزالدین بن اثیر ابی الحسن علی بن محمد الجزری، اسد الغابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالفكر، 1409 ق، ج 4، ص 368، خیرالدین زركلی، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، 1989 م، چاپ هشتم، ج 7، ص 207.
2) الأعلام، ج 4، ص 165، تاریخ الیعقوبی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر، 1977 م، ج 2، ص 217، ابوالحسن علی بن الحسین المسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1370 ش، چاپ چهارم، ج 2، ص 95.
3) مروج الذهب، ج 2، ص 95.
4) تاریخ الخلفاء، جلال الدین سیوطی، بیروت، دارالقلم، 1406 ق، چاپ اول، ص 242.
5) تاریخ الخلفاء، ص 248.
6) بحار الانوار، محمد باقر المجلسی، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1403 ق، ج 46، ص 335.
7) ابو محمد عبداللَّه بن اسعد بن علی بن سلیمان بن الیانعی، مراة الجنان و غیرة الیقظان، بیروت، مؤسسة الاعلمی، 1390 ق، چاپ دوم، ج 1، ص 178؛ مروج الذهب، ج 2، ص 95، تاریخ الیعقوبی، ج 2ص 236؛ الأعلام، ج 8، ص 121.
8) تاریخ الخلفاء، ص 251؛ مروج الذهب، ج 2، ص 160.
9) تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 236.
10) تاریخ الخلفاء، ص 252.
11) همان، ص 251.
12) تاریخ الطبری، محمد بن جریر الطبری، بیروت، مؤسسة عزالدین للطباعة و النشر، 1407 ق، چاپ دوم، ج 6، ص 560؛ اخبار الطوال، احمد بن داود الدینوری، بیروت، دار الكتاب العلمیة، چاپ اول، 1421 ق، ص 480؛ مروج الذهب، ج 2، ص 176، تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 250.
13) تاریخ الخلفاء، ص 255.
14) مروج الذهب، ج 2، ص 178.
15) نك: تاریخ الخلفاء، ص 255.
16) مروج الذهب، ج 2، صص 178 - 179.
17) الكامل فی التاریخ، عزّالدین ابوالحسن علی بن ابی الكرم الشیبانی (ابن اثیر) ، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1414 ق، چاپ چهارم، ج 3، ص 251؛ تاریخ طبری، ج 6، ص 585؛ مروج الذهب، ج 2، ص 176.
18) تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 268.
19) اثبات الوصیة لعلی بن ابی طالب، علی بن الحسین المسعودی، تهران، كتابفروشی اسلامیه، 1343 ش، ص 338.
20) البدایة و النهایة، ابوالفداء اسماعیل بن كثیر الدمشقی، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی و داراحیاء التراث العربی، 1413 ق، ج 9، ص 201؛ الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 253، تاریخ الطبری، ج 6، ص 587.
21) الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 254، مروج الذهب، ج 2، ص 186.
22) تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 274؛ مروج الذهب، ج 2، ص 185
23) سیرة عمر بن عبد العزیز، سبط ابن الجوزی، دمشق، مكتبة التراث، 1410 ق، ج 1، ص 339؛ البدایة و النهایه، ج 9، ص 234.
24) الكامل فی التاریخ، ج 3، ص 272.
25) البدایة و النهایة، ج 9، ص 244.
26) مروج الذهب، ج 2، ص 186.
27) تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 275.
28) مروج الذهب، ج 2، ص 199؛ تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 282؛ تاریخ الخلفاء، ص 279.
29) همان، ص 300.
30) تتمه المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء، شیخ عباس قمی، تهران، كتابخانه مركزی، 1365 ق، ج 1، ص 123؛ مروج الذهب، ج 2، ص 213.
31) تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 301.
32) اعلام، ج 8، ص 86.
33) تذكرة الحفاظ، ابو عبداللَّه شمس الدین محمد الذهبی، بیروت، دار احیاء التراث العربی ج 1، ص 101.
34) همان.
35) تاریخ الخلفاء، ص 263.
36) همان، ص 277.
37) تذكرة الحفاظ، ج 1، ص 109.
38) همان، ص 135.
39) همان، ج 1، ص 143.
40) نك: همان، ج 1، صص 78 و 118 و 95.
41) تاریخ الخلفاء، ص 279.
42) ائمتنا، علی محمد علی دخیل، بیروت، دار المكتبة الامام الرضا، چاپ ششم، 1402 ق، ج 1، ص 357.
43) بحار الانوار، ج 46، ص 360.
44) تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 268.
45) الاخبار الطِّوال، ص 438.
46) مروج الذهب، ج 2، صص 187 و 188.
47) عمر بن عبدالعزیز، ص 129؛ تاریخ الخلفا، ص 263.
48) تاریخ الخلفا، ص 263؛ الاخبار الطّوال، ص 484؛ كتاب الاغانی، ابوالفرج الاصبهانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج 9، ص 255.
49) المنتظم فی تاریخ الامم و الملوك، ابو الفرج عبدالرحمن ابن علی بن محمد بن الجوزی، بیروت، دار الكتاب العلمیه، 1412 ه. ق، چاپ اول، ج 7، ص 32.
50) الاخبار الطوال، 484.
51) نك: الإمالی طوسی، ص 167، تاریخ الخلفاء، ص 262؛ بحار الانوار، ج 46، ص 335؛ عمر بن عبد العزیز، ص 137.
52) نك: تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 268؛ تاریخ الخلفاء، ص 275؛ مروج الذهب، ج 2، ص 187.
53) نك: الكامل فی التاریخ، ج 4، صص 314 و 315.
54) نك: همان، ج 7، ص 317؛ تاریخ طبری، ج 6، ص 590؛ مروج الذهب، ج 2، ص 193.
55) الخرائج و الجرائح، قطب الدین الراوندی، قم، المطبعة العلمیة، 1409 ه. ق، چاپ اول، ج 1، ص 276.
56) تاریخ الخلفاء، ص 260، الكامل فی التاریخ، ج 4، ص 328؛ تذكرة الحفاظ، ج 1، ص 119.
57) نك: بحارالانوار، ج 46، ص 327.
58) قاموس الرجال، محمد تقی التستری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم، 1415 ق، ج 7، ص 215.
59) وسایل الشیعه، شیخ حرّ العاملی، قم، مؤسسة ال البیت، 1409 ق، ج 11، ص 403.
60) بحارالانوار، ج 72، ص 436.
61) بحارالانوار، صص 434 و 412 و ج 39، ص 339.
62) بحارالانوار، ج 72، ص 410.
63) همان.
64) همان، ص 438.
65) الارشاد، الشیخ المفید، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم، 1378 ش، ج 2، ص 224.
66) بحارالانوار، ج 46، 184.
67) همان، ج 170.
68) مقاتل الطالبیین، ابو الفرج اصفهانی، نجف، منشورات الرضی و زاهدی، 1385 ه. ق، چاپ دوم، ص 87.
69) همان، بحار الانوار، ج 46، ص 209؛ الارشاد، ج 2، ص 244.
70) نك، الامالی، شیخ صدوق، ترجمه: آیت اللَّه كمره ای، تهران، انتشارات اسلامیه، 1349 ق، چاپ سوم،ص 330، مقاتل الطالبین، ص 88؛ عبداللَّه بن محمد حسن المامقانی، تنقیح المقال فی احوال الرجال، نجف، 1359 ه. ق، ج 1، ص 92؛ قاموس الرجال، ج 4، صص 567 و 571.
71) مقاتل الطالبیین، ص 87.
72) الارشاد، ج 2، ص 244؛ قاموس الرجال، ج 4، ص 563.
73) اعلام الهداة، شیخ حر العاملی، بی تا، بی جا، ص 257؛ الارشاد، ج 2، ص 246؛ مروج الذهب، ج 2، ص 209؛ قاموس الرجال، ج 4، ص 564.
74) نك: بحارالانوار، ج 11، ص 39، كشف الغمة فی معرفة الائمه، علی بن عیسی الاربلی، تهران، كتابفروشی اسلامیه، بی تا، ج 2، ص 350.
75) عمدة الطالب، ابن عنیة الحسنی، نجف، مطبعة الحیدریة، چاپ دوم، 1380 ق، ص 194.
76) بحارالانوار، ج 11، ص 38؛ الخرائج و الجرائح، ج 1، ص 281.
77) اعیان الشیعه، سید محسن الامین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، بی تا، ج 33، ص 89.
78) نك: همان، صص 53 -73؛ بحارالانوار، ج 11، ص 42.
79) الارشاد، ج 2، ص 247.
80) نك: تاریخ الطبری، ج 8، ص 85.
 

منبع : مبلغان، شماره 76

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن