یکشنبه, 06 دی 1394 ساعت 09:00
خواندن 813 دفعه

امام على علیه السلام در سفر هجرت - عبدالکریم پاک نیا

در حادثه هجرت، در مدت سه شبانه روزى که حضرت رسول صلى الله علیه و آله وسلم در غار «ثور» استقرار یافته و از چشم دشمنان مخفى شده بود، حضرت على علیه السلام به همراه هند بن ابى هاله (پسر حضرت خدیجه علیهاالسلام ) دور از چشم مشرکان مکه، به پیامبراکرم صلى الله علیه و آله وسلم آذوقه و لوازم ضرورى مى رساند. در یکى از شب ها که على و هند به محضر آن بزرگوار شرفیاب شده بودند، پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم به على علیه السلام سفارش کرد که: امانت هاى مردم را در ملأ عام و آشکارا به صاحبانشان برگرداند. (1) آنگاه در مورد هجرت دخترش فاطمه علیهاالسلام به امیرمؤمنان علیه السلام چنین فرمود:

«من دخترم فاطمه را به تو سپردم و هردوى شما را نیز به خدا مى سپارم و از خداوند تبارک و تعالى مى خواهم که نگهبان و حافظ شما باشد

رسول خدا صلى الله علیه و آله وسلم در ادامه سفارش هاى خود به على علیه السلام دستور داد تا تعدادى شتر تهیه کرده، مقدمات هجرت به مدینه را براى حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام ، فاطمه بنت اسد ـ مادر مولاى متقیان على علیه السلام ـ و فاطمه بنت زبیر و عده اى از بنى هاشم و برخى مسلمانان بى بضاعت که براى هجرت به مدینه تصمیم دارند، فراهم کند و دور از چشم دشمنان به مدینه منتقل نماید و در آخر براى سلامتى على علیه السلام و همراهانش دعا کرده و اطمینان داد:

«اِنَّهم لَنْ یَصِلوا مِنَ الآنِ اِلَیکَ یاعَلى! بِاَمْرٍ تکْرِهه(2)؛ على جان! از این به بعد، از طرف مشرکان و دشمنان اسلام به تو گزند و آسیبى نخواهد رسید

امیرمؤمنان علیه السلام نیز طبق دستور پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم مرکب هایى تهیه کرد و بعد از اطمینان از سلامتى و حرکت پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم ، به سوى مدینه روانه شد. على علیه السلام در تاریکى شب و مخفیانه به همراه فاطمه زهرا علیهاالسلام ، مادرش فاطمه بنت اسد، فاطمه دختر زبیر بن عبدالمطلب (همسر مقداد بن اسود)، ایمن، پسر امّ ایمن (دایه پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم ) و برخى دیگر از مسلمانان غریب و ضعیف، در قالب کاروانى کوچک هجرت خود را آغاز کرد.

ابوواقد، فرستاده پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم به عنوان ساربان این کاروان، هدایت مرکب ها را به عهده داشت. او از ترس دشمنان، در کار خود عجله مى کرد و کاروان را با سرعت تمام به سوى مدینه مى برد؛ على علیه السلام به او فرمود: اى ابوواقد! زنان و دختران و افراد ضعیف را ملاحظه کن و با عمل خود، آنان را ناراحت نکن؛ چون آنان ضعیف هستند و اذیت مى شوند.

ابوواقد گفت: یا على! مى ترسم تحت تعقیب دشمنان باشیم و از سوى آنان آزار و اذیتى به ما برسد.

على علیه السلام فرمود: آرام باش و هیچ گونه نگرانى به خود راه مده؛ زیرا رسول خدا صلى الله علیه و آله وسلم به من اطمینان داده است که کفّار بعد از این لحظه، دیگر به ما تسلّطى نخواهند داشت. آنگاه مولاى متقیان علیه السلام خود، زمام شتران را به دست گرفته و به آرامى به سوى مقصد حرکت داد. (3) آن حضرت در حالى که اشعار زیر را زمزمه مى کرد، به هدایت گروه مهاجران پرداخت:

 

لاشَى ءَ الاّ اللّه فَارْفَعْ هَمَّکا     یَکفیکَ رَبّ النّاسِ ما اَهَمَّکا(4)

چیزى جز خداوند متعال در این عالم مؤثّر نیست. همت خود را بلند دار و بدان که پروردگار تواناى مردم، براى یارى تو در هر امر مهمّى، تو را کافى است.

 

اسوه شجاعت

کاروان در دل شب، بیابان هاى هموار و تاریک حجاز را به آرامى مى پیمود؛ تا اینکه در نزدیکى هاى «ضجّنان» ـ دامنه کوهى در ناحیه تهامه، در 25 میلى مکه ـ رسید. در آنجا ناگهان هشت سوار مسلّح و نقابدار از کفّار قریش، که به تعقیب آنان پرداخته و در زاویه کوه به کمین نشسته بودند، در مقابل کاروان قرار گرفته و سدّ راه شدند. شاخص ترین فرد این گروه، حرب بن امیّه (جدّ معاویه) و به نام «جناح» بود. على علیه السلام در حضور مهاجمان ـ در حالى که هردو طرف، همدیگر را مى دیدند ـ فوراً به ایمن و ابوواقد دستور داد که: «شما شترها را بخوابانید و پاهایشان را ببندید.» سپس على علیه السلام جلو رفته و شخصاً دختران و زنان را از بالاى محمل ها پایین آورده و در کنارى نشاند. آنگاه شمشیر کشیده و به تنهایى به استقبال گروه مهاجمان شتافته و در مقابل آنان ایستاد. مهاجمان با طعنه به على علیه السلام گفتند: «ظَنَنْتَ اَنَّکَ یاغَدّار ناجٍ بِالنِّسْوَةِ، اِرْجَعْ لا اَباً لَک؛ خیال کردى مى توانى به همراه زنان بگریزى و خود را نجات دهى؟ برگرد...» امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: «فَاِنْ لَمْ اَفْعَلْ؛ اگر برنگردم...؟» آنان گفتند: در این صورت، تورا با خوارى و ذلت بر مى گردانیم که براى تو از هلاکت، بدتر و دشوارتر باشد.

بعد از این گفت و گوى قهرآمیز، مهاجمان نقابدار به سوى زنان و شتران خیز برداشتند تا آنان را ترسانده و روحیه شان را تضعیف کنند. صداى ناله و شیون از میان زنان بلند شد. على علیه السلام با مشاهده این وضعیت، یکّه و تنها بین مهاجمان و زنان حائل شده و به مقاومت سرسختانه همت گماشت و به این ترتیب، جنگ تن به تن بین آن حضرت و دشمنان آغاز شد.پیامبر

«جناح» سرکرده گروه مهاجم، به سوى على علیه السلام شمشیرى حواله کرد، اما مولاى متقیان با چابکى خاصّى، خود را از ضربت شمشیر وى رهانیده و شمشیر را از دست «جناح» گرفته و با فرود آوردن ضربتى بر گردن او، تعادل جناح را به هم زده و از بالاى اسب به زمین افکند و سپس با حمله به دیگر مهاجمان، به دفاع از کاروان مسلمانان پرداخته و آنان را عقب راند. در همان حال، آن بزرگوار با زمزمه اشعارى شورانگیز و حماسى، که از عمق جان و قوّت ایمانش سرچشمه مى گرفت، به سوى دشمن مى تاخت و علاوه بر ضربات جسمى، ضربه هاى سهمگین روحى و روانى نیز به دشمن وارد مى کرد. از جمله اشعار آن حضرت در آن لحظات تاریخى، این بود که:

 

خَلّوا سَبیلَ الجاهِدِ المجاهِدِ     آلَیت لا اَعْبد غَیرَ الْواحِدِ

راه دهید به مجاهد پرتلاشى که در راه خدا مى جنگد. قسم خورده ام که هیچگاه غیر از خداى یگانه را پرستش نکنم.

فرستادگان قریش هنگامى که با اراده قاطع و دلاورى هاى جوانمردانه على علیه السلام روبه رو شدند و آن حضرت را در هدف خود مصممّ دیدند، مأیوس شده و فهمیدند که آنان قادر به برگرداندن مهاجران مسلمان نخواهند بود. به این جهت، براى بار دوم با لحنى آرام تر به امام گفتند: بیا همراه ما به سوى مکه برگرد! على علیه السلام با شهامت تمام، آخرین سخن خویش را چنین بیان کرد:

من تصمیم دارم به سوى پسر عمویم رسول اللّه صلى الله علیه و آله وسلم در مدینه بروم و هرگاه یکى از شما بخواهد از حرکت من جلوگیرى کرده و یا نزدیک آید، بدنش قطعه قطعه شده و جانش را در این راه از دست خواهد داد.

سپس به ابوواقد و ایمن دستور داد که پاى شتران را باز کرده و مسافران را سوار نموده و کاروان را حرکت دهند. و این چنین بود که با پایدارى و مقاومت دلیرانه آن حضرت، مسلمانان مهاجر از دست دشمن نجات یافته و پیروزمندانه به سوى «ضجنان» ادامه مسیر دادند.

 

به سوى قبا

کاروان در ناحیه ضجنان، یک شب توقف کرد و در این مدت برخى دیگر از مسلمانان، از جمله امّ ایمن به آنان پیوستند. آن شب، على علیه السلام همراه «فَواطِم»(5)به نماز و دعا و ذکر پرداخته و تا صبح عبادت مى کردند؛ سرانجام فجر طلوع نمود و آنان در پشت سر على علیه السلام نماز صبح را اقامه نمودند. آنان پیوسته با یاد و نام خدا، منازل بین راه را طى مى کردند؛ تا اینکه به مدینه رسیدند. (6)

خداوند متعال به خاطر قدردانى از مجاهدت هاى على علیه السلام ، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام و سایر مسلمانان ـ که در این کاروان بودند ـ آیه زیر را به حضرت خاتم الانبیاء صلى الله علیه و آله وسلم نازل فرمود:

«فَالَّذینَ هاجَروا وَ اخْرِجوا مِن دِیارِهِم وَ اوذوا فى سَبیلى وَ قاتَلوا وَ قتِلوا لاَ کَفِّرَنَّ عَنهم سَیِّئاتِهِم وَ لاَدْخلَنَّهمْ جَنّاتٍ تَجْرى مِن تَحْتِهَاالاَنْهار ثَواباً مِن عِندِاللّهِ وَاللّه عِندَه حسْن الثَّوابِ» (7)؛ آنان که در راه خدا هجرت کردند و از خانه هاى خود بیرون رانده شدند و در راه من، آزار دیدند و جنگ کردند و کشته شدند، به یقین گناهشان را مى بخشم و آنها را در باغ هاى بهشتى که از زیر درختانش نهرها جارى است، وارد مى کنم. این، پاداشى است از طرف خداوند، و بهترین پاداش ها نزد پروردگار است.

و به این ترتیب، على علیه السلام حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام و مادرش فاطمه بنت اسد و سایر مسلمانان را به سوى مدینه آورد و آنان در نیمه ماه ربیع الاوّل، سه روز بعد از پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله وسلم به دهکده قبا ـ نزدیک مدینه ـ رسیده و به حضرت پیوستند. (8)

زمانى که پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم از ورود على علیه السلام و همراهانش اطلاع یافت، فرمود: على را بگویید تا نزد من بیاید! گفته شد: اى رسول خدا! على در اثر پیاده روى و رنج هاى سفر، توان راه رفتن ندارد. پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم شخصاً به دیدار على علیه السلام آمد؛ وى را در آغوش گرفت و با دیدن پاهاى مجروح امیرمؤمنان علیه السلام قطرات اشک در چشمان حضرت حلقه زد. آنگاه از آب مبارک دهانش بر قدم هاى على علیه السلام مالید که به قدرت الهى در همان ساعت، زخم پاهاى على علیه السلام شفا یافت و تا لحظه شهادت، هیچ گاه از ناحیه پا احساس ناراحتى نکرد.( 9)

 

پى نوشت ها:

1. بحارالانوار، ج 19، ص 62.

2. امالى، شیخ طوسى، ص 468.

3. حلیة الابرار، ج 1، ص 150.

4. دیوان منسوب به على(ع)، ص 88.

5. فَواطِم: فاطمه زهرا علیهاالسلام ، فاطمه بنت اسد و فاطمه بنت زبیر.

6. حلیة الابرار، ج 1، ص 153؛ مناقب آل ابى طالب(ع)، ج 1، ص 159؛ بحارالانوار، ج 19، ص 65؛ تفسیر الصافى، ج 1، ص 410.

7. آل عمران / 195.

8. فروغ ابدیت، ج 1، ص 447.

9. الکامل فى التاریخ، ج 2، ص 106.

 

منبع : فصلنامه  فرهنگ کوثر، شماره 56

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن