دوشنبه, 06 مهر 1394 ساعت 09:00
خواندن 1212 دفعه

مردی از کرانه غدیر - جواد محقق

در سال 1281 هجری شمسی، در خانواده حاج میرزا احمد امینی، عالم عالی مقام تبریز، فرزندی به دنیا آمد که نامش را عبد الحسین گذاشتند. سالهای کودکی را در دامان پدر و مادری پارسا و پرهیزکار سپری کرد. تحصیلات مقدماتی را هم نزد پدر و دیگر عالمان شهر به پایان برد. آن گاه برای تکمیل اندوخته هایش رهسپار کشور عراق شد و در حوزه های علمی شهر نجف به ادامه تحصیل پرداخت و خیلی زود به دلیل علاقه فراوان، استعداد بسیار و پشتکار شگفتش، مراحل متفاوت تحصیل را طی کرد و در همان اوان جوانی، به مقام بلند علمی دست یافت و در حدود سی پنج سالگی از سوی مراجع بزرگ تقلید و مجتهدان صاحب نام تشیع، به دریافت اجازه اجتهاد و نقل روایات ائمه معصومین(علیهم السلام) نایل آمد. (1) 
دانشمند جوان، پس از پایان تحصیلات، به زادگاهش بازگشت و به ارشاد و هدایت مردم پرداخت. اما چندی نگذشت که تبریز را برای روح بزرگش کوچک دید و به ناچار، دل از شهر و دیار خویش بر کند و رخت اقامت در دیاری دیگر افکند. (2) 
سفر دوباره او به نجف اشرف، ک محصول عشقی بود که به مولایش امیر المؤمنین داشت. مدت ها بود که طرح تدوین دایرة المعارفی بزرگ را در سر می پروراند. کتابی عظیم، که به احقاق حق خاندان علی(علیهم السلام) بپردازد و چونان خورشیدی درخشان، زوایای تاریک تاریخ اسلام را روشن سازد. او آمده بود تا در کنار مرقد مولایش علی(علیه السلام) زانو بزند و با استمداد از روح بلند آن امام همام، به اندیشه ارجمندش جامه عمل بپوشد. اما دیری نگذشت که دریافت به دلیل نبودن کتابخانه تخصصی و مشکلات دسترسی به انبوه منابع خطی و مدارک فراوان چاپی، طرح تدوین دایرة المعارف بزرگش ناممکن می نماید، با این همه ناامید نشد؛ بل با حوصله و پشتکاری شگفت، به فراهم آوردن مقدمات تأسیس نخستین کتابخانه تخصصی امام علی(علیه السلام) در جوار حرم آن حضرت مشغول شد. خرید زمین، بنای ساختمان، تهیه کتاب های لازم، آماده سازی تجهیزات مدرن کتابخانه ای، ایجاد ارتباط با مؤلفان و مترجمان و ناشران و مراکز مطبوعاتی جهان اسلام و نیز راه اندازی مجله و روزنامه مخصوص کتابخانه(3) از جمله کارهای وقت گیر و توان سوزی بود که همه نیروی این دانشمند جوان را به خویش اختصاص داد. 
با وجود این، کار مطالعه و تدوین کتاب عظیمش«الغدیر»را نیز فراموش نکرد و همزمان با تکمیل کتاب ها و تجهیز کتابخانه، تألیف آن را هم پی گرفت. او برای این کار با حداقل امکانات به شهرهای گوناگون کشورهای اسلامی و غیر اسلامی سفر کرد و به تحقیق منابع و به مطالعه مدارک گوناگون و یادداشت برداری از آنها پرداخت و کتاب های کمیاب فراوانی را برای نگهداری در کتابخانه تخصصی اش نسخه برداری و رونویسی کرد. (4) برای نمونه، تنها در سرزمین هند، به کتابخانه های خصوصی و عمومی شهرهای حیدرآباد، لکهنو، پنته، کانپور، علیگره، رامپور، جلالی و بمبئی راه یافت و به بیش از نیم میلیون کتاب خطی و چاپی دسترسی پیدا کرد. (5) 
این روحانی بسیاردان، در طول نزدیک به چهل سال مطالعه و تحقیق در کتابخانه های دنیای اسلام، بیش از ده هزار کتاب(6) از نویسندگان فرقه های متفاوت اسلامی و غیر اسلامی را مطالعه و یادداشت برداری کرد و در کنار نقد و تحلیل بسیاری از آنها، به نقل مدارک مورد نظر خود و پدید آوردن اثر گران قدر خویش پرداخت. اثری ماندگار که در این روزگار، کمتر کتابی همتای آن پدیده آمده است. گفتنی است که«الغدیر»تنها کتاب نویسنده آن نیست. علامه امینی در کنار این اثر ارجمند، دهها کتاب ارزشمند دیگر هم به زبان های فارسی و عربی در رشته های فقه و توحید و تفسیر و تاریخ و دیگر علوم انسانی و اسلامی تألیف کرده است. (7) که از آن جمله می توان نخستین کتاب او، شهیدان راه فضیلت را نام برد. 
در این کتاب زندگی نامه یکصد و سی عالم شهید شیعه، در فاصله قرن چهارم تا چهاردهم هجری، آمده است. (8) با این همه این عالم شهیر و دانشمند کم نظیر معاصر، به«صاحب الغدیر» معروف است. زیرا کتاب یاد شده، عظیم ترین و تأثیر گذارترین اثر اوست. 
این کتاب بیست جلدی(9)، که ترجمه فارسی آن درسی جلد منتشر شده است، (10) دایرة المعارفی سرشار از مباحث علمی و اسلامی در عرصه های گوناگون فقه، تفسیر، تاریخ، عقیده شناسی، شخصیت شناسی، کتاب شناسی، حدیث شناسی، و نقد و تحلیل کتاب های معاصر و تصحیح متون تاریخی است. در کتاب الغدیر، نزدیک به یکصد و پنجاه کتاب معروف و مهم جهان اسلام از «تاریخ طبری»گرفته تا«فجر الاسلام»احمد امین نقد و تحلیل و بررسی و به شیوه ای علمی و سره از ناسره آن جدا شده است. (11) 
در کتاب«الغدیر»شعر و زندگینامه دهها شاعر بزرگ عرب و عجم از صدر اسلام تا زمان مؤلف به صورتی مفصل و تحلیلی بیان و شأن و جایگاه هر یک از آنان در عرصه ادب فارسی و عربی بویژه در زمینه«غدیریه»ها معلوم شده است. 
در کتاب«الغدیر»روایات بسیاری از کتاب های معتبر اهل سنت از نظر صحت متن، اعتبار سند و دلالت های تاریخی شرح و توضیح داده شده و شرح زندگانی بسیاری از صحابه پیامبر و نقش آنان در *در این کتاب زندگی نامه یکصد و سی عالم شهید شیعه، در فاصله قرن چهارم تا چهاردهم هجری، آمده است. با این همه این عالم شهیر و دانشمند کم نظیر معاصر، به«صاحب الغدیر» معروف است. زیرا کتاب یاد شده، عظیم ترین و تأثیرگذارترین اثر اوست. 
تاریخ صدر اسلام بررسی شده است. همچنین حکایات و نوادر تاریخی، فقهی و تفسیری و ادبی فراوانی به مناسبت نقل شده و بینش ها و روش های بسیاری از گروه ها و فرقه های دینی و سیاسی معرفی و نقد و تحلیل شده است. 
در کتاب الغدیر، رفتار و آثار جمع کثیری از معاصران در مقام عالم و استاد و مورخ و شرق شناس تجزیه و تحلیل شده است. (12) 
در این کتاب، پس از نقل واقعه غدیر و بیان اهمیت آن در تاریخ اسلام، یکصد و بیست نفر از صحابه و هشتاد و چهار نفر از گروه تابعین و سیصد و شصت نفر از عالمان و حافظان و مفسران قرآن در قرن های دوم تا چهاردهم هجری، که مجموع آنها به 564 نفر می رسد، نام برده و معرفی شده اند که چون حلقه های زنجیر، سلسله راویان حدیث غدیر را از زمان ما به زمان پیامبر وصل می کنند. به علاوه، بیست و شش تن از مؤلفان شیعه و سنی، که درباره حدیث غدیر به تألیف مخصوص دست یازیده اند، معرفی شده اند. نمونه های فراوانی نیز از استدلال و احتجاج با مردم و قسم دادن آنان به اقرار حق ولایت علی(علیه السلام) به وسیله خود آن حضرت و یاران و فرزندانش نقل شده است. 
جالب اینکه علامه امینی، اکثریت قریب به اتفاق منابع و مآخذ کتاب بیست جلدی«الغدیر»را از مدارک معتبر اهل سنت نقل کرده است، به طوری که برای اهل انصاف، هیچ راهی جز قبول استدلال نویسنده و اقرار به حقانیت ولایت امیر مؤمنان باقی نمی گذارد. همین ویژگی کتاب باعث شد به دنبال چاپ نخستین مجلدات آن، به سرعت از سوی علما و دانشمندان محقق اهل سنت در کشورهای گوناگون عربی مورد اقبال و استقبال قرار گیرد. اقبال و استقبالی همراه با حیرت و تأثیر و قدر شناسی که گزیده چند نمونه از آنها را، که به صورت نامه برای صاحب«الغدیر»نوشته شده است، به منزله حسن ختام نقل می کنیم. (13) 
علاء الدین خروفه، قاضی بزرگ دادگاه های کشور مصر، می نویسد:«گمان نمی کردم در این عصر، عصری که شتاب در گردآوری مطالب بی پایه و سطحی و عدم دقت در بحث و کاوش حقایق از خصوصیات بارز آن می باشد، یک مرد، که خود معادل یک گروه و امت است، قیام نماید و این چنین کتاب بزرگ و نفیسی را فراهم آورد که حتی از حیطه قدرت یک عده از شخصیت های بارز و مسلط در علوم خارج باشد!»(14) 
یوسف اسعد داغر، نویسنده مسیحی عرب، می نویسد:«به خدا سوگند اگر برای شیعه در قرن چهاردهم هجری، نمی بود جز امینی بزرگ و الغدیرش [و سه تن دیگر که نام می برد] در نظر خردمندان همین مردان دین برای خدمت به علم و اجتماع و هدایت افکار کافی بودند. »(15) 
دکتر عبد الرحمن کیالی، دانشمند و سیاستمدار نامدار سوری، می نویسد:«کتاب شما«الغدیر» می تواند پرده از روی یک حقیقت تاریخی راجع به خلافت اسلامی بردارد که مورخین راه انصاف را درباره آن پیش نگرفته اند. برخی آن را تحریف کرده و جمع دیگری جاهلانه یا مغرضانه از کنار آن گذشته اند. «الغدیر»با عظمت خود و آنچه در آن از سنت، ادب، علم، هنر، تاریخ، اخلاق و حقایق به چشم می خورد، شایان مطالعه و بررسی 
 

اعتدال
از زیاده روی بپرهیز و میانه روی پیشه کن. امروز به فکر فردایت باش. از مال به قدر نیازت نگهدار و آنچه افزون آید، پیشاپیش برای روزی که بدان نیازمند گردی، روانه دار. آیا امید آن داری که خداوند پاداش متواضعان دهد، در حالی که، در نزد او از متکبران هستی. 
 

علی علیه السلام
و تحقیق بوده و سزاوار است که هر مسلمانی از دانش سرشار آن کامیاب گشته و بداند که مورخین صدر اسلام تا چه حد تقصیر و کوتاهی کرده اند. »(16) 
دکتر محمد غلاب، فیلسوف نامدار عرب و استاد دانشگاه الازهر مصر، می نویسد:«کتاب نفیس و پر ارج«الغدیر»بسان نامش دریاچه باصفایی از علم و دانش در خود فراگرفته و آن که در جستجوی حقایق است، آرزوهای خود را همراه گمشده اش در این کتاب می یابد. واقعا کوشش شما به سوی عظیم ترین میراث اسلامی معطوف شده و با نهایت حق جویی، آثار و احادیث راستین را در این باره استخراج و بررسی فرموده و هرگونه شبهه و پرده پوشی را با تصحیح و انتقاد دنبال کرده اید. »(17) 
توفیق فکیکی، حقوقدان برجسته مصری، نوشته است:«اگر ادعا کنم که کتاب«الغدیر»، از حیث علم و هنر و تهیه تاریخ و تراجم، در حد آخرین توان بشری است، واقعا گزافه گویی نکرده ام. این کتاب، بوستان روح افزایی است که تحفه های چون گل خندان آن چشم دل را می رباید. دایرة المعارفی است که محکم ترین آرای دینی و علمی را ارائه می دهد. باید اعتراف کرد که این اثر نفیس جاویدان، در آن حد است که مجموع انجمن های علمی عصر حاضر، از ارائه آن عاجز و ناتوانند و باید با شگفتی و اعجاب و بزرگداشت شایسته تلقی شود. »(18) 
دکتر صفا خلوصی، استاد دانشگاه لندن و مترجم جلد اول«الغدیر»به انگلیسی، می نویسد: «من هیچگاه نمی توانم اعجاب شدیدم را نسبت به شما کتمان کنم و همواره این مطلب را نزد بسیاری از برادران در بغداد و خاورشناسان در لندن گفته ام. زیرا مردی که 15 سال از عمرش را[تا تاریخ نوشته شدن این نامه ] در تألیف کتابی صرف کند، شایسته تقدیر است. خواهشمند است عالی ترین تحییات و اعجاب مخلص را قبول فرمایید، زیرا در آن مطالب بسیار عالی که نتیجه بحث و تحقیق به هم پیوسته است یافتم. در انتظار بقیه مجلدات آن در کمال علاقه و اشتیاق می باشم. »(19) 
دکتر بولس سلامه، شاعر، نویسنده و حقوقدان برجسته مسیحی لبنانی، می نویسد:«کار بزرگی که شما بی مددکار بدان اقدام کرده اید، کار دشواری است که برای جماعتی از دانشمندان نیز تاب فرساست. پس شما چگونه توانسته اید به تنهایی آماده انجام آن شوید؟
دوره کتاب نفیس شما تنها مجموعه ای از احادیث نیست؛بلکه دایرة المعارفی است مایه استحکام بیان حقایق، و اطمینان تاریخ، و گشایش آفاق معرفت و سرسبزی بوستان شعر و ادب. »(20) 
«روشنگری شما چه نیرومند است و چه برهان *الغدیر بوستان روح افزایی است که تحفه های چون گل خندان آن چشم دل را می رباید. 
دایرة المعارفی است که محکم ترین آرای دینی و علمی را ارائه می دهد. 
تابناکی دارید، اگر کسی بخواهد با یکدندگی آن روشنگری های استوار را نپذیرد، به آن بز کوهی می ماند که شاخ های خود را با سنگ خارا به جنگ اندازد. »(21) 
نقل نظریات دانشمندان بزرگ مسیحی و مسلمان اهل سنت را درباره عظمت کتاب«الغدیر و و نویسنده آن، به همین نمونه ها پایان می دهیم. علاقه مندان می توانند اصل آنها را در ابتدای مجلدات گوناگون کتاب مطالعه کنند. 
سرانجام، بزرگ پژوهشگر معاصر شیعه، علامه صاحب کمال«شیخ عبد الحسین امینی»پس از سال ها تلاش صادقانه در راه احیای اسلام راستین و اثبات حقانیت حکومت علی و خاندانش، در حالی که هنوز همه آرزوهای بزرگ و اندیشه های سترگش را جامه عمل نپوشیده بود، قامت بلندش زیر بار کار بسیار، خم شد و چهره زیبا و اندام نیرومندش تکیده و رنجور گردید. مدتی صبوری پیشه کرد و دردهایش را با غرق شدن در کار بیشتر پنهان کرد و تاب آورد. اما عاقبت از پای در آمد. آن چنان که ناچار شد قلم و کاغذ و کتاب را هم بر زمین بگذارد!دریغا که معالجاتش در تهران نتیجه ای نداد و مرد پر تلاش و زنده دل عرصه اندیشه *حقوقدان برجسته مصری، نوشته است:«اگر ادعا کنم که کتاب«الغدیر»، از حیث علم و هنر و تهیه تاریخ و تراجم، در حد آخرین توان بشری است، واقعا گزافه گویی نکرده ام. 
و قلم، پس از دو سال بستری شدن در خانه و بیمارستان، به اصرار و هزینه دوستان و علاقه مندانش به خارج رفت. درداکه پزشکان فرنگ نیز درمانش را از عهده بر نیامدند و یک ماه بعد به تهران بازگشت و مدتی بعد، در نیم روز جمعه، دوازدهم تیر ماه سال 1349، در کوچه نیشابور خیابان شاپور تهران، جان به جان آفرین تسلیم کرد. چند روز بعد از تشییع جنازه اش در تهران و نجف، پیکرش در کنار کتابخانه ای که خود تأسیس کرده بود، به خاک سپرده شد. (22) اما نامش در تاریخ علم و ادب و تحقیق، به زندگی جاودانه خویش ادامه می دهد. 

 

پی نوشت ها :

(1) -الف) به نقل از عبد الحسین امینی، شهیدان راه فضیلت، ترجمه جلال الدین فارسی(تهران:روزبه، 1355) مقدمه شیخ محمد خلیل الدین عاملی، صص 8-7. 
ب) سید جعفر شهیدی و محمد رضا حکیمی، یادنامه علامه امینی(تهران:شرکت سهامی انتشار، صفحه بیست، 1352) 
(2) -همان، همان ص
(3) -الف) محمد رضا حکیمی، حماسه غدیر(تهران:بی نا، 1355)، صص 308-305. 
ب) یادنامه علامه امینی، صفحه بیست و پنج. 
(4) -یادنامه علامه امینی، صفحه بیست و پنج. 
(5) -الف) همان، صفحه بیست و شش. 
ب) حماسه غدیر، صص 331-330. 
(6) -حماسه غدیر(مقاله دکتر سید جعفر شهیدی)، ص 480. 
(7) -الف) یادنامه، صفحه بیست و چهار. 
ب) حماسه غدیر، صص 324-320. 
(8) -نخستین چاپ عربی این کتاب در سال 1318 شمسی (1355 قمری) در نجف اشرف منتشر شد و چاپ اول ترجمه فارسی آن هم سال 1353 در قم به انجام رسید. 
(9) -عبد الحسین امینی، الغدیر، ترجمه محمد تقی واحدی، ج 1 (تهران:کتابخانه بزرگ اسلامی و انتشارات غدیر، 1340)، ص 8. 
(10) -چاپ کامل ترجمه به همت انتشارات بنیاد بعثت انجام شده است. 
(11) -حماسه غدیر، ص 187. 
(12) -الغدیر، ج اول تا یازدهم متن عربی(به نقل از ج 1 ترجمه، چ 1) مقدمه. 
(13) -این نامه ها، که تعدادشان هم کم نیست. در مقدمه مجلدات الغدیر(متن عربی و فارسی) آمده است. 
همچنین گزیده ای از آنها با ترجمه ای بهتر در حماسه غدیر، صص 412-355 موجود است. 
(14) -الغدیر، ج 1، ص 49. 
(15) -جمعی از دبیران، حساس ترین فراز تاریخ یا داستان غدیر، (تهران:دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1347)، ص 139. 
(16) -الغدیر، ج 7، ترجمه محمد باقر بهبودی، (تهران: کتابخانه بزرگ اسلامی و انتشارات غدیر، 1354) صص 7 و 10. 
(17) -همان، ص 13. 
(18) -همان، ص 17. 
(19) -الغدیر، ج 9، ترجمه محمد تقی واحدی، صص 18- 17. 
(20) -الف) حساس ترین فراز تاریخ، صص 144-143. 
ب) حماسه غدیر، صص 410-409. 
(21) -الغدیر، ج 13، ترجمه محمد تقی واحدی، صص 14- 13. 
(22) -الف) حماسه غدیر، صص 345-343. 
ب) یادنامه، صفحات بیست و هفت و بیست و هشت. 

 

منبع : کیهان فرهنگی آذر، شماره 182