جمعه, 26 مهر 1392 ساعت 10:06
خواندن 5024 دفعه

مرده ها می شنوند و قادر به پاسخگوئی هستند

مقدمه :
فرقه وهابیت بر این باور هستند که انسان بعد از مردن، درک و قدرت بر ارتباط با این عالم را ندارد؛ از این رو نمی‌تواند صدای کسی را بشنود؛ تا چه رسد به اینکه جواب دهد.
بر هیچ كس پوشیده نیست كه هدف وهابیت از این سخن و اعتقاد ، زیر سؤال بردن اعمال و رفتار تمام مسلمانان در زیارت قبر رسول الله صلى الله علیه وآله و سلم، ائمه اطهار علیهم السلام و دیگر اولیاء و بندگان صالح خداوند است ؛ به این دلیل كه آن‌ها صدای ما را نمی‌شنوند و نمی‌توانند جواب دهند!
برای توضیح بیشتر لازم است به پاسخ گروه افتاء عربستان در جواب سؤالی که در این باره شده است،‌ توجه نماییم:
سألت اللجنه الدائمه للإفتاء :
قرأت فی كتاب الحاوی للفتاوی للإمام السیوطی أن المیت یسمع كلام الناس، وثنائهم علیه، وقولهم فیه، وكذلك یعرف من یزوره من الأحیاء، وإنّ الموتى یتزاورون، فهل هذا حسن؟ فقد اعتمد على بعض الأحادیث وبعض الآثار، وذلك فی ج 2 / 169 ، 170 ، 171 .
از مجمع دائمی افتاء عربستان سؤال شد : در کتاب فتاوای امام سیوطی آمده است که مرده صدای مردم ، مدح و ثنای مردم در باره مردگان و گفتار بازماندگان را در باره مرده‌ها، می‌شنود و هم چنین، مرده کسانی را که او را زیارت می‌کنند می‌شناسد و این‌که مردگان به زیارت همدیگر می‌روند. آیا این مطالب درست است؟ سیوطی به برخی از روایات و آثار استدلال کرده است و این مطلب در جلد 2 صفحه 169 ، 170 ، 171 آمده است.
أجابت اللجنه الدائمه :
الأصل عدم سماع الأموات كلام الأحیاء، إلاّ ما ورد فیه النص؛ لقول الله سبحانه یخاطب نبی (صلی الله علیه و آله): «فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوتى (روم/ 52) الآیه، وقوله سبحانه: « وَما أَنْتَ بِمُسْمِع مَنْ فِی القُبُور». (فاطر/22) وبالله التوفیق وصلى الله على نبینا محمد وآله وصحبه وسلم .
جواب گروه افتاء : اصل این است که مردگان صدای زندگان را نمی‌شنوند مگر در جایی كه دلیل خاص وارد شده باشد دلیل ما بر نشنیدن مردگان، این آیه است كه رسول خدا صلی الله علیه وسلم را مخاطب قرار داده و می‌فرماید: «تو نمی‌توانی مردگان را بشنوانی» ، و نیز می‌فرماید:‌ «تو نمی‌توانی مردگان در قبرها را شنوا سازی»، و از خدا توفیق می‌خواهیم و درود و سلام خدا بر پیامبر ما حضرت محمد و آل و اصحابش باد.
اللجنه الدائمه للبحوث العلمیه والإفتاء، عضو: عضو الرئیس
عضو: عبد الله بن قعود. عضو: عبد الله بن غدیان. نائب رئیس اللجنه: عبد الرزاق عفیفی. الرئیس: عبد العزیز بن عبد الله بن باز. فتاوى اللجنه الدائمه للبحوث العلمیه والإفتاء، جمع أحمد بن عبد الرزاق الدویش، ج 9، ص78، الفتوى رقم 9216.
متن سؤال و جواب فوق در سایت های زیر آمده است:
http://www.alifta.net/fatawa/fatawaDetails.aspx?BookID=3
http://www.startimes.com/f.aspx?t=25133285
با توجه به این فتاوای علمای وهابی، لازم است دیدگاه و ادله آنها را در این نوشتار در ضمن چند بخش مورد بررسی و نقد قرار دهیم.
قبل از ذكر ادله و نقد آنها، به صورت اختصار به ریشه تاریخی این تفكر اشاره می‌كنیم:
ریشه تاریخی این تفكر وهابیت :
با بررسی روایات و تاریخ اسلام به این نتیجه می‌رسیم كه این تفكر وهابیت ریشه در تفكر و اعمال حاكمان بنی امیه دارد و نمونه های بسیاری را می‌توان از رفتار و گفتار آنان در این باره ارائه داد.
مروان بن حكم و منع از زیارت قبر مطهر رسول خدا (صلی الله علیه و آله) :
حاكم نیشابورى و احمد بن حنبل نقل مى كنند:
مروان بن حكم (متوفاى61هجری) ، در مسجد نبوى، ابو ایوب انصارى، صحابه پیامبر اكرم (صلى الله علیه وآله) را مى بیند كه روى قبر حضرت نشسته و اظهار عشق و ارادت مى كند، گردن او را گرفت و به او اعتراض کرد و او را از این کار باز داشت. متن گفتگوی او با این صحابه دلباخته رسول خدا صلی الله علیه وآله این است:
8571 حدثنا أبو العباس محمد بن یعقوب ثنا العباس بن محمد بن حاتم الدوری ثنا أبو عامر عبد الملك بن عمر العقدی ثنا كثیر بن زید عن داود بن أبی صالح قال أقبل مروان یوما فوجد رجلا واضعا وجهه على القبر فأخذ برقبته وقال أتدری ما تصنع قال نعم فأقبل علیه فإذا هو أبو أیوب الأنصاری رضی الله عنه فقال جئت رسول الله صلى الله علیه وسلم ولم آت الحجر سمعت رسول الله صلى الله علیه وسلم یقول لا تبكوا على الدین إذا ولیه أهله ولكن ابكوا علیه إذا ولیه غیر أهله هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه
داود بن ابی صالح نقل می‌کند که روزی مروان شخصی را دید که صورت بر قبرپیامبر گذاشته است ، گردنش را گرفت و گفت می‌دانی داری چه می‌کنی ، وقتی آمد جلوتر دید که ابوایوب انصاری است ، جواب داد : بله آمدم نزد رسول الله صلی الله علیه و سلم و نزد سنگ قبر نیامدم ، من از پیامبر خدا صلی الله علیه و سلم شنیدم که می‌فرمود : بر دین گریه نکنید اگر به دست اهلش باشد ، بر آن گریه کنید اگر به دست نا اهلان افتاد .
حاکم نیشابوری در پایان اعتراف به صحت روایت می‌کند:
این روایت صحیح السند است و شیخین آن را نیاوردند .
الحاكم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرك علی الصحیحین، ج4 ، ص560،تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت الطبعه: الأولى، 1411هـ - 1990م.
احمد بن حنبل یکی از ائمه مذاهب چهارگانه اهل سنت در کتاب مسند خود همین روایت را آورده است :
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج 5، ص422،ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر.
سمهودی از بزگان اهل سنت نیز همین روایت را آورده و گفته که سندش حسن است :
قلت رواه أحمد بسند حسن.
علی بن عبد الله بن أحمد الحسنی السمهودی (المتوفى : 911هـ) الوفاه: 911 ، خلاصه الوفا بأخبار دار المصطفى ، ج1، ص59.
ابن عساكر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبه الله بن عبد الله (متوفاى571هـ)، تاریخ مدینه دمشق وذكر فضلها وتسمیه من حلها من الأماثل، ج57، ص249،تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامه العمری، ناشر: دار الفكر - بیروت - 1995.
حمزه الزین، محقق مشهور و معاصر اهل سنت که کتاب مسند احمد بن حنبل را تحقیق کرده است، این روایت را صحیح می‌داند و در ادامه کلام جالبی علیه ابن تیمیه و وهابی‌ها دارد که خواندن آن خالی از لطف نخواهد بود :
(23476) اسناده صحیح، كثیر بن زید وثقه احمد ورضیه ابن معین ووثقه ابن عمار الموصلی وابن سعد، وابن حبان، وصلحه ابو حاتم ورضیه ابن عدی لکن ضعفه النسائی ولینه ابو زرعه. وتمسک قوم بتضعیف النسائی وکلام ابی زرعه وترکوا کل هؤلاء لا لشئ الا لیضعفوا هذا الحدیث. وخطاً والحاکم والذهبی لانه صححاه فی المستدرک 4/515 علما بانهم یوثقون کثیر بن زید فی اماکن غیر هذا ومعنى ذلک ان التوثیق والاتهام یخضع للأهواء والمذاهب وهذه خیانه علمیه بحد ذاتها اما لماذا یضعفوه هنا؟ فهذه سقطه علمیه محسوبه علیهم یقولون ان فی هذا دلیل لمن یجوز التمسح بالقبور. وهل کان أبو أیوب یتمسح بقبر النبی؟ وهؤلاء عندهم عقده من أی خبر فیه دنو من القبور وهذا اکبر دلیل على بطلان مذهبهم، فماذا یرجی من خونه للعلم؟ ولا ندری مذهب هؤلاء. انهم یدعون انهم حنابله تاره ولا مذهبیه تاره اخری. فلا تبعوا الحنابله وقد خالفوا الذهبی وهو حنبلی ولا هم اثبتوا مذهبا واضحا صریحا یعرف لهم وانما فی مذهب کالحیه.
سند روایت صحیح است، کثیر بن زرعه را احمد بن حنبل ثقه دانسته است و ابن معین و ابن عدی او را قبول دارند ، ابن عمار موصلی، ابن سعد، ابن حبان او را توثیق کرده‌اند. اما نسائی او تضعیف کرده است . و ابوزرعه او را سست می‌دانند و عده‌ای تمسک به تضعیف نسائی و ابو زرعه کردند و تمام این توثیقات را ترک کردند تا اینکه این روایات را تضعیف کنند. و قول تضعیف خطاست چونکه حاکم و ذهبی در مستدرک ج4، ص515، این روایت را صحیح السند دانستند، با اینکه معلوم است اینهائی که روایت را تضعیف کردند خودشان در جاهای دیگر کثیر بن زید را توثیق کرده‌اند و معنای این کار این است که اینها بر طبق هوای نفسشان و به نفع مذهبشان توثیق و تضعیف می‌کنند و این کار در حد ذاتش خیانت علمی است، اما چرا این روایت را تضعیف کردند؟ می‌گویند که در این روایت دلیلی برای قائلین به جواز تمسح به قبور است و این سقوط علمی برای آنها محسوب می‌شود و آیا ابو ایوب انصاری خودش را به قبر پیامبر صلی الله علیه وآله می‌کشید؟ اینها از هر روایتی که نزدیک شدن به قبر را ثابت کند، عقده و کینه دارند. و این روایت بزرگترین دلیل است بر بطلان مذهب آنان، و از خائنین علم انتظاری غیر از این نمی‌رود، مذهبشان معلوم نیست. اینها(وهابیها) گاهی می‌گویند حنبلی هستند و گاهی می‌گویند که لامذهب هستند. و اینها از حنابله پیروی نکردند و با ذهبی که حنبلی است مخالفت کردند و این طور نیستند که مذهب خاصی برای خودشان داشته باشند بلکه در مذهب مثل مار هستند.
المسند للامام احمد بن حنبل، شرحه و صنع فهارسه حمزه احمد الزین ج17، ص42، ص43، طبع دار الحدیث القاهره.
مرده باد گفتن حجاج بن یوسف بر زائران قبر مطهر نبوی (صلی الله علیه و آله) :
ابن ابی الحدید سنی ، اهانت حجاج بن یوسف ثقفی «متوفای 95هجری» به ساحت مقدس نبی اکرم صلی الله علیه و آله را ذکر کرده و بزرگان اهل سنت مثل ابن عبد ربه اندلسی ، أبو سعد منصور بن الحسین الآبی ، مبرد از پیشوایان ادبیات عرب ، این جسارت حجاج را موجب تکفیر او توسط علماء و فقهاء اهل سنت دانسته‌اند :
حجاج بن یوسف ثقفى در ضمن خطبه‌ای در کوفه گفت :
وخطب الحجاج بالكوفه فذكر الذین یزورون قبر رسول الله صلى الله علیه وسلم بالمدینه ، فقال : تباً لهم إنما یطوفون بأعواد ورمه بالیه هلا طافوا بقصر أمیرالمؤمنین عبد الملك ألا یعلمون أن خلیفه المرء خیر من رسوله .
حجاج بن یوسف ثقفى در کوفه خطبه‌ای خواند و یادی از زائران قبررسول الله صلى الله علیه وسلم در مدینه کرد و گفت : مرگ بر این ها كه بر اطراف استخوان هاى پوسیده پیامبر مى چرخند ـ نستجیر باللّه ـ چرا این ها نمى روند اطراف قصر عبدالملك بگردند، مگر نمى دانند كه عبدالملك خلیفه خدا هست و بهتر از رسول و فرستاده خدا است .
إبن أبی‌الحدید المدائنی المعتزلی، ابوحامد عز الدین بن هبه الله بن محمد بن محمد (متوفاى655 هـ)، شرح نهج البلاغه، ج15، ص142، تحقیق محمد عبد الكریم النمری، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1418هـ - 1998م.
اهانت و جسارت حجاج به مقام عظمای نبوی به حدی است كه قلم از نوشتن آن شرم دارد و زبان از بیان آن خجالت می‌كشد. او با كمال بی‌شرمی، نه تنها بر زائران دلسوخته مقام نبوی مرگ باد می‌گوید و بدن شریفش را به استخوانهای پوسیده بی‌خاصیت تشبیه می‌كند؛‌ بلكه بالاتر از آن، مردم را به طواف دور خانه‌ای كه از سنگ و كلوخ برای دشمن خدا و اهل بیت پیامبر و غاصب مسند خلافت رسول الله صلی الله علیه وآله ساخته شده،‌ تشویق می‌كند و مقام پست او را بالاتر از مقام الهی نبوی می‌داند.
به خاطر همین جسارت های او است كه علمای اهل سنت حجاج را کافر دانسته‌اند.
ابن عبد ربه اندلسی در عقد الفرید می‌نویسد که همین امر باعث تکفیر حجاج توسط علماء شده است :
ومما كفرت به العلماء الحجاج قوله ورأى الناس یطوفون بقبر رسول الله صلى الله علیه وسلم ومنبره إنما یطوفون بأعواد ورمه.
از آن مواردی که علما حجاج را به خاطر آن كافر مى دانند، سخن او وقتی دید كه مردم مشغول طواف قبر و منبر پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) هستند گفت بر اطراف استخوان هاى پوسیده پیامبر مى چرخند.
الأندلسی، احمد بن محمد بن عبد ربه (متوفاى: 328هـ)، العقد الفرید، ج 5، ص43، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت / لبنان، الطبعه: الثالثه، 1420هـ - 1999م.
الآبی، ابوسعد منصور بن الحسین (متوفاى421هـ)، نثر الدر فی المحاضرات، ج 5 ،ص23 ، تحقیق: خالد عبد الغنی محفوط، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت /لبنان، الطبعه: الأولى، 1424هـ - 2004م.
مبرد ، از پیشوایان ادبیات عرب (متوفاى 286هجری)، نیز می‌نویسد که همین امر باعث تکفیر حجاج توسط علماء شده است :
إنّ ذلك ممّا كفّرت به الفقهاء الحجاج ، وأنّه إنّما قال ذلك والناس یطوفون بالقبر.
الكامل فى اللغه والأدب، ج 1، ص222 ، چاپ نهضت مصر.
از این رو، فقهاء حجاج را كافر مى دانند، زیرا این سخن را در حالى گفت: كه مردم پروانه‌وار دور قبر پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) می‌گشتند.
پس منشاء این تفکر در صدر اسلام و از جانب بنی‌امیه و اتباعش به وجود آمده است و یك تفكر جدیدی نیست.
حال كه ریشه و اساس این تفكر را دانستیم، ابتدا ادله آن ها را بررسی كرده و سپس به نقد آنها خواهیم پرداخت.
1. ادله وهابیون و نقد آنها
در قسمت نخست،‌ ادله قرآنی وهابیون را ذكر و سپس به نقد استدلال آنها می‌پرداریم:
بررسی ادله این نظریه :
قائلین به این نظریه، به آیات ذیل از قرآن استدلال کرده اند:
«فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلاَ تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعَآءَ إِذَا وَلَّوْا مُدْبِرِینَ» (روم/52)
تو نمى‏توانى مردگان را شنوا سازى و آواز خود را به گوش كرانى كه از تو روى مى‏گردانند برسانى.
«وَما یسْتَوِى الْأَحْیآءُ وَلاَ الْأَمْوَاتُ إِنَّ اللّه‏َ یسْمِعُ مَن یشَآءُ وَما أَنتَ بِمُسْمِعٍ مَن فِی الْقُبُورِ».
(فاطر/22)
و زندگان و مردگان برابر نیستند. خدا هر كه را خواهد مى‏شنواند. و تو نمى‏توانى سخن خود را به مردگانى كه در گور خفته‏اند برسانی .
عائشه و استدلال به این آیه و سپس رجوع از نظر خویش
به نقل علمای اهل سنت، عایشه همسر رسول خدا صلی الله علیه وآله، به این آیه بر نشنیدن مردگان استدلال می‌كند:
و احتجاج عائشه رضی الله عنها بقوله تعالى : وما أنت بمسمع من فی القبور
احتجاج عایشه رضی الله عنها به قول خداوند متعال : و تو نمى‏توانى سخن خود را به مردگانى كه در گور خفته‏اند برسانی .
الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیره خیر العباد، ج4 ، ص85،تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1414هـ.
الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد بن أبی بكر بن فرح (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن ج13، ص232، ناشر: دار الشعب – القاهره.
السهیلی، أبو القاسم وأبو زید عبد الرحمن بن عبد الله بن أحمد بن اصبغ (متوفاى581هـ)، الروض الأنف شرح سیره سید ولد آدم المرسلین محمد (صلی الله علیه و آله)، ج3 ، ص85،طبق برنامه الجامع الكبیر.
السیواسی الحنفی، كمال الدین محمد بن عبد الواحد (متوفاى 681هـ)، شرح فتح القدیر، ج2، ص104،ناشر:دار الفكر - بیروت، الطبعه: الثانیه.
ابن عابدین الحنفی، محمد أمین بن عمر (متوفاى1252هـ) ، حاشیه رد المختار على الدر المختار شرح تنویر الأبصار فقه أبو حنیفه ، ج3، ص836 ،ناشر : دار الفكر للطباعه والنشر. - بیروت. - 1421هـ - 2000م.
الآلوسی نعمان بن محمود (متوفای1317هـ)، الآیات البینات فی عدم سماع الأموات على مذهب الحنفیه السادات ،ج1،ص14، تحقیق : محمد ناصر الدین الألبانی، دار النشر : ، الطبعه : الثانیه 139هـ
اما ابن حجر عسقلانی در فتح الباری می‌نویسد که عایشه از این نظر برگشته است :
فكأنها رجعت عن الإنكار لما ثبت عندها من روایه هؤلاء الصحابه لكونها لم تشهد القصه.
عایشه از نظریه‌اش که انکار شنیدن مردگان بود، برگشت بخاطر روایاتی که از صحابه در نزد عایشه ثابت شد؛ چونکه خودش در آن قضایا حاضر نبود .
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری،ج7، ص304 ،تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، شرح السیوطی لسنن النسائی، ج4، ص111، تحقیق : عبدالفتاح أبو غده ، ناشر : مكتب المطبوعات الإسلامیه - حلب ، الطبعه : الثانیه ، 1406هـ – 1986م
الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیره خیر العباد، ج4، ص85،تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1414هـ.
التمیمی الحنبلی، حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر (متوفاى 1225هـ)، الفواكه العذاب فی الرد علی من لم یحكم السنه والكتاب ج6، ص200، طبق برنامه الجامع الكبیر.
الجكنی الشنقیطی، محمد الأمین بن محمد بن المختار (متوفاى 1393هـ.)، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص135،تحقیق: مكتب البحوث والدراسات، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر. - بیروت. - 1415هـ - 1995م.
حتی اگر از این نظر نیز بر نگشته باشد ، علمای اهل سنت استدلال وی را به این آیات مردود می‌دانند .
تمیمی حنبلی می‌نویسد:
وقد رأیته أخرج عن صحابیین جلیلین ، هما ابن عمر ، وأبو طلحه النبی صلى الله علیه وسلم بأن أولئك الموتى یسمعون ما یقول لهم ، ورد عائشه لروایه ابن عمر بما فهمت من القرآن مردود كما سترى إیضاحه إن شاء الله تعالى .
و به تحقیق که بخاری از صحابه جلیل القدری مثل ابن عمر و ابوطلحه روایت نقل کرده است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمودند : آن مردگان (کشتگان بدر) کلام من را می‌شنوند ، و عایشه که روایت ابن عمر را رد کرده است به خاطر فهمش از قرآن بوده است و نظر او مردود است همانگونه که توضیحش را خواهید دید .
التمیمی الحنبلی، حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر (متوفاى 1225هـ)، الفواكه العذاب فی الرد علی من لم یحكم السنه والكتاب، ج6، ص235 ، طبق برنامه الجامع الكبیر.
جكنی شنقیطی می‌نویسد:
تصریح النبی صلى الله علیه وسلم بأن أُولئك الموتى یسمعون ما یقول لهم ، وردّ عائشه لروایه ابن عمر بما فهمت من القرءان مردود ، كم سترى إیضاحه إن شاء اللَّه تعالى
و تصریح رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به اینکه آن مردگان (کشتگان بدر) کلام من را می‌شنوند ، و عایشه که روایت ابن عمر را رد کرده است به خاطر فهمش از قرآن بوده است و نظر او مردود است همانگونه که توضیحش را خواهید دید .
الجكنی الشنقیطی، محمد الأمین بن محمد بن المختار (متوفاى 1393هـ.)، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص130، تحقیق: مكتب البحوث والدراسات، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر. - بیروت. - 1415هـ - 1995م.
پاسخ علمای اهل سنت از این آیات :
علمای اهل سنت از آیات مورد استدلال وهابیون، پاسخ های متعددی را ارائه كردند كه در این قسمت به آنها اشاره می‌كنیم:
أ. هیچ یك از آیات قرآن صراحت در نشنیدن مردگان ندارد
حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر می‌نویسد:
وأنه لیس فی القرآن ما ینفی السماع الثابت للموتى فی الأحادیث الصحیحه .
وإذا علمت به أن القرآن لیس فیه ما ینفی السماع المذكور ، علمت أنه ثابت بالنص الصحیح ، من غیر معارض .
وبه تحقیق که در قرآن مطلبی که معارض باشد، با شنیدن مردگان که با احادیث صحیح ثابت شده است وجود ندارد ، و اگر دانستی که در قرآن آیه ای نیست که با شنیدن مردگان منافات داشته باشد ، می‌دانید که شنیدن مردگان ثابت است با روایات صحیح بدون معارض .
الفواكه العذاب فی الرد على من لم یحكم السنه والكتاب التمیمی الحنبلی، حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر (متوفاى 1225هـ)، الفواكه العذاب فی الرد علی من لم یحكم السنه والكتاب، ج6، ص139، طبق برنامه الجامع الكبیر.
ب. مراد عدم قدرت زندگان بر شنوا ساختن مردگان به صورت استقلالی است ، و نه با واسطه قدرت خدا
علامه اهل سنت آلوسی می‌نویسد:
«وما أنت بمسمع من فی القبور» ترشیح لتمثیل المصرین على الكفر بالأموات وأشباع فی إقناطه علیه الصلاه والسلام من إیمانهم والباء مزیده للتأكید أی وما أنت مسمع والمراد بالسماع هنا ما أرید به فی سابقه ولا یأبى إراده السماع المعروف ماورد فی حدیث القلیب لأن المراد نفی الأسماع بطریق العاده وما فی الحدیث من باب «وما رمیت إذ رمیت ولكن الله رمى» وإلى هذا ذهب البعض وقد مر الكلام فی ذلك فلا تغفل.
و آیه : تو نمى‏توانى مردگان را شنوا سازى ، شرح می‌دهد مثال آوردن اصرارکنندگان بر کفر به مردگان و مبالغه در نا امیدی حضرت از ایمان آوردنشان و حرف باء (در بمسمع) زائده است برای تأکید یعنی تو نمى‏توانى مردگان را شنوا سازى و منظور از اسماع در اینجا آن معنای گذشته است و سماع و شنیدن معروف را رد نمی‌کند آن سماعی که در حدیث چاه بدر آمده است چون مراد از نفی سماع، نفی عادی و استقلالی آن است و حدیث از باب ، تو تیر نانداختی و خدا تیر انداخت ، و مثل این ، و بعضی قائل به آن شدند و کلام در این باره گذشت پس غفلت نکن .
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج 22، ص 186 ، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
توضیح استدلال :
آیات فراوانی در قرآن کریم به این صورت آمده است که به مردم نشان دهد تنها خداوند مسبب الاسباب است .
أَفَرَأَیتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ. (الواقعه 63/64)
و آیا آنچه را كشت مى‏كنید ملاحظه كرده‏اید؟! آیا شما آن را زراعت مى‏كنید یا ما زراعت كننده‏ایم؟!
در این آیات، زراعت به خداوند متعال نسبت داده شده است و حال آنکه بر همه واضح است که کشاورز زراعت می‌کند ، پس چرا در این آیه زراعت به خداوند نسبت داده شده است؟ جواب این است که خداوند متعال می‌خواهد به همه بفهماند که مسبب اصلی خداست ، اوست که قدرت را به کشاورز می‌دهد .
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَیتَ إِذْ رَمَیتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى‏ وَ لِیبْلِی الْمُؤْمِنینَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمیعٌ عَلیمٌ.(الانفال/17)
شما آنان را نمى‏كشتید، خدا بود كه آنها را مى‏كشت. و آن گاه كه تیر مى‏انداختى، تو تیر نمى‏انداختى، خدا بود كه تیر مى‏انداخت، تا به مؤمنان نعمتى كرامند ارزانى دارد. هرآینه خدا شنوا و داناست. (انفال/17)
خداوند متعال در این آیات کشتن کافران و حتی تیر انداختن به طرف کفار را به خودش نسبت می‌دهد و حال اینکه واضح است که مسلمانان تیر می‌انداختند و کافران را می‌کشتند ، پس دلیل اینکه خداوند متعال این کار را به خود نسبت می‌دهد این است که مسبب الاسباب و کسی که قدرت را به مسلمانان داده است خداست .
نمونه‌های زیادی از این قبیل در قرآن کریم وجود دارد ، در آیه (انک لا تسمع الموتی) یعنی اینکه تو بدون اجازه خداوند متعال و قدرت خداوند متعال نمی‌توانی مردگان را شنوا سازی و این دلیل بر نشنیدن مردگان نمی‌شود .
ج. مردگان می‌شنوند ولی شنیدن سودی به حال مردگان ندارد
ابن عابدین از بزرگان اهل سنت می‌گوید: تشبیه کفار به مردگان در این آیات به این دلیل است که شنیدن سودی به آنان نمی‌رساند نه اینکه مردگان صدا را نمی‌شنوند:
ابن حجر از بزرگان اهل سنت می‌نویسد: منظور این است که سخن تو فایده‌ای برای مردگان نمی‌رساند؛ نه این‌كه آنها نمی‌شنوند:
وأما استدلالها بقوله تعالى: فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوتى (الروم/52) .فقالوا: معناها لا تسمعهم سماعاً ینفعهم أو لا تسمعهم إلاّ أن یشاء اللّه.
و اما استدلال عایشه به فرمایش خداوند که فرموده : ( تو نمی‌توانی سخنت را به مردگان برسانی ) (روم/52)، علما گفته اند : منظور این است که سخن تو فایده‌ای برای مردگان نمی‌رساند، یا نمی‌توانی سخنت را به آنها برسانی مگر اینکه خدا بخواهد.
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری،ج3،ص234، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
د. مردگان می‌شنوند ولی سودی از امر و نهی پیامبر (صلی الله علیه و آله) نمی‌برند
ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت می‌نویسد: منظور از شنیدن در این آیات شنیدنی است که امتثال به دنبال داشته باشد نه مطلق شنیدن ، پس این دلیل بر مدعای منکرین شنیدن مردگان نمی‌شود:
فإن المراد بذلك سمع القبول والامتثال فان الله جعل الكافر كالمیت الذى لا یستجیب لمن دعاه وكالبهائم التى تسمع الصوت ولا تَفْقَهُ المعنى فالمیت وان سمع الكلام وفقه المعنى فإنه لا یمكنه إجابه الداعى ولا امتثال ما أُمر به ونُهى عنه فلا ینتفع بالأمر والنهى وكذلك الكافر لا ینتفع بالأمر والنهی وان سمع الخطاب وفهم المعنى كما قال تعالى {ولو علم الله فیهم خیرا لأسمعهم} وأما رؤیه المیت فقد روى فی ذلك آثار عن عائشه وغیرها.
پس منظور از نفی شنیدن برای مردگان ، شنیدنی است که امتثال به دنبال داشته باشد ، خداوند در این آیه کافر را همانند مرده قرار داده است که به کسی که او را می‌خواند نمی‌تواند جواب دهد و همانند چهارپایان که سخن را می‌شنوند ولی معنی آن را نمی‌فهمند ، پس مرده اگرچه سخن را می‌شنود و معنی آن را می‌فهمد ولی نمی‌تواند جاب دهد و امر و نهی را امتثال کند ، پس امر ونهی سودی به حال او نمی‌رساند ، همانگونه که کافر از امر و نهی فایده‌ای نمی‌برد اگرچه سخن را می‌شنوند و معنی آن را می‌فهمند ، همانطور که خداوند می‌فرماید : (و اگر خدا خیرى در آنان مى‏یافت سخنش را به آنها می‌رساند) و اما درمورد دیدن مردگان روایاتی از عایشه و دیگران وجود دارد .
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص363 ، ص364، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
هـ. بعضی از مردگان نمی‌شنوند و بعضی دیگر می‌شنوند:
ابن قتیبه از بزرگان اهل سنت می‌نویسد که این دو آیه دلالت بر عدم شنیدن همه مردگان نمی‌کند؛ چون منظور از مردگان در اینجا جاهلان و كفار از مردگان است:
وأما قوله تعالی فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوتى (الروم/52) . وَما أَنْتَ بِمُسْمِع مَنْ فِی القُبُور، (فاطر/22) . فلیس من هذا فی شئ؛ لأنّه أراد بالموتى ههنا الجهّال، وهم أیضاً أهل القبور یرید إنّك لا تقدر على إفهام من جعله اللّه تعالى جاهلاً ولا تقدر على إسماع من جعله اللّه تعالى أصمّ عن الهدى.
وفی صدر هذه الآیات دلیل على ما نقول، لأنّه قال: وَمَا یسْتَوِى الاَْعْمَى وَالْبَصِیرُ (فاطر/19)یرید بالاعمى: الكافر، وبالبصیر المؤمن.
(وَلاَ الظُّـلُمَـتُ وَ لاَ النُّورُ). (فاطر/20). یعنی بالظلمات: الكفر، وبالنور: الایمان.
(وَلاَ الظِّـلُّ وَ لاَ الْحَرُورُ). (فاطر/21). یعنی بالظلّ: الجنه، وبالحرور: النار.
وَمَا یسْتَوِى الاَْحْیآءُ وَلاَ الاَْمْوَ تُ یعنی بالآحیاء: العقلاء، وبالاموات: الجهلاء.
ثمّ قال: إِنَّ اللَّهَ یسْمِعُ مَن یشَآءُ وَمَآ أَنتَ بِمُسْمِع مَّن فِى الْقُبُورِ. (فاطر/ 22)
یعنی: أنّك لا تسمع الجهلاء الذین كأنّهم موتى فی القبور، ومثل هذا كثیر فی القرآن، ولم یرد بالموتى الذین ضربهم مثلاً للجهلاء شهداء بدر، فیحتجّ بهم علینا، أولئك عنده أحیاء كما قال اللّه عزوجل.
واما فرمایش خداوند متعال که فرمود : (تو نمى‏توانى مردگان را شنوا سازى و آواز خود را به گوش كرانى كه از تو روى مى‏گردانند برسانى). (روم/52) و ( و تو نمى‏توانى سخن خود را به مردگانى كه در گور خفته‏اند برسانی). (فاطر/22)، دلیلی بر مدعای اینها نمی‌شود ، چون منظور از مردگان در در اینجا جاهلان است ، و این جاهلان نیز اهل قبور هستند ، منظور این است که تو نمی‌توانی کسی که خداوند اورا جاهل قرار داده را بفهمانی و صدایت را نمی‌توانی به کسی که خداوند او را کر نسبت به هدایت قرار داده است برسانی ، ودر صدر این آیات دلیلی بر قول ما است ، چون خداوند فرمود : (نابینا و بینا برابر نیستند)، (فاطر/19) منظور از نابینا : کافر و منظور از بینا : مؤمن است ، (و نه تاریكى و روشنى)، (فاطر/20) منظور از تاریکی : کفر و منظور از نور : ایمان است ، (و نه سایه و حرارت آفتاب) (فاطر/21) منظور از سایه : بهشت و منظور از حرارت آفتاب : جهنم است ، (و زندگان و مردگان برابر نیستند) منظور از زندگان : صاحبان خرد و منظور از مردگان : جاهلان است . سپس فرمود : (و زندگان و مردگان برابر نیستند. خدا هر كه را خواهد مى‏شنواند. و تو نمى‏توانى سخن خود را به مردگانى كه در گور خفته‏اند بشنوانى) (فاطر/22) منظور این است که تو نمى‏توانى سخن خود را به جاهلانی که مانند مردگان در قبر هستد برسانی ، و مانند این در آیات قرآن بسیار است ، و منظور از مردگانی که مثال آورده آنها را برای جاهلان ، شهدای بدر نیست تا اینکه بوسیله آن بر علیه ما استدلال شود چون شهداء زنده هستند و نزد خدا روزی می‌خورند ، همانگونه که خداوند فرموده است .
الدینوری، ابومحمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفاى276هـ)، تأویل مختلف الحدیث، ج1، ص152، تحقیق : محمد زهری النجار ، ناشر : دار الجیل - بیروت – 1393هـ – 1972م
نتیجه :
به اقرار علمای اهل سنت، این آیات به هیچ وجه نمی‌تواند كلام وهابیون را در باره این‌كه «مردگان مطلقا نمی‌شنوند»، تایید كنند.
2. مردگان علاوه بر قدرت شنیدن،‌ پاسخ زندگان را نیز داده‌اند
مطلب مهم در این بحث این است كه از دیدگاه آیات و روایات، مردگان علاوه بر این كه قدرت بر شنیدن دارند، پاسخ سخنان زندگان زائر را نیز می‌دهند.
الف: دلیل قرآنی
از دیدگاه قرآن،‌ آیه ذیل،‌ ناب ترین دلیل بر اثبات مطلب فوق است:
وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَ جَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَه یعْبَدُونَ. زخرف/45
از پیامبران ما كه پیش از تو فرستاده‏ایم بپرس: آیا جز خداى رحمان ، خدایان دیگرى را براى پرستش آنها قرار داده بودیم؟
در نگاهی که مفسران اهل سنت به تفسیر این آیه دارند ثابت می‌شود که پیامبرانی که از دنیا رفته اند صدا را می‌شنوند و می‌توانند پاسخ دهند .
قرطبی امام اهل سنت در تفسیرش داستان سؤال رسول خدا صلی الله علیه وآله را از محضر پیامبران در شب معراج و پاسخ آنان را با آوردن روایات نقل كرده و در پایان، این تفسیر را صحیح می‌داند:
قال بن عباس وبن زید : لما أسری برسول الله صلى الله علیه وسلم من المسجد الحرام إلى المسجد الأقصى وهو مسجد بیت المقدس بعث الله له آدم ومن ولد من المرسلین وجبریل مع النبی صلى الله علیه وسلم فأذن جبریل صلى الله علیه وسلم ثم أقام الصلاه ثم قال : یا محمد تقدم فصل بهم فلما فرغ رسول الله صلى الله علیه وسلم قال له جبریل صلى الله علیه وسلم : «سل یا محمد من أرسلنا من قبلك من رسلنا أجعلنا من دون الرحمن آلهه یعبدون فقال رسول الله صلى الله علیه وسلم : لا أسأل قد اكتفیت». قال بن عباس : وكانوا سبعین نبیا منهم إبراهیم وموسى وعیسى علیهم السلام فلم یسألهم لأنه كان أعلم بالله منهم
فی غیر روایه عن بن عباس : فصلوا خلف رسول الله صلى الله علیه وسلم سبعه صفوف المرسلون ثلاثه صفوف والنبیون أربعه وكان یلی ظهر رسول الله صلى الله علیه وسلم إبراهیم خلیل الله وعلى یمینه إسماعیل وعلى یساره إسحاق ثم موسى ثم سائر المرسلین فأمهم ركعتین فلما انفتل قام فقال : إن ربی أوحى إلی أن أسألكم هل أرسل أحد منكم یدعو إلى عباده غیر الله فقالوا : یا محمد إنا نشهد إنا أرسلنا أجمعین بدعوه واحده أن لا إله إلا الله وأن ما یعبدون من دونه باطل وإنك خاتم النبیین وسید المرسلین قد استبان ذلك لنا بإمامتك إیانا وأن لا نبی بعدك إلى یوم القیامه إلا عیسى بن مریم فإنه مأمور أن یتبع أثرك
وقال سعید بن جبیر فی قوله تعالى : واسأل من أرسلنا من قبلك من رسلنا قال : لقی الرسل لیله أسری به وقال الولید بن مسلم فی قوله تعالى : واسأل من أرسلنا من قبلك من رسلنا قال : سألت عن ذلك خلید بن دعلج فحدثنی عن قتاده قال : سألهم لیله أسری به لقی الأنبیاء ولقی آدم ومالك خازن النار.
قلت : هذا هو الصحیح فی تفسیر هذه الآیه.
ابن عباس از زید نقل می‌کند : در شب معراج وقتی پیامبر از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی (بیت المقدس) سیر داده شد ، خداوند حضرت آدم و بقیه پیامبران را فرستاد و جبرئیل همراه پیامبر بود ، پس جبرئیل اذان داد ، سپس به من گفت ای محمد بیا جلو و امام جماعت باش ، بعد از نماز جبرئیل گفت : از پیامبران گذشته سؤال کن آیا غیر از خداوند اللهی قرار دادیم که او را عبادت کنند پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند : سؤال نمی‌کنم به تحقیق که من به حد کفایت دانستم ، ابن عباس می‌گوید : هفتاد پیامبر در آن جا بودند ،از جمله ابراهیم و موسی و عیسی علیهم السلام که پیامبر از آنها سؤال نکرد چونکه خودش علمش نسبت به خداوند از آنها بیشتر بود.
در روایتی دیگر از ابن عباس : هفت صف از پیامبران پشت سر رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز خواندند ، سه صف مرسلین و چهار صف نبیین و پشت سر رسول الله صلی الله علیه و سلم ابراهیم خلیل الله و اسماعیل طرف راست و اسحاق طرف چپ ، سپس موسی و بقیه پیامبران پش سر حضرت ایستاده بودند ، پس دو رکعت به امامت رسول الله صلی الله علیه و سلم خواندند ، بعد از تمام شدن نماز حضرت فرمود : خداوند به من وحی کرد که آیا کسی از شما برای دعوت به غیر خدا فرستاده شده است ، پس همگی گفتند : ای محمد ما شهادت می‌دهیم که همگی برای دعوت به یک چیز فرستاده شدیم و آن کلمه( لا اله الا الله) هیچ معبودی جز الله نیست و هر معبودی جز او باطل است و تو خاتم انبیاء و سرور مرسلین هستی و این با امامت تو بر ما روشن شد و هیچ پیامبری بعد از تو تا روز قیامت نیست مگر عیسی بن مریم که مأمور است که از دین تو پیروی کند.
سعید بن جبیر در مورد این آیه : از پیامبران ما كه پیش از تو فرستاده‏ایم بپرس ، می‌گوید : پیامبر شب معراج با پیامبران ملاقات کرد و ولید بن مسلم درمورد این آیه می‌گوید : از خلید بن دعلج درمورد این آیه پرسیدم ، پس از قتاده برای من چنین نقل کرد : که شب معراج پیامبر با انبیاء ملاقات کرد ، با حضرت آدم و مالک خازن آتش ملاقات کرد .
نظر من این است که تفسیر صحیح این آیه همین است که ما ذکر کردیم .
الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد بن أبی بكر بن فرح (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج16، ص94، ص95، ناشر: دار الشعب – القاهره.
علمای دیگر نیز روایت ملاقات پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم با پیامبران گذشته در شب معراج و سؤال کردن از آنها را آوردند:
النحاس المرادی المصری، أبو جعفر أحمد بن محمد بن إسماعیل (متوفاى338هـ)، معانی القرآن الكریم ، ج6، ص365، تحقیق : محمد علی الصابونی ، ناشر : جامعه أم القرى - مكه المرمه ، الطبعه : الأولى ، 1409هـ.
البغوی، الحسین بن مسعود (متوفاى516هـ)، تفسیر البغوی، ج4، ص141، تحقیق: خالد عبد الرحمن العك، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
الزمخشری الخوارزمی، ابوالقاسم محمود بن عمرو بن أحمد جار الله (متوفاى538هـ)، الكشاف عن حقائق التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، ج4، ص258، تحقیق: عبد الرزاق المهدی، بیروت، ناشر: دار إحیاء التراث العربی.
ابن الجوزی الحنبلی، جمال الدین ابوالفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد (متوفاى 597 هـ)، زاد المسیر فی علم التفسیر، ج7، ص319، ناشر: المكتب الإسلامی - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1404هـ.
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج 27 ،ص 185،ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
الثعالبی ، عبد الرحمن بن محمد بن مخلوف (متوفاى875هـ) ، الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن ، ج8، ص94، ناشر : مؤسسه الأعلمی للمطبوعات – بیروت.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الإتقان فی علوم القرآن، ج1، ص63،تحقیق: سعید المندوب، ناشر: دار الفكر - لبنان، الطبعه: الأولى، 1416هـ- 1996م.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الدر المنثور، ج7، ص381،ناشر: دار الفكر - بیروت – 1993.
الحلبی، علی بن برهان الدین (متوفاى1044هـ)، السیره الحلبیه فی سیره الأمین المأمون، ج2، ص82، ناشر: دار المعرفه - بیروت – 1400.
الشوكانی، محمد بن علی بن محمد (متوفاى1255هـ)، فتح القدیر الجامع بین فنی الروایه والدرایه من علم التفسیر، ج4، ص557، ناشر: دار الفكر – بیروت.
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج21، ص137،ص138،ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
نتیجه:
خداوند متعال به پیامبر خود دستور می‌دهد که از پیامبران گذشته سؤال کند ، در نتیجه اگر کسی بگوید که پیامبران گذشته از این دنیا که رفتند دیگر صدای ما را نمی‌شنوند باید ملتزم به این باشد که خداوند متعال دستور به یک کار بیهوده‌ای داده است و خداوند حکیم پاک و منزه است از اینکه دستور به کار بیهوده دهد.
ب: ادله روایی
روایات ذیل نیز در منابع اهل سنت، دلیل بر اثبات مطلب فوق است:
شهدای احد از درون قبر جواب سلام دادند و زائر قبر صدا را شنید:
بیهقی از علمای بزرگ اهل سنت می‌نویسد که زائران قبور شهدای احد سلام شهدا را از درون قبر شنیدند:
قال العطاف وحدثتنی خالتی أنها زارت قبور الشهداء قالت ولیس معی إلا غلامان یحفظان علی الدابه فسلمت علیهمفسمعت رد السلام وقالوا والله إنا نعرفكم كما یعرف بعضنا بعضا قالت فاقشعررت وقلت یا غلام أدننی بغلتی فركبت.
عاطف می‌گوید خاله‌ام به من گفت که روزی به زیارت قبر شهدای احد رفتم و فقط دو غلامی که مرکب من را محافظت می‌کردند همراه من بودند ، پس بر قبر شهدا سلام کردم و جواب سلامشان را شنیدم و گفتند که ما شما را می‌شناسیم همانگونه که همدیگر را می‌شناسیم ، گفت : از مدهوش شدم و گفتم غلام قاطر من را بیار ، پس سوار شدم.
در صفحه دیگر کتاب آورده :
قال الواقدی وكانت فاطمه الخزاعیه تقول لقد رأیتنی وقد غابت الشمس بقبور الشهداء ومعی أخت لی فقلت لها تعالی نسلم على قبر حمزه فقالت نعم فوقفنا على قبره فقلنا السلام علیك یا عم رسول الله فسمعنا كلاما رد علینا وعلیكم السلام ورحمه الله قالت وما قربنا أحد من الناس ....
أخبرنا أبو عبد الله الحافظ قال سمعت أبا یعلى حمزه بن محمد العلوی یقول سمعت هاشم بن محمد العمری من ولد عمر بن علی یقول أخذنی أبی بالمدینه إلى زیاره قبور الشهداء فی یوم جمعه بین طلوع الفجر والشمس وكنت أمشی خلفه فلما انتهى إلى المقابر رفع صوته فقال سلام علیكم بما صبرتم فنعم عقبى الدار قال فأجیب وعلیك السلام یا أبا عبد الله قال فالتفت أبی إلی فقال أنت المجیب یا بنی فقلت لا قال فأخذ بیدی فجعلنی عن یمینه ثم أعاد السلام علیهم ثم جعل كلما سلم علیهم یرد علیه حتى فعل ذلك ثلاث مرات قال فخر أبی ساجدا شكرا لله عز وجل.
واقدی می‌گوید فاطمه خزاعیه می‌گفت که در کنار قبور شهدای احد بودم که خورشید غروب کرد و یکی از خواهرانم همراهم بود پس به او گفتم بیا به قبر حضرت حمزه سلام کنیم ، کنار قبر ایستادیم و گفتیم سلام بر تو ای عموی رسول خدا ، پس صدائی شنیدیم که جواب ما را داد و علیکم السلام و رحمه الله و برکاته ....
عمر بن علی می‌گوید روز جمعه بین طوع فجر و طلوع خورشید پدرم من را به زیارت قبر شهدای احد برد ومن پشت سر او راه می‌رفتم ، پدرم رو به شهدا گفت سلام بر شما بهترین جایگاه برای شماست بخاطر صبری که کردید ، پس جواب آمد علیک السلام ای ابا عبد الله ، پدرم رو به من کرد و گفت تو جواب دادی پسرم ، گفتم خیر ، پدرم دستم را گرفت و من را طرف راست خود قرار داد سپس دوباره به شهدا سلام کرد پس هر وقت سلام می‌کرد جواب سلامش را می‌دادند تا سه مرتبه این کار را تکرار شد سپس پدرم سجده شکر کرد.
البیهقی، أبی بكر أحمد بن الحسین بن علی (متوفاى458هـ)، دلائل النبوه ، ج3، ص307، ص308، ص309، ناشر: دار الكتب العلمیه ـ بیروت، الطبعه: الأولى.
علی بن عبد الله بن أحمد الحسنی السمهودی (المتوفى : 911هـ) خلاصه الوفا بأخبار دار المصطفى ، ج1، ص265، علی طبق برنامج جامع الکبیر .
القرشی البغدادی، أبو بكر عبد الله بن محمد بن عبید ابن أبی الدنیا (متوفای281هـ) ، من عاش بعد الموت، ج1، ص39، تحقیق: محمد حسام بیضون، دار النشر: مؤسسه الكتب الثقافیه – بیروت، الطبعه: الأولى 1413
سیوطی نیز تصریح می‌كند كه روایت فوق را ابن جریر در تهذیب الآثار، ابن ابی الدنیا در «من عاش بعد الموت» و بیهقی در «دلائل النبوه» آورده اند:
39 وأخرج إبن جریر فی تهذیب الآثار وإبن أبی الدنیا فی كتاب من عاش بعد الموت والبیهقی فی الدلائل عن العطاف بن خالد قال حدثتنی خالتی قالت ركبت یوما إلى قبور الشهداء وكانت لا تزال تأتیهم قالت فنزلت عند قبر حمزه رضی الله عنه فصلیت عنده وما فی الوادی داع ولا مجیب فلما فرغت من صلاتی قلت السلام علیكم فسمعت رد السلام علی یخرج من تحت الأرضأعرفه كما أعرف أن الله خلقنی وكما أعرف اللیل والنهار فاقشعرت كل شعره منی.
السیوطی، جلال الدین عبد الرحمن (متوفای911هـ)، شرح الصدور بشرح حال الموتى والقبور، ج1، ص207، تحقیق: عبد المجید طعمه حلبی، دار النشر: دار المعرفه – لبنان،‌ الطبعه: الأولى1417هـ - 1996م
از آنجایی كه این بزرگان اهل سنت، روایت فوق را در كتابهای معتبرشان نقل كرده اند،‌ روشن می‌شود كه روایت از نظر آنها معتبر و قابل استدلال است.
در نتیجه، از دیدگاه آیات و روایات،‌ مردگان هم قدرت بر شنیدن دارد و هم می‌توانند پاسخ بدهند.
3. ادله آگاهی مردگان به احوال زندگان و شنیدن و دیدن عالم مادی:
مطلب دیگری كه باید در این پژوهش مورد بررسی قرار گیرد، نقل ادله آگاهی مردگان به احوال زندگان و دیدن و شنیدن آنها است. این مطلب در آیات قرآن و رویات فراوان آمده است كه در این قسمت به ‌آن اشاره می‌كنیم:
الف : ادله قرآنی
1. دیدار رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با حضرت موسی (علیه السلام)
وَلَقَدْ آتَینا مُوسَى الْكِتابَ فَلا تَكُنْ فی‏ مِرْیه مِنْ لِقائِهِ وَجَعَلْناهُ هُدىً لِبَنی‏ إِسْرائیلَ. (السجده/23)
هرآینه به موسى كتاب دادیم پس از دیدار کردن با او در تردید مباش . و آن کتاب را هدایت‌گر بنى اسرائیل قرار دادیم .
خداوند متعال وعده دیدار با حضرت موسی را به رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم داده است. مفسرین بزرگ اهل سنت می‌گویند این دیدار در دنیا بعد از رحلت حضرت موسی بوده است، پس حضرت موسی بعد از مردن حیات دارد که پیامبر صلی الله علیه وآله با ایشان ملاقات می‌کند و صحبت می‌کند.
بخاری در صحیح خودش می‌نویسد این دیدار رسول خدا با حضرت موسی و نیز با حضرت عیسی علیهم السلام در شب معراج صورت گرفته است:
3067 حدثنا محمد بن بَشَّارٍ حدثنا غُنْدَرٌ حدثنا شُعْبَه عن قَتَادَه وقال لی خَلِیفَه حدثنا یزِیدُ بن زُرَیعٍ حدثنا سَعِیدٌ عن قَتَادَه عن أبی الْعَالِیه حدثنا بن عَمِّ نَبِیكُمْ یعْنِی بن عَبَّاسٍ رضی الله عنهما عن النبی صلى الله علیه وسلم قال رأیت لَیلَه أُسْرِی بِی مُوسَى رَجُلًا آدَمَ طُوَالًا جَعْدًا كَأَنَّهُ من رِجَالِ شَنُوءَه وَرَأَیتُ عِیسَى رَجُلًا مَرْبُوعًا مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إلى الْحُمْرَه وَالْبَیاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ وَرَأَیتُ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ وَالدَّجَّالَ فی آیاتٍ أَرَاهُنَّ الله إِیاهُ (فلا تَكُنْ فی مِرْیه من لِقَائِهِ) قال أَنَسٌ وأبو بَكْرَه عن النبی صلى الله علیه وسلم تَحْرُسُ الْمَلَائِكَه الْمَدِینَه من الدَّجَّالِ.
به نقل از ابن عباس از رسول الله صلی الله علیه و سلم که فرمودند : در شب معراج موسی را دیدم که قدش بلند و سبزه مثل مردان قبیله شنوءه بود و عیسی را دیدم که قد متناسب و سرخ و سفید بود و مالک خازن آتش و دجال را دیدم ، درآیاتی که خداوند به پیامبرش نشان داد ، پس از دیدار او در تردید مباش ، انس و ابوبکره از پیامبر صلى الله علیه وسلم نقل کردند که فرشته‌ها مدینه را از شر دجال محافظت می‌کنند.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج3، ص1182 ،تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
مسلم نیشابوری نیز در صحیحش همین روایت را آورده است :
165 وحدثنا عبد بن حُمَیدٍ أخبرنا یونُسُ بن مُحَمَّدٍ حدثنا شَیبَانُ بن عبد الرحمن عن قَتَادَه عن أبی الْعَالِیه حدثنا بن عَمِّ نَبِیكُمْ صلى الله علیه وسلم بن عَبَّاسٍ قال قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم مَرَرْتُ لَیلَه أُسْرِی بِی على مُوسَى بن عِمْرَانَ علیه السَّلَام رَجُلٌ آدَمُ طُوَالٌ جَعْدٌ كَأَنَّهُ من رِجَالِ شَنُوءَه وَرَأَیتُ عِیسَى بن مَرْیمَ مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إلى الْحُمْرَه وَالْبَیاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ وَأُرِی مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ وَالدَّجَّالَ فی آیاتٍ أَرَاهُنَّ الله إِیاهُ «فلا تَكُنْ فی مِرْیه من لِقَائِهِ» قال كان قَتَادَه یفَسِّرُهَا أَنَّ نَبِی اللَّهِ صلى الله علیه وسلم قد لَقِی مُوسَى علیه السَّلَام
به نقل از ابن عباس از رسول الله صلی الله علیه و سلم که فرمودند : در شب معراج موسی را دیدم که قدش بلند و سبزه مثل مردان قبیله شنوءه بود و عیسی را دیدم که قد متناسب و سرخ و سفید بود و مالک خازن آتش و دجال را دیدم ، درآیاتی که خداوند به پیامبرش نشان داد ، پس از دیدار او در تردید مباش ، ( قتاده اینگونه این آیه را تفسیر می‌کرد که پیامبر صلى الله علیه وسلم با موسی ملاقات کرد)
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج1، ص151، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
معظم مفسرین نیز این آیه را اینگونه تفسیر کرده اند و ما با ذکر روایت صحیح بخاری و مسلم که از اصح الکتب نزد اهل سنت است، احتیاجی به ذکر بقیه کتب نمی‌بینیم .
2. خداوند، رسول خدا و ‌مردگان اعمال زندگان را می‌بینند :
وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَیرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلى‏ عالِمِ الْغَیبِ وَالشَّهادَه فَینَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.(التوبه/105)
بگو: عمل كنید ، که خدا و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را خواهند دید و شما به نزد داناى نهان و آشكارا بازگردانده مى‏شوید و او از اعمالتان آگاهتان خواهد كرد.
در این آیه خداوند متعال می‌فرماید: پیامبر و مؤمنین اعمال ما را می‌بینند واین نشان می‌دهد که پیامبر بعد از رحلتش حیات دارد که می‌تواند اعمال را ببیند.
با رجوع به روایات این مطلب روشن می‌شود .
روایت اول؛ پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم اعمال بندگان را می‌بیند :
هیثمی از علمای بزرگ اهل سنت روایت عرضه شدن اعمال امت بر پیامبر صلى الله علیه و آله وسلم بعد از وفات حضرت را آورده و می‌گوید که روایت صحیح است :
- باب ما یحصل لأمته صلى الله علیه وسلم من استغفاره بعد وفاته
عن عبدالله بن مسعود عن النبی صلى الله علیه وسلم قال إن لله ملائكه سیاحین یبلغون عن أمتی السلام قال وقال رسول الله صلى الله علیه وسلم حیاتی خیر لكم تحدثون وتحدث لكم ووفاتی خیر لكم تعرض علی أعمالكم فما رأیت من خیر حمدت الله علیه وما رأیت من شر استغفرت الله لكم.
رواه البزار ورجاله رجال الصحیح.
باب استغفار پیامبر صلى الله علیه وسلم بعد از وفاتش برای امت خود :
به نقل از عبدالله بن مسعود به نقل از نبی مکرم اسلام صلى الله علیه وسلم که فرمودند خداوند فرشته‌هائی دارد که سلام امت من را به من می‌رسانند و نیز فرمودند : زنده بودن من برای شما سود دارد با من حرف می‌زنید من هم با شما حرف می‌زنم و وفاتم نیز برای شما سود دارد کردار شما بر من عرضه می‌شود پس هر وقت کار خیری از شما ببینم خدا را شکر می‌کنم و هر وقت کار شر از شما دیدم برای شما استغفار می‌کنم .
بزار این را روایت کرده و راویان روایت همه راویان صحیح بخاری هستند .(پس روایت صحیح است)
الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بكر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج9، ص24ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الكتاب العربی - القاهره، بیروت – 1407هـ.
روایت دوم؛ مؤمنین هم بعد از مرگ اعمال مردم را می‌بینند و حیات دارند و صداها را می‌شنوند :
امام اهل سنت احمد بن حنبل در مسندش از پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم روایت آورده که اعمال مردم بر نزدیکانشان که از دنیا رفته‌اند عرضه می‌شود :
حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا عبد الرَّزَّاقِ ثنا سُفْیانُ عَمَّنْ سمع أَنَسَ بن مَالِكٍ یقول قال النبی صلى الله علیه وسلم ان أَعْمَالَكُمْ تُعْرَضُ على أَقَارِبِكُمْ وَعَشَائِرِكُمْ مِنَ الأَمْوَاتِ فان كان خَیراً اسْتَبْشَرُوا بِهِ وان كان غیر ذلك قالوا اللهم لاَ تُمِتْهُمْ حتى تَهْدِیهُمْ كما هَدَیتَنَا.
پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمودند: اعمال شما بر نزدیکانتان که از دنیا رفتند عرضه می‌شود ، اگر اعمال شما خیر باشد خوشحال می‌شوند، واگر اعمالتان خیر نبود، می‌گویند خدایا آنها را نمیران تا اینکه هدایتشان کنی همانگونه که ما را هدایت کردی.
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج3، ص164، ح12706 ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر.
دیگر بزرگان اهل سنت همین روایت را آوردند:
ابن كثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، تفسیر القرآن العظیم،ج2، ص388،ناشر: دار الفكر - بیروت – 1401هـ.
الطبرانی، ابوالقاسم سلیمان بن أحمد بن أیوب (متوفاى360هـ)، المعجم الكبیر، ج4، ص129، تحقیق: حمدی بن عبدالمجید السلفی، ناشر: مكتبه الزهراء - الموصل، الطبعه: الثانیه، 1404هـ – 1983م.
الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بكر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج2، ص328،ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الكتاب العربی - القاهره، بیروت – 1407هـ.
جلال الدین عبد الرحمن بن أبی بكر السیوطی الوفاه: 911هـ ،الفتح الكبیر فی ضم الزیاده إلى الجامع الصغیر، ج1، ص272، دار النشر : دار الفكر - بیروت / لبنان - 1423هـ - 2003م ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : یوسف النبهانی
الهیثمی، ابوالعباس أحمد بن محمد بن علی ابن حجر (متوفاى973هـ)، الفتاوى الكبرى الفقهیه، ج2، ص29، دار النشر : دار الفكر
الهندی، علاء الدین علی المتقی بن حسام الدین (متوفاى975هـ)، كنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال،ج15،ص326،تحقیق: محمود عمر الدمیاطی، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1419هـ - 1998م.
ابو داود در كتاب «الزهد» روایت دیگری را با سندی كه همه رجال آن موثق هستند نقل كرده و در آن تصریح شده است كه اعمال بندگان بر عشیره و اقوام شان عرض می‌شود،‌ آنها از اعمال صالح شاد و از اعمال زشت ناراحت می‌شوند:
حدثنا ابو داود قال: نا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِیلَ، قَالَ: نا ابْنُ الْمُبَارَكِ، قَالَ: أنا صَفْوَانُ بْنُ عَمْرِو عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَیرِ بْنِ نُفَیرٍ، قَالَ: قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: أَلا إِنَّ أَعْمَالَكُمْ تُعْرَضُ عَلَى عَشَائِرِكُمْ، فَمُسَاءُونَ وَمُسَرُّونَ، فَأَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَعْمَلَ عَمَلا یخْزَى بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَه و هو اخوه من امه.
الأزدی السَِّجِسْتانی، أبو داود سلیمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشیر بن شداد بن عمرو (متوفاى275هـ)، الزهد لأبی داود، ج1، ص227، دار النشر: طبق برنامه الجامع الكبیر.
این روایت در كتاب «المنامات» نیز آمده است:
القرشی البغدادی، أبو بكر عبد الله بن محمد بن عبید ابن أبی الدنیا (متوفای281هـ)، المنامات، ج1، ص9، تحقیق : عبد القادر أحمد عطا، دار النشر: مؤسسه الكتب الثقافیه – بیروت،‌ الطبعه: الأولى 1413 - 1993
حاكم در مستدرك روایتی دیگری را نقل كرده كه اعمال ما بر اهل قبور عرضه می‌شود و در پایان به صحت روایت تصریح می‌كند:
أخبرنا أبو النضر الفقیه وإبراهیم بن إسماعیل القارئ قالا ثنا عثمان بن سعید الدارمی ثنا یحیى بن صالح الوحاظی ثنا أبو إسماعیل السكونی قال سمعت مالك بن أدى یقول سمعت النعمان بن بشیر رضی الله عنهما یقول وهو على المنبر سمعت رسول الله صلى الله علیه وسلم یقول ألا إنه لم یبق من الدنیا إلا مثل الذباب تمور فی جوها فالله الله فی إخوانكم من أهل القبور فإن أعمالكم تعرض علیهم .
هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه .
نعمان بن بشیر می‌گوید: از رسول خدا صلی الله علیه وسم شنیدم كه فرمود: .... خدا را خدا را در باره اهل از برادران تان؛ چرا كه اعمال شما بر آنها عرضه می‌شود.
این روایت صحیح است و لی مسلم و بخاری آن را نیاورده اند.
الحاكم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى405 هـ)، المستدرك علی الصحیحین، ج4، ص342، ح7849 ،تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت الطبعه: الأولى، 1411هـ - 1990
ب: ادله روایی
1. سخن گفتن پیامبر (صلی الله علیه و آله) با کشتگان بدر:
بخاری در سه جای صحیحش آورده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با کشتگان بدر سخن گفت و عمر بن الخطاب به حضرت اعتراض کرد :
حدثنی عبد اللَّهِ بن مُحَمَّدٍ سمع رَوْحَ بن عُبَادَه حدثنا سَعِیدُ بن أبی عَرُوبَه عن قَتَادَه قال ذَكَرَ لنا أَنَسُ بن مَالِكٍ عن أبی طَلْحَه أَنَّ نَبِی اللَّهِ صلى الله علیه وسلم أَمَرَ یوم بَدْرٍ بِأَرْبَعَه وَعِشْرِینَ رَجُلًا من صَنَادِیدِ قُرَیشٍ فَقُذِفُوا فی طَوِی من أَطْوَاءِ بَدْرٍ خَبِیثٍ مُخْبِثٍ وكان إذا ظَهَرَ على قَوْمٍ أَقَامَ بِالْعَرْصَه ثَلَاثَ لَیالٍ فلما كان بِبَدْرٍ الْیوْمَ الثَّالِثَ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَشُدَّ علیها رَحْلُهَا ثُمَّ مَشَى وَاتَّبَعَهُ أَصْحَابُهُ وَقَالُوا ما نُرَى ینْطَلِقُ إلا لِبَعْضِ حَاجَتِهِ حتى قام على شَفَه الرَّكِی فَجَعَلَ ینَادِیهِمْ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ یا فُلَانُ بن فُلَانٍ وَیا فُلَانُ بن فُلَانٍ أَیسُرُّكُمْ أَنَّكُمْ أَطَعْتُمْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فانا قد وَجَدْنَا ما وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ ما وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قال فقال عُمَرُ یا رَسُولَ اللَّهِ ما تُكَلِّمُ من أَجْسَادٍ لَا أَرْوَاحَ لها فقال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم وَالَّذِی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بیده ما أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ منهم قال قَتَادَه أَحْیاهُمْ الله حتى أَسْمَعَهُمْ قَوْلَهُ تَوْبِیخًا وَتَصْغِیرًا ونقمه وَحَسْرَه وَنَدَمًا.
به نقل از ابی طحه ، پیامبر صلى الله علیه وسلم دستور داد که بیست و چهار نفر از بزرگان قریش را درچاله‌ای از چاله‌های بدر که خیلی کثیف و آلوده بود انداختند....پیامبر صلى الله علیه وسلم در کنار آن چاله ایستاد و آن کشته‌ها را با اسم خودشان و پدرانشان صدا زد .... ما آنچه که پروردگارمان وعده کرده بود را حق یافتیم آیا شما وعده پروردگارتان را حق یافتید پس عمر گفت ای فرستاده خدا چرا با جسدهائی حرف می‌زنی که روح ندارند پس پیامبر صلى الله علیه وسلم جواب دادند : قسم به خدائی که جان من محمد در دست اوست شما شنوا به آنچه می‌گویم از آنها نیستید قتاده گفت خداوند آنها را زنده کرد تا قول پیامبر را بشنوند برای خوارکردن و توبیخ کردن و حسرت خوردن آنها بود .
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج4، ص1461،‌ح3757 ، ص1476، ح1304، ج1، ص462، ح3802، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
مسلم نیشابوری در صحیح خود روایت حرف زدن پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با کشته‌های بدر و اعتراض عمر و جواب پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که آنها شنواتر از شما هستند، را آورده است :
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص2202- 2203، ح2874، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
پس واضح است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم با کشتگان بدر صحبت کرده و عمر اعتراض کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم جواب داد که آنها از شما شنواتر هستند ، طبق این روایت ثابت می‌شود که مردگان می‌شنوند همانگونه که علمای اهل سنت به این روایت بر شنیدن مردگان استناد کردند .
استدلال محمد بن عبد الوهاب به این روایت برای شنیدن مردگان :
حتی ابن عبد الوهاب امام وهابیت به این روایت و روایت های دیگر بر شنیدن مردگان استدلال می‌کند :
أخرج أحمد وغیره عن أبی سعید أن النبی صلى الله علیه وسلم قال: إن المیت یعرف من یغسله ویحمله ومن یكفنه ومن یدلیه فی حفرته.
وأخرج أبو نعیم وغیره عن عمرو بن دینار قال : ما مِن میت یموت إلا روحه فی ید ملك الموت ینظر إلى جسده ، كیف یغسل ، وكیف یكفن ، وكیف یمشى به ، ویقال له وهو على سریره: اسمع ثناء الناس علیك.
وأخرج ابن أبی الدنیا معناه عن جماعه من التابعین بلفظ : بید ملك . بلا إضافه .
وللشیخین عن أنس: أن النبی صلى الله علیه وسلم وقف على قتلى بدر فقال: یا فلان بن فلان یا فلان بن فلان هل وجدتم ما وعد ربكم حقاً؟ فإنی وجدت ما وعدنی ربی حقاً' فقال عمر: یا رسول الله، كیف تكلم أجساداً لا أرواح فیها؟ فقال: ما أنتم بأسمع لما أقول منهم ، غیر أنهم لا یستطیعون أن یردوا علی شیئاً.
احمد بن حنبل و دیگران از ابی سعید خدری از رسول الله صلى الله علیه وسلم نقل کردند که فرمود : مرده شخصی که او را غسل می‌دهد و کسی که جنازه او را برمی‌دارد و کسی که او را کفن می‌کند و کسی که بدن را در قبر می‌گذارد، را می‌شناسد.
و ابو نعیم و دیگران از عمرو بن دینار نقل کرده اند که گفته : هر کس که بمیرد روحش در دست فرشته مرگ است و به جسدش نگاه می‌کند ، چگونه غسلش می‌دهند و چگونه کفنش می‌کنند و روی دوش می‌برند و در حالی که در تابوت است به او گفته می‌شود که : ثنای مردم را بر خودت بشنو .
و ابن ابی دنیا این روایت را به همین مضمون از جماعتی از تابعین با این لفظ نقل کرده است : بید ملک، بودن هیچ اضافه‌ای .
مسلم و بخاری از انس نقل می‌کنند : پیامبر صلى الله علیه وسلم کنار کشته‌های بدر ایستاد پس فرمود : ای فلان بن فلان ، ای فلان بن فلان آیا آنچه که خدا به شما وعده داده بود را حق یافتید ؟ همانا که من آنچه را که خداوند به من وعده داده بود را حق یافتم ، پس عمر گفت : ای رسول الله ، چگونه با اجسادی حرف می‌زنی که روح در آنها نیست ؟ پس پیامبر فرمود : شماها شنواتر از آنها به آنچه می‌گویم نیستید ، غیر از اینکه آنها نمی‌توانند پاسخ دهند.
محمد بن عبد الوهاب (متوفای 1206 هـ )، أحكام تمنی الموت ، ج1، ص458، تحقیق : الشیخ عبد الرحمن بن محمد السّدحان ، والشیخ عبد الله بن عبد الرحمن الجبرین ، ناشر : مطابع الریاض - الریاض ، الطبعه : الأولى .
عمومیت این روایت برای تمامی مردگان كفار :
علمای اهل سنت تصریح كرده‌اند كه شنیدن و آگاهی، مخصوص كشتگان بدر نیست؛ بلكه شامل سایر مردگان نیز می‌شود.
تمیمی حنبلی:
وی بعد از نقل روایت نظر خودش را در باره تعمیم مفاد روایت این‌گونه می‌نویسد:
وهو نص صحیح صریح فی سماع الموتى ، ولم یذكر صلى الله علیه وسلم فی ذلك تخصیصاً ،
روایات شنیدن کشتگان بدر بعد از مرگ روایت صریحی در اثبات شنیدن مردگان است و پیامبر صلى الله علیه وسلم در شنیدن مردگان نفرموده که مختص به کشتگان بدر است .
التمیمی الحنبلی، حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر (متوفاى 1225هـ)، الفواكه العذاب فی الرد علی من لم یحكم السنه والكتاب، ج6، ص195، طبق برنامه الجامع الكبیر.
جكنی شنقیطی:
وی نیز بعد از نقل روایت فوق می‌نویسد:
وهو نص صحیح صریح فی سماع الموتى ، ولم یذكر صلى الله علیه وسلم فیه تخصیصًا .
الجكنی الشنقیطی، محمد الأمین بن محمد بن المختار (متوفاى 1393هـ.)، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص130 تحقیق: مكتب البحوث والدراسات، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر. - بیروت. - 1415هـ - 1995م.
او در جای دیگر بعد از نقل روایت قرع نعال كه بعدا ذكر می‌كنیم، نیز بر شنیدن اموات تصریح كرده است:
وهو نصّ صحیح صریح فی سماع الموتى، وظاهره العموم فی كل من دفن وتولّى عنه قومه، كما ترى.
أضواء البیان، ج 6، ص131
2. مرده صدای پای مردم را می‌شنود:
مسلم نیشابوری در صحیح خودش آورده است که مرده صدای نعلین مردم را هنگام رفتنشان از کنار قبر، می‌شنود:
وحدثنا محمد بن مِنْهَالٍ الضَّرِیرُ حدثنا یزِیدُ بن زُرَیعٍ حدثنا سَعِیدُ بن أبی عَرُوبَه عن قَتَادَه عن أَنَسِ بن مَالِكٍ قال قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم إِنَّ الْمَیتَ إذا وُضِعَ فی قَبْرِهِ إنه لَیسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِمْ إذا انْصَرَفُوا.
به نقل از انس بن مالک از پیامبر صلى الله علیه وسلم که فرمود : وقتی که مرده را در قبر می‌گذارند ، مرده صدای نعلین مردم را هنگام رفتنشان از کنار قبر را می‌شنود .
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص2201، ح2870 و ج4، ص2200 ، ح2870تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
بخاری در صحیحش همین روایت را با تفصیل بیشتر آورده است :
66 بَاب الْمَیتُ یسْمَعُ خَفْقَ النِّعَالِ
صحیح البخاری، ج1، ص448
و در جای دیگر می‌نویسد:
حدثنا عَیاشُ بن الْوَلِیدِ حدثنا عبد الأعلى حدثنا سَعِیدٌ عن قَتَادَه عن أَنَسِ بن مَالِكٍ رضی الله عنه أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم قال إِنَّ الْعَبْدَ إذا وُضِعَ فی قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عنه أَصْحَابُهُ وَإِنَّهُ لَیسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ ......
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص462 ، ح1308، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
استدلال ابن تیمیه به این روایت برای اثبات توانایی مردگان بر شنیدن :
حتی ابن تیمیه رئیس تفکر وهابیت به این روایت بر شنیدن مردگان استدلال می‌کند:
فان المیت یسمع النداء كما ثبت فى الصحیح عن النبى صلى الله علیه وسلم أنه قال ( انه لیسمع قرع نعالهم ، وأنه قال (ما أنتم بأسمع لما أقول منهم) وأنه أمرنا بالسلام على الموتى فقال: ما من رجل یمر بقبر الرجل كان یعرفه فى الدنیا فیسلم علیه الا رد الله روحه حتى یرد علیه السلام (والله أعلم).
پس مرده صدا را می‌شنود همانگونه که در روایت صحیح از پیامبر صلى الله علیه وسلم : مرده صدای نعلین تشیع کندگان را می‌شنود ....
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص297، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
و در جای دیگر می‌گوید:
فلا ریب أن الموتى یسمعون خفق النعال كما ثبت عن رسول الله ( وما من رجل یمر بقبر الرجل كان یعرفه فى الدنیا فیسلم علیه الا رد الله علیه روحه حتى یرد علیه السلام ( 2 صح ذلك عن النبى إلى غیر ذلك من الأحادیث.
بدون شك و تردید، مردگان صدای نعلین زندگان را می‌شنوند؛‌ چنانچه این مطلب در روایت رسول خدا ثابت شده است .... این روایت از رسول خدا صحیح است و روایات دیگر.
كتب ورسائل وفتاوى ابن تیمیه فی الفقه، ج 24، ص173
پس طبق روایات بخاری و مسلم که از صحیح‌ترین کتابها بعد از قرآن نزد اهل سنت هست ، ثابت می‌شود که مرده آهسته‌ترین صداها را هم می‌شنود حتی صدای پای تشییع کنندگان.
3. سلام پیامبر به اموات:
زیارت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم از مردگان و سلام کردن به آنها در قبرستان یكی دیگر از ادله توانایی مردگان بر شنیدن است ؛ به خصوص كه در این روایات آمده است كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) آنها را با ضمیر مخاطب «كم» خطاب قرار داده است ؛ و اگر آنها توانایی شنیدن نداشتند ، چنین كاری لغو و بیهوده بود :
249 حدثنا قُتَیبَه بن سَعِیدٍ حدثنا عبد الْعَزِیزِ یعْنِی الدَّرَاوَرْدِی ح وحدثنی إسحاق بن مُوسَى الْأَنْصَارِی حدثنا مَعْنٌ حدثنا مَالِكٌ جمیعا عن الْعَلَاءِ بن عبد الرحمن عن أبیه عن أبی هُرَیرَه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم خَرَجَ إلى الْمَقْبُرَه فقالالسَّلَامُ عَلَیكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِینَ وَإِنَّا إن شَاءَ الله بِكُمْ لَاحِقُونَ بِمِثْلِ حدیث إسماعیل بن جَعْفَرٍ غیر أَنَّ حَدِیثَ مَالِكٍ فَلَیذَادَنَّ رِجَالٌ عن حَوْضِی.
ابوهریره نقل می‌کند که رسول الله صلى الله علیه وسلم خارج شد به سمت قبرستان پس فرمود : سلام بر شما اهل دیار مؤمنین و ما انشاء الله به شما ملحق می‌شویم ، مثل حدیث اسماعیل بن جعفر و حدیث مالک با این اضافه است که بعضی از اصحاب من روز قیامت از کنار حوض من رانده می‌شوند.
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج 1،ص218،تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
ابن تیمیه :
ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت اعتراف می‌کند که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دستور به سلام کردن به مردگان داده است:
وقد ثبت عنه فى الصحیحین من غیر وجه أنه كان یأمر بالسلام على أهل القبور ویقول (قولوا السلام علیكم أهل الدیار من المؤمنین والمسلمین وانا ان شاء الله بكم لاحقون ویرحم الله المستقدمین منا ومنكم والمستأخرین نسأل الله لنا ولكم العافیه اللهم لا تحرمنا أجرهم ولا تفتنا بعدهم واغفر لنا ولهم ، فهذا خطاب لهم وإنما یخاطب من یسمع
و ثابت است روایت در صحیح بخاری و مسلم از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از طرق مختلف که دستور به سلام کردن بر مردگان داده است و می‌فرمود ( بگویید سلام بر شما ای اهل دیار مؤمنین و مسلمین و ما انشاء الله به شما ملحق می‌شویم و خداوند مستقدمین و مستأخرین از ما و شما را رحمت کند و از خداوند برای ما و شما طلب عافیت داریم ، خدایا ما از اجر و پاداششان محروم نکن و ما و آنها را ببخش. و این خطاب به مردگان است و فقط کسی که می‌شنود مورد خطاب قرار می‌گیرد.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص363، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
4. مردگان افراد زنده كنار قبر خود را می‌بینند :
احمد بن حنبل امام اهل سنت در مسند خود می‌نویسد که عایشه اعتقاد دارد که عمر از درون قبر می‌بیند :
25701 حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا حَمَّادُ بن أُسَامَه قال أنا هِشَامٌ عن أبیه عن عَائِشَه قالت كنت أَدْخُلُ بیتی الذی دُفِنَ فیه رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم وأبی فاضع ثوبی فَأَقُولُ إنما هو زوجی وأبی فلما دُفِنَ عُمَرُ مَعَهُمْ فَوَاللَّهِ ما دَخَلْتُ إِلاَّ وأنا مَشْدُودَه عَلَىَّ ثیابی حَیاءً من عُمَرَ.
عایشه می‌گوید : داخل خانه‌ام که پیامبر صلى الله علیه وسلم و پدرم در آن دفن بودند ، می‌شدم و حجاب خودم را می‌گذاشتم کنار و می‌گفتم که پدر و شوهرم فقط اینجا هستند ، پس وقتی که عمر با آنها دفن شد ، به خدا قسم دیگر وارد نشدم مگر اینکه لباسهایم را به خودم می‌پیچیدم به خاطر اینکه از عمر خجالت می‌کشیدم .
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج6، ص202، ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر.
حاکم نیشابوری در مستدرک همین روایت را آورده و تصریح می‌کند که این روایت صحیح است :
هذا حدیث صحیح على شرط الشیخین ولم یخرجاه.
این حدیث صحیح است بر طبق شرایط صحت روایت در صحیح مسلم و صحیح بخاری و در کتابشان نیاورده‌اند .
الحاكم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرك علی الصحیحین، ج3، ص63، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت الطبعه: الأولى، 1411هـ - 1990م
هیثمی نیز این روایت را ذکر می‌کند و می‌نویسد : تمام راویان آن از راوت صحیح بخاری هستند :
رواه أحمد ورجاله رجال الصحیح.
احمد بن حنبل این روایت کرده و راویان این روایت ، راویان صحیح بخاری است .
الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بكر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج8، ص26، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الكتاب العربی - القاهره، بیروت – 1407هـ.
پس طبق این روایت نظر عایشه این است که عمری که مرده و دفن شده است از درون قبر او را می‌بیند و عایشه مجبور می‌شود که با حجاب کنار قبر برود.
5. پاسخ مردگان به سلام زنده‌ها :
مرده از درون قبر به کسانی که در كنار قبر وی به او سلام می‌كنند نگاه می‌کند و جواب سلامشان را می‌دهد :
أخبرنا أبو عبد الله عبید بن محمد قراءه منی علیه سنه تسعین وثلاثمائه فی ربیع الأول قال أملت علینا فاطمه بنت الریان المستملی فی دارها بمصر فی شوال سنه اثنتین وأربعین وثلاث مئه قالت حدثنا الربیع بن سلیمان المؤذن صاحب الشافعی قال حدثنا بشر بن بكیر عن الأوزاعی عن عطاء عن عبید بن عمیر عن بن عباس قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم «ما من أحد مر بقبر أخیه المؤمن كان یعرفه فی الدنیا فسلم علیه إلا عرفه ورد علیه السلام».
از ابن عباس به نقل از پیامبر صلى الله علیه وسلم : هر کسی که به قبر برادر مؤمن خود بگذر که در دنیا او را می‌شناخت پس به او سلام کند میت از درون قبر او را می‌شناسد و جواب سلام او را می‌دهد .
النمری القرطبی المالكی، ابوعمر یوسف بن عبد الله بن عبد البر (متوفاى 463هـ)، الاستذكار الجامع لمذاهب فقهاء الأمصار فی شرح الموطأ، ج1، ص185 تحقیق: سالم محمد عطا - محمد علی معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 2000م.
تصحیح روایت توسط عینی :
بدر الدین عینی شارح صحیح بخاری می‌نویسد سند روایت صحیح است :
وعند ابن عبد البر ، بسند صحیح : « ما من أحد یمر بقبر أخیه المؤمن كان یعرفه فی الدنیا فیسلم علیه إلاَّ عرفه ورد علیه السلام » . ولما أخرج الترمذی حدیث بریده ، قال : والعمل على هذا عند أهل العلم : لا یرون بزیاره القبور بأسا . وهو قول ابن المبارك والشافعی وأحمد وإسحاق .
و از ابن عبد البر با سند صحیح روایت شده : هر کسی که به قبر برادر مؤمن خود بگذر که در دنیا او را می‌شناخت پس به او سلام کند میت از درون قبر او را می‌شناسد و جواب سلام او را می‌دهد ، و ترمذی وقتی که حدیث بریده را آورده گفته : اهل علم به این روایت عمل کردند : و علما زیارت قبور را جایز می‌دانند ، و این قول ابن مبارک و شافعی و احمد بن حنبل و اسحاق است .
العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد (متوفاى 855هـ)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج8، ص69، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
تصحیح روایت توسط ابن تیمیه:
ابن تیمیه می‌گوید که این روایت از پیامبر ثابت و صحیح است :
كما ثبت عن رسول الله «وما من رجل یمر بقبر الرجل كان یعرفه فى الدنیا فیسلم علیه الا رد الله علیه روحه حتى یرد علیه السلام» صح ذلك عن النبى إلى غیر ذلك من الأحادیث.
روایت ثابت است از پیامبر هر کسی که به قبر برادر مؤمن خود بگذر که در دنیا او را می‌شناخت پس به او سلام کند میت از درون قبر او را می‌شناسد و خدا روحش را برمی‌گرداند و جواب سلام او را می‌دهد و این روایت ثابت است از پیامبر و روایات دیگر هم وجود دارد .
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص173تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
أحمد بن عبد الحلیم بن تیمیه الحرانی أبو العباس الوفاه: 728 ، قاعده جلیله فی التوسل والوسیله ، ج1، ص150 دار النشر : المكتب الإسلامی - بیروت - 1390 - 1970 ، تحقیق : زهیر الشاویش
أحمد بن عبد الحلیم بن تیمیه الحرانی أبو العباس الوفاه: 728 ، الرد على الأخنائی واستحباب زیاره خیر البریه ، ج1، ص88 دار النشر : المطبعه السلفیه - القاهره ، تحقیق : عبد الرحمن بن یحیى المعلمی الیمانی
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، منهاج السنه النبویه، ج2، ص442، تحقیق: د. محمد رشاد سالم، ناشر: مؤسسه قرطبه، الطبعه: الأولى، 1406هـ.
نقل تصحیح روایت توسط محمد بن عبد الوهاب:
حتی محمد بن عبد الوهاب امام وهابیت این روایت را آورده و می‌نویسد که عبد الحق روایت را تصحیح کرده است :
أخرج ابن عبد البر عن ابن عباس قال : قال رسول الله صلى الله علیه وسلم : ' ما من أحد یمرّ بقبر أخیه المؤمن - كان یعرفه فی الدنیا - فیسلم علیه ، إلا عرفه ورد علیه السلام ' صححه عبد الحق ، وفی الباب عن أبی هریره وعائشه .
محمد بن عبد الوهاب (متوفای 1206 هـ )، أحكام تمنی الموت ، ج1، ص46، تحقیق : الشیخ عبد الرحمن بن محمد السّدحان ، والشیخ عبد الله بن عبد الرحمن الجبرین ، ناشر : مطابع الریاض - الریاض ، الطبعه : الأولى .
6. جواب پیامبر (صلی الله علیه و آله) در قبر به سلام حضرت عیسى علیه السلام
ابو یعلی موصلی در كتابش آورده که پیامبر فرمود: در زمانی كه حضرت عیسی نازل می‌شود اگر کنار قبر من بایستد و مرا بخواند و من جوابش را می‌دهم:
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِیسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أَبِی صَخْرٍ، أَنَّ سَعِیدًا الْمَقْبُرِی أَخْبَرَهُ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَیرَه، یقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلى الله علیه وسلم) یقُولُ: " وَالَّذِی نَفْسُ أَبِی الْقَاسِمِ بِیدِهِ، لَینْزِلَنَّ عِیسَى ابْنُ مَرْیمَ إِمَامًا مُقْسِطًا وَحَكَمًا عَدْلا، فَلَیكْسِرَنَّ الصَّلِیبَ، وَلَیقْتُلَنَّ الْخِنْزِیرَ، وَلَیصْلِحَنَّ ذَاتَ الْبَینِ، وَلَیذْهِبَنَّ الشَّحْنَاءَ، وَلَیعْرَضَنَّ عَلَیهِ الْمَالُ فَلا یقْبَلُهُ، ثُمَّ لَئِنْ قَامَ عَلَى قَبْرِی، فَقَالَ: یا مُحَمَّدُ لأُجِیبَنَّهُ ".
از رسول الله (صلى الله علیه وسلم) نقل می‌کند که فرمود : به تحقیق عیسی بن مریم نازل می‌شود و حال اینکه امامی عدات گستر و حاکمی عادل است ، پس صلیب را می‌شکند و گراز را می‌کشد ، و اختلافات و کینه و دشمنی را از بین می‌برد و اموال بر او عرضه می‌شود او قبول نمی‌کند ، سپس وقتی که بر قبر من بایستد و بگوید : ای محمد ، من جواب او را خواهم داد .
سند حدیث معتبر است ، تمام راویان آن از روات بخاری و مسلم است ،‌ غیر از ابوصخر حمید که فقط از روات مسلم است و هر کس که از راویان مسلم و بخاری باشد در نزد اهل سنت ثقه است؛ چرا که همه، روایات بخاری و مسلم را صحیح می‌دانند و شک در آن را جایز نمی‌دانند.
حسین سلم أسد در ذیل این روایت می‌نویسد:
إسناده صحیح.
أبو یعلی الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنی (متوفاى307 هـ)، مسند أبی یعلی، ج11، ص462، ح6584،تحقیق: حسین سلیم أسد، ناشر: دار المأمون للتراث - دمشق، الطبعه: الأولى، 1404 هـ – 1984م.
البانی این روایت را «روایت: 2733 - (الصحیحه)» آورده است :
السلسله الصحیحه - (ج 6 / ص 236)
السلسله الصحیحه المجلدات الكامله طبق نرم افزار مکتبه شامله نیز این روایت را آورده و کلام البانی را درمورد روایت نقل می‌کند:
2733 - " والذی نفس أبی القاسم بیده لینزلن عیسى ابن مریم إماما مقسطا و حكما عدلا ، فلیكسرن الصلیب و لیقتلن الخنزیر و لیصلحن ذات البین و لیذهبن الشحناء و لیعرضن علیه المال فلا یقبله ، ثم لئن قام على قبری فقال : یا محمد لأجبته " .
قال الألبانی فی " السلسله الصحیحه " 6 / 524 :
أخرجه أبو یعلى فی " مسنده " ( 4 / 1552 ) : حدثنا أحمد بن عیسى أخبرنا ابن وهب عن أبی صخر أن سعید المقبری أخبره أنه سمع أبا هریره یقول : سمعت رسول الله
صلى الله علیه وسلم : فذكره . قلت : و هذا إسناد جید رجاله كلهم ثقات رجال
الشیخین غیر أبی صخر - و هو حمید ابن زیاد الخراط - فمن رجال مسلم وحده ، و قد تكلم فیه بعضهم ، و صحح له ابن حبان و الحاكم و البوصیری ، و مشاه المنذری ،
بعد از نقل روایت گفته : و سند این روایت خوب است و همه راویانش ثقه هستند و راویان صحیح بخاری و مسلم هستند غیر از ابی صخر که از روات مسلم است و ابن حبان و بوصیری و مشاه المنذی او را توثیق کردند .
السلسله الصحیحه المجلدات الكامله 1-9 - (ج6 ،ص232)
هیثمی همین روایت را آورده و می‌نویسد که راویان آن از راویان صحیح بخاری و مسلم هستند :
رواه أبو یعلى ورجاله رجال الصحیح.
الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بكر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج8، ص211، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الكتاب العربی - القاهره، بیروت – 1407هـ.
ابن عساكر الدمشقی الشافعی، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبه الله بن عبد الله (متوفاى571هـ)، تاریخ مدینه دمشق وذكر فضلها وتسمیه من حلها من الأماثل، ج47، ص494، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامه العمری، ناشر: دار الفكر - بیروت - 1995.
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852هـ)، المطالب العالیه بزوائد المسانید الثمانیه، ج15، ص211و ج 18، ص 401، تحقیق: د. سعد بن ناصر بن عبد العزیز الشتری، ناشر: دار العاصمه/ دار الغیث، الطبعه: الأولى، السعودیه - 1419هـ .
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج22، ص35، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الحاوی للفتاوی فی الفقه وعلوم التفسیر والحدیث والاصول والنحو والاعراب وسائر الفنون، ج2، ص154، تحقیق: عبد اللطیف حسن عبد الرحمن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
صالحی شامی روایتی آورده که پیامبر جواب سلام حضرت عیسی را می‌دهد و می‌گوید سند روایت صحیح است.
وروى محمد بن یحیى بن أبی عمر - برجال ثقات - عن أبی هریره - رضی الله تعالى عنه - أن رسول الله - صلى الله علیه وسلم - قال : ( إن عیسى ابن مریم یكون مارا بالمدینه حاجا أو معتمرا ولئن سلم علی لأردن علیه ) .
الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیره خیر العباد، ج12، ص357، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1414هـ.
پس این روایت دلالت می‌کند بر اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بعد از جان دادن هم صدای دیگران را می‌شنوند و هم می‌تواند جواب دهد و اختصاصی به حضرت عیسی ندارد همانطور که سیره صحابه و تابعین این بود که می‌آمدند و به حضرت سلام می‌دادند همانند روایت ابو ایوب انصاری که در اول بحث آوردیم و روایات فراوانی که این مطلب را تأیید می‌کند .
7. دستور رسول خدا (صلی الله علیه و آله) به زیارت شهدای احد ، و كلام حضرت در مورد جواب سلام آنها
واقدی از علمای بزرگ اهل سنت این روایت را در کتاب مغازی آورده است :
ومر رسول الله صلى الله علیه وسلّم على مصعب بن عمیر فوقف علیه ، ودعا ، وقرأ : ' رجالٌ صدقوا ما عاهدوا الله علیه فمنهم من قضى نحبه ومنهم من ینتظر وما بدلوا تبدیلاً ' ، أشهد أن هؤلاء شهداء عند الله یوم القیامه ، فأتوهم وزوروهم وسلموا علیهم والذی نفسی بیده ، لا یسلم علیهم أحدٌ إلى یوم القیامه إلا ردوا علیه .
وكان أبو سعید الخدری یقف على قبر حمزه فیدعو ویقول لمن معه : لا یسلم علیهم أحدٌ إلا ردوا علیه السلام ، فلا تدعوا السلام علیهم وزیارتهم .
وكان أبو سفیان مولى ابن أبی أحمد یحدث أنه كان یذهب مع محمد بن مسلمه وسلمه بن سلامه بن وقش فی الأشهر إلى أحد ، فیسلمان على قبر
وكانت أم سلمه زوج النبی صلى الله علیه وسلّم تذهب فتسلم علیهم فی كل شهرٍ فتظل یومها ، فجاءت یوماً ومعها غلامها نبهان ، فلم یسلم فقالت : أی لكع ، ألا تسلم علیهم ؟ والله لا یسلم علیهم أحدٌ إلا ردوا إلى یوم القیامه .
وكان أبو هریره یكثر الاختلاف إلیهم . وكان عبد الله بن عمر إذا ركب إلى الغابه فبلغ ذباب ، عدل إلى قبور الشهداء فسلم علیهم ، ثم رجع إلى ذباب حتى استقبل الطریق طریق الغابه ویكره أن یتخذهم طریقاً ، ثم یعارض الطریق حتى یرجع إلى طریقه الأولى .
وكانت فاطمه الخزاعیه قد أدركت تقول : رأیتنی وغابت الشمس بقبور الشهداء ومعی أختٌ لی ، فقلت لها : تعالى ، نسلم على قبر حمزه وننصرف . قالت : نعم . فوقفنا على قبره فقلنا : السلام علیك یا عم رسول الله . فسمعنا كلاماً رد علینا : وعلیكما السلام ورحمه الله .
رسول الله صلى الله علیه وسلّم بر مصعب بن عمیر پس ایستاد و دعا کرد و این آیه را خواند : از مؤمنان مردانى هستند كه به پیمانى كه با خدا بسته بودند وفا كردند. بعضى بر سر پیمان خویش جان باختند و بعضى چشم به راهند و هیچ پیمان خود دگرگون نكرده‏اند. (احزاب/23) ، سپس فرمودند : نزد قبورشان بیایید و آنها را زیارت کنید و بر آنها سلام کنید ، قسم به خدائی که جان من در دست قدرت اوست ، کسی بر آنها سلام نمی‌کند تا روز قیامت مگر اینکه جواب سلام او را می‌دهند ،....
الواقدی، ابوعبد الله محمد بن عمر بن واقد (متوفاى207 هـ)، كتاب المغازی، ج1، ص267، ص268، تحقیق: محمد عبد القادر أحمد عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1424 هـ - 2004 م.
الأصبهانی، ابو نعیم أحمد بن عبد الله (متوفاى430هـ)، حلیه الأولیاء وطبقات الأصفیاء، ج1، ص108، ناشر: دار الكتاب العربی - بیروت، الطبعه: الرابعه، 1405هـ.
إبن أبی‌الحدید المدائنی المعتزلی، ابوحامد عز الدین بن هبه الله بن محمد بن محمد (متوفاى655 هـ)، شرح نهج البلاغه، ج15، ص25، تحقیق محمد عبد الكریم النمری، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1418هـ - 1998م.
السیواسی الحنفی، كمال الدین محمد بن عبد الواحد (متوفاى 681هـ)، شرح فتح القدیر، ج3، ص183، ناشر:دار الفكر - بیروت، الطبعه: الثانیه.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، جامع الاحادیث (الجامع الصغیر وزوائده والجامع الكبیر)، ج1، ص453، طبق برنامه الجامع الكبیر.
الهندی، علاء الدین علی المتقی بن حسام الدین (متوفاى975هـ)، كنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، ج10، ص173، تحقیق: محمود عمر الدمیاطی، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1419هـ - 1998م.
این روایت ، ثابت می‌كند كه تعداد زیادی از صحابه و بزرگان اهل سنت به زیارت قبر شهدای احد رفته ، و سلام كرده و جواب سلام نیز گرفته‌اند كه به برخی از آنها اشاره می‌كنیم :
ابوسعید خدری ؛ أبو سفیان مولى ابن أبی أحمد ؛ محمد بن مسلمه ؛ سلمه بن سلامه بن وقش ؛ ام المؤمنین أم سلمه زوج النبی صلى الله علیه وسلّم ؛ أبو هریره ؛ عبد الله بن عمرو؛ فاطمه الخزاعیه
محمد بن عبد الوهاب و نقل تصحیح این روایت:
محمد بن عبد الوهاب امام وهابیت می‌گوید حاکم نیشابوری روایت را صحیح می‌داند :
وللحاكم وصححه عن عبد الله بن أبی فروه أن النبی صلى الله علیه وسلم زار قبور الشهداء بأحد ، فقال : ' اللهم إن عبدك ونبیك یشهد أن هؤلاء شهداء ، وأن من زارهم أو سلم علیهم إلى یوم القیامه ردوا علیه.
وحاکم تصحیح کرده از عبد الله بن ابی فروه اینکه پیامبر صلى الله علیه وسلم قبرهای شهدای احد را زیارت کرده و فرموده : خدایا شاهد باش که بنده تو و پیامبر تو شهادت می‌دهد که اینها شهید هستند و هرکس که به زیارت آنان بیاید و به آنان سلام کند جواب او را می‌دهند تا روز قیامت .
محمد بن عبد الوهاب (متوفای 1206 هـ )، أحكام تمنی الموت ، ج1، ص47، تحقیق : الشیخ عبد الرحمن بن محمد السّدحان ، والشیخ عبد الله بن عبد الرحمن الجبرین ، ناشر : مطابع الریاض - الریاض ، الطبعه : الأولى
آلوسی و تصحیح روایت:
علامه اهل سنت آلوسی می‌گوید روایت صحیح است :
وبما رواه البیهقی والحاكم وصححه وغیرهما عن أبی هریره أن النبی صلى الله علیه وسلم وقف على مصعب بن عمیر وعلى أصحابه حین رجع من أحد فقال : أشهد أنكم أحیاء عند الله تعالى فزوروهم وسلموا علیهم فوالذی نفسی بیده لا یسلم علیهم أحد إلا ردوا علیه إلى یوم القیامه وبما أخرج إبن عبدالبر وقال عبدالحق الأشبیلی إسناده صحیح.
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج21، ص55، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
8. استحباب تلقین میت در قبر و میت تلقین را می‌شنود:
ابن حجر عسقلانی در کتاب تخلیص الحبیر در این باره می‌نویسد:
الطَّبَرَانِی عن أبی أُمَامَه إذَا أنا مِتُّ فَاصْنَعُوا بِی كما أَمَرَنَا رسول اللَّهِ صلى اللَّهُ علیه وسلم أَنْ نَصْنَعَ بِمَوْتَانَا أَمَرَنَا رسول اللَّهِ صلى اللَّهُ علیه وسلم فقال إذَا مَاتَ أَحَدٌ من إخْوَانِكُمْ فَسَوَّیتُمْ التُّرَابَ على قَبْرِهِ فَلْیقُمْ أحدكم على رَأْسِ قَبْرِهِ ثُمَّ لْیقُلْ یا فُلَانُ بن فُلَانَه فإنه یسْمَعُهُ وَلَا یجِیبُ ثُمَّ یقول یا فُلَانُ بن فُلَانَه فإنه یسْتَوِی قَاعِدًا ثُمَّ یقول یا فُلَانُ بن فُلَانَه فإنه یقول أَرْشِدْنَا یرْحَمْكَ اللَّهُ وَلَكِنْ لَا تَشْعُرُونَ فَلْیقُلْ اُذْكُرْ ما خَرَجْت علیه من الدُّنْیا شَهَادَه أَنْ لَا إلَهَ إلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَأَنَّك رَضِیت بِاَللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِینًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِیا وَبِالْقُرْآنِ إمَامًا فإن مُنْكَرًا وَنَكِیرًا یأْخُذُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِیدِ صَاحِبِهِ وَیقُولُ انْطَلِقْ بِنَا ما یقْعِدُنَا عِنْدَ من لُقِّنَ حُجَّتُهُ قال فقال رَجُلٌ یا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنْ لم یعْرِفْ أُمَّهُ قال ینْسُبُهُ إلَى أُمِّهِ حَوَّاءَ یا فُلَانُ بن حَوَّاءَ.
وَإِسْنَادُهُ صَالِحٌ وقد قَوَّاهُ الضِّیاءُ فی أَحْكَامِهِ وَأَخْرَجَهُ عبد الْعَزِیزِ فی الشَّافِی.
سعید بن عبد الله اودی ابا امامه را در هنگام جان دادن دیدم که می‌گفت اگر جان دادم همان کاری را انجام دهید که رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم فرموده است برای مردگانتان انجام دهید ، پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم دستور داد که اگر کسی از شما از دنیا رفت و او را دفن کردید و خاک روی او ریختید یکی بر سر قبرش بایستد و بگوید ای فلانی فرزند فلان زن پس آن مرده می‌شنود ولی جواب نمی‌دهد سپس می‌گوید ای فلانی فرزند فلان زن پس آن مرده می‌نشیند و می‌گوید من را ارشاد کن خدا رحمتت کند ولی شما نمی‌شنوید پس ذکر کنید عقیده‌ای که در دنیا داشتی از شهادت لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ والله را به عنوان رب قبول داری و اسلام را به عنوان دین و محمد را به عنوان پیامبر و قرآن را به عنوان امام قبول دارم و پس نکیر و منکر دست همدیگر را می‌گیرند و می‌گویند برویم و نمی‌نشینیم نزد کسی که حجتش را تلقین شده است و خدا حجت او می‌شود ، شخصی سؤال کرد ای رسول خدا اگر مادر میت را ندانیم کیست چه بگوییم فرمود: نسبتش دهید به حوا و گفته شود ای فلانی فرزند حوا .
سند این روایت صالح است و ضیاء المقدصی این روایت را در کتاب احکامش تقویت کرده و عبد العزیز آن را در شافی آورده است.
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852هـ)، تلخیص الحبیر فی أحادیث الرافعی الكبیر، ج2، ص136، تحقیق السید عبدالله هاشم الیمانی المدنی، ناشر: - المدینه المنوره – 1384هـ – 1964م.
شوکانی نیز همین روایت و کلام ابن حجر را نقل کرده است:
قال الْحَافِظُ فی التَّلْخِیصِ وَإِسْنَادُهُ صَالِحٌ.
الشوكانی، محمد بن علی بن محمد (متوفاى 1255هـ)، نیل الأوطار من أحادیث سید الأخیار شرح منتقی الأخبار، ج4، ص139، ناشر: دار الجیل، بیروت – 1973.
ابن جوزی می‌نویسد که ابن حجر گفته است: سند روایت صالح است و ضیاء این روایت را تقویت کرده است:
الأول الحافظ ابن حجر رحمه الله تعالى ذكر فی التخلیص ( 1 \ 135 - 136 ) حدیث أبی أمامه المرفوع فی تلقین المیت على القبر بعد دفنه فقال إسناده صالح وقد قواه الضیاء فی أحكام.
اول حافظ ابن حجر ره در کتاب تلخیص ذکر کرده است که حدیث ابا امامه که مرفوع است در تلقین میت بعد از دفن پس ابن حجر گفت سند روایت صالح و درست است و ضیاء در کتاب احکام این اروایت را تقویت کرده است .
ابن الجوزی الحنبلی، جمال الدین ابوالفرج عبد الرحمن بن علی بن محمد (متوفاى 597 هـ)، دفع شبه التشبیه بأكف التنزیه ، ج1، ص298، تحقیق : حسن السقاف ، ناشر : دار الإمام النووی - الأردن ، الطبعه : الثالثه ، 1413هـ - 1992م.
صنعانی می‌نویسد:
قال المصنف إسناده صالح.
الأمیر الصنعانی ، محمد بن إسماعیل (متوفاى1182هـ) ، سبل السلام شرح بلوغ المرام من أدله الأحكام ، ج2، ص113، تحقیق : محمد عبد العزیز الخولی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی - بیروت ، الطبعه : الرابعه ، 1379 هـ .
انصاری شافعی بعد از ذکر روایت می‌نویسد که سند آن هیچ مشکلی ندارد و حافظ ابو منصور آن را در جامع الدعاء الصحیح آورده است و امام احمد تلقین میت را جایز می‌داند :
إسناده لا أعلم به بأسًا ( 1720 ) ، وذكره الحافظ أبو منصور فی ( جامع الدعاء الصحیح ) ، وزاد بعد قوله :( قد لقن حجته ): ( ویكون الله حجته ) ( 1721 ) دونهما ). قال : وقد أرخص الإمام أحمد بن حنبل فی تلقین المیت ، وأعجبه ذلك ( 1722 ) ،
الأنصاری الشافعی، سراج الدین أبی حفص عمر بن علی بن أحمد المعروف بابن الملقن(متوفاى804هـ)، البدر المنیر فی تخریج الأحادیث والأثار الواقعه فی الشرح الكبیر، ج5، ص334، تحقیق: مصطفی ابوالغیط و عبدالله بن سلیمان ویاسر بن كمال، ناشر: دار الهجره للنشر والتوزیع - الریاض-السعودیه، الطبعه: الاولى، 1425هـ-2004م.
ملا علی قاری می‌نویسد که ابن حجر می‌گوید : در این روایت اشاره‌ای به تلقین میت بعد از تمام شدن دفن و کیفیت آن مشهور است و تلقین میت سنت است بر آنچه مورد اعتماد است نزد اهل سنت خلاف کسانی که آن را بدعت دانسته‌اند و حدیث صریحی در جواز تلقین میت هست که به آن عمل می‌شود در مستحبات اتفاق دارند، بلکه این حدیث تقویت می‌شود بوسیله شواهدی وتا حد درجه حسن می‌رسد:
وقال ابن حجر : وفیه إیماء إلى تلقین المیت بعد تمام دفنه وكیفیته مشهوره وهو سنه على المعتمد من مذهبنا خلافاً لمن زعم أنه بدعه كیف وفیه حدیث صریح یعمل به فی الفضائل اتفاقاً ، بل اعتضد بشواهد یرتقی بها إلى درجه الحسن.
ملا علی القاری، نور الدین أبو الحسن علی بن سلطان محمد الهروی (متوفاى1014هـ)، مرقاه المفاتیح شرح مشكاه المصابیح، ج1، ص327، تحقیق: جمال عیتانی، ناشر: دار الكتب العلمیه - لبنان/ بیروت، الطبعه: الأولى، 1422هـ - 2001م .
عمل علمای اهل سنت به این روایت :
امام اهل سنت نووی می‌نویسد که جماعت زیادی از علماء قائل به استحباب تلقین میت بعد از دفن هستند:
470 وروینا فی سنن البیهقی بإسناد حسن أن ابن عمر استحب أن یقرأ على القبر بعد الدفن أول سوره البقره وخاتمتها
فصل وأما تلقین المیت بعد الدفن فقد قال جماعه كثیرون من أصحابنا باستحبابه وممن نص على استحبابه القاضی حسین فی تعلیقه وصاحبه أبو سعد المتولی فی كتابه التتمه والشیخ الإمام الزاهد أبو الفتح نصر بن إبراهیم بن نصر المقدسیوالإمام أبو القاسم الرافعی وغیرهم ونقله القاضی حسین عن الأصحاب وأما لفظه فقال الشیخ نصر إذا فرغ من دفنه یقف عند رأسه ویقول یا فلان بن فلان اذكر العهد الذی خرجت علیه من الدنیا شهاده أن لا إله إلا الله وحده لا شریك له وأن محمد عبده ورسوله وأن الساعه آتیه لا ریب فیها وأن الله ببعث من فی القبور قل رضیت بالله ربا وبالإسلام دینا وبمحمد صلى الله علیه وسلم نبیا وبالكعبه قبله وبالقرآن إماما وبالمسلمین إخوانا ربی الله لا إله إلا هو وهو رب العرش العظیم هذا لفظ الشیخ نصر المقدسی فی كتابه التهذیب ولفظ الباقین بنحوه وفی لفظ بعضهم نقص عنه ثم منهم من یقول یا عبد الله بن أمه الله ومنهم من یقول یا عبد الله بن حواء ومنهم من یقول یا فلان باسمه ابن أمه الله أو یا فلان بن حواء....
و در سنن بیهقی با سند حسن از ابن عمر روایت شده است که خواندن اول و آخر سوره بقره بر قبر مستحب است ، فصل : جماعت زیادی از علماء قائل به استحباب تلقین میت بعد از دفن هستند ، از کسانی که قائل به استحباب شدند : قاضی حسین در تعلیقش و ابوسعید متولی در کتاب تتمه و شیخ و امام زاهد ابوالفتح نصر بن ابراهیم بن نصر مقدسی و امام ابو القاسم رافعی و دیگر علما...
النووی الشافعی، محیی الدین أبو زكریا یحیى بن شرف بن مر بن جمعه بن حزام (متوفاى676 هـ)، الأذكار المنتخبه من كلام سید الأبرار، ج1، ص129، دار النشر: دار الكتب العربی - بیروت - 1404هـ - 1984م.
اشبیلی همین روایت را آورده و باب خاصی برای تلقین میت بعد از دفن دارد :
الباب السابع تلقین المیت بعد الدفن والدعاء له وقراءه القرآن عنده وذكر محاسنه والسكوت عن مساوئه.
الإشبیلی أبو محمد عبد الحق بن عبد الرحمن بن عبد الله الوفاه: 581 ، العاقبه فی ذكر الموت ، ج1، ص182،دار النشر : مكتبه دار الأقصى - الكویت - 1406 - 1986 ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : خضر محمد خضر
بهاء‌ الدین جندی بعد از ذکر روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم می‌نویسد به حکم این روایت تلقین میت در قبر واجب است:
ومن غریب ما أورده عن هانی مولى عثمان بن عفان بسند متصل أنه قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم إن القبر أول منزل من منازل الآخره فمن نجا منه فما بعده أیسر منه ومن لم ینج فما بعده أشر قال وكان صلى الله علیه وسلم إذا فرغ من دفن المیت قال استغفروا لصاحبكم واسألوا الله تعالى له التثبیت فإنه الآن یسأل قال وفی هذا الحدیث دلیل على وجوب تلقین المیت إذا ألحد بالشهادتین.
الجندی الكندی بهاء الدین محمد بن یوسف بن یعقوب الوفاه: قبل سنه 732هـ ، السلوك فی طبقات العلماء والملوك ، ج1، ص282، ص283، دار النشر : مكتبه الإرشاد - صنعاء - 1995م ، الطبعه : الثانیه ، تحقیق : محمد بن علی بن الحسین الأكوع الحوالی
ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت می‌گوید تلقین میت جایز است :
وسئل «هل یشرع تلقین المیت الكبیر والصغیر أو لا»
فأجاب وأما تلقین المیت فقد ذكره طائفه من الخراسانیین من أصحاب الشافعى واستحسنوه أیضا ذكره المتولى والرافعى وغیرهما وأما الشافعى نفسه فلم ینقل عنه فیه شیء ومن الصحابه من كان یفعله كأبى أمامه الباهلى وواثله بن الإسقع وغیرهما من الصحابه ومن أصحاب أحمد من استحبه والتحقیق أنه جائز ولیس بسنه راتبه والله أعلم.
سؤال «آیا تلقین میت بزرگ و کوچک جایز است یا نه ؟»
جواب:
تلقین میت را گروهی از خراسانیها و اصحاب شافی ذکر کردند و آن را حسن دانستند و همچنین متولی و رافعی و دیگران ذکر کردند ولی از شافعی چیزی در این باره ذکر نشده است و بعضی از صحابه تلقین را انجام می‌دادند مثل اباامامه و واثبه بن الاسقع و دیگر صحابه و اصحاب احمد بن حنبل تلقین را حسن دانسته‌اند و قول تحقیق شده این است که تلقین میت جایز است و سنت نیست و الله اعلم.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص299، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، الفتاوى الكبرى لشیخ الإسلام ابن تیمیه ، ج1، ص289، تحقیق : قدم له حسنین محمد مخلوف ، ناشر : دار المعرفه - بیروت .
زرعی دمشقی می‌نویسد:
عمل مسلمانان از قدیم تا الآن این بوده که مرده را تلقین می‌کردند و اگر مرده نمی‌شنید این کار عبث و بی فایده بود و از امام احمد درمورد تلقین میت در قبر سؤال شد گفت حسن است و بر عمل مسلمانان بر آن استدلال کرد :
فصل ویدل على هذا أیضا ما جرى علیه عمل الناس قدیما وإلى الآن من تلقین المیت فی قبره ولولا أنه یسمع ذلك وینتفع به لم یكن فیه فائده وكان عبثا وقد سئل عنه الإمام أحمد رحمه الله فاستحسنه واحتج علیه بالعمل.
الزرعی الدمشقی أبو عبد الله شمس الدین محمد بن أبی بكر بن أیوب بن سعد الوفاه: 751 هـ ،الروح فی الكلام على أرواح الأموات والأحیاء بالدلائل من الكتاب والسنه ، ج1، ص13 دار النشر : دار الكتب العلمیه - بیروت - 1395 - 1975
حدادی عبادی حنفی می‌نویسد: تلقین میت در قبر نزد اهل سنت جایز است:
وَأَمَّا تَلْقِینُ الْمَیتِ فِی الْقَبْرِ فَمَشْرُوعٌ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّه لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى یحْییه فِی الْقَبْرِ وَصُورَتُهُ أَنْ یقَالَ یا فُلَانُ بْنَ فُلَانٍ أَوْ یا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ اُذْكُرْ دِینَك الَّذِی كُنْت عَلَیهِ وَقَدْ رَضِیت بِاَللَّهِ رَبًّا وَبِالْإِسْلَامِ دِینًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِیا .
الحدادی العبادی الحنفی ، أبو بكر بن علی بن محمد (متوفاى800هـ)، الجوهره النیره شرح مختصر القدوری، ج1، ص398، طبق برنامه الجامع الكبیر.
شنقیطی می‌نویسد:
ابن قیم برای جواز تلقین میت در قبر ادله‌ای آورده است ، که از آن ادله، حسن دانستن امام احمد و عمل مسلمانان که در همه زمانها بوده و متصل به زمان پیامبر است بدون انکار کسی از مسلمانان .
وقد رأیت ابن القیم استدلّ له بأدلّه ، منها : أن الإمام أحمد رحمه اللَّه سئل عنه فاستحسنه. واحتجّ علیه بالعمل . ومنها : أن عمل المسلمین اتّصل به فی سائر الأمصار والأعصار من غیر إنكار .
الجكنی الشنقیطی، محمد الأمین بن محمد بن المختار (متوفاى 1393هـ.)، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص138، تحقیق: مكتب البحوث والدراسات، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر. - بیروت. - 1415هـ - 1995م.
التمیمی الحنبلی، حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر (متوفاى 1225هـ)، الفواكه العذاب فی الرد علی من لم یحكم السنه والكتاب، ج6، ص203 طبق برنامه الجامع الكبیر
4. ادله حیات پس از مرگ
قسمت چهارم این نوشتار را به نقل ادله حیات پس از مرگ قرار می‌دهیم.
بررسی این ادله از آن جهت اهمیت دارد كه وقتی حیات پس از مرگ ثابت شود ، دیگر لفظ «میت» كه وهابیون روی آن تكیه فراوان داشتند از كار افتاده و شنیدن مردگان بعد از مرگ با همین استدلال ممكن می‌شود.
ابن قتیبه می‌گوید :
وهذه أشیاء مشهوره كأنها عیان فإذا جاز أن یكون هؤلاء الشهداء أحیاء عند ربهم یرزقون وجاز أن یكونوا فرحین ومستبشرین فلم لا یجوز أن یكون أعداؤهم الذین حاربوهم وقتلوهم أحیاء فی النار یعذبون وإذا جاز أن یكونوا أحیاء فلم لا یجوز أن یكونوا یسمعون وقد أخبرنا رسول الله صلى الله علیه وسلم وقوله الحق.
سالم بودن اجساد شهدا و حیاتشان اینقدر مشهور است که گویا آشکار و ثابت است ، پس اگر ثابت باشد که شهدا زنده هستند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند و خوشحال و مستبشر هستند؛ پس چرا جایز نباشد که دشمنان آنها که با آنها جنگیدند و آنها را کشتند در آتش جهنم زنده باشند و عذاب شوند و اگر جایز باشد که زنده باشد چرا جایز نباشد که بشنوند و حال این است که رسول الله صلی الله علیه وسلم شنیدن آنها را به ما خبر داده است و حق فرمایش حضرت است .
الدینوری، ابومحمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفاى276هـ)، تأویل مختلف الحدیث، ج1، ص151- 152، تحقیق: محمد زهری النجار ، ناشر : دار الجیل - بیروت – 1393هـ – 1972م
بنا براین ، اگر ثابت شود كسی بعد از مرگ زنده شده است ، دیگر نمی‌توان به صورت مطلق حكم به عدم سماع وی كرد.
ادله حیات پس از مرگ را از نظر قرآن و روایات بررسی می‌كنیم:
الف : آیاتی که دلالت بر حیات بعد از مرگ می‌کنند
آیات متعددی از قرآن كریم، بر حیات پس از مرگ دلالت دارند:
آیه اول؛ زنده بودن شهداء
خداوند متعال در قرآن کریم تصریح می‌کند که شهداء زنده و در نزد او متنعم هستند .
وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی‏ سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یرْزَقُون * فَرِحینَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَیسْتَبْشِرُونَ بِالَّذینَ لَمْ یلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَیهِمْ وَلا هُمْ یحْزَنُون * یسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَه مِّنَ اللَّهِ وَفَضْل وَأَنَّ اللَّهَ لاَ یضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ . (آل عمران/ 169-171)
هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده اند، مرده مپندار، بلكه زنده اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند. به آنچه خدا از فضل خود به آنان داده است شادمانند، و براى كسانى كه از پى ایشانند و هنوز به آنان نپیوستهاند شادى مىكنند كه نه بیمى بر ایشان است و نه اندوهگین مىشوند. بر نعمت و فضل خدا و اینكه خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمىگرداند، شادى مىكنند.
در این آیات، بهره مندى شهیدان از نعمتهاى الهى و خوشنودى از آنچه به دست آوردهاند دلیل بر حیات و زندگى مجدّد آنان است .
سخنان علمای اهل سنت درباره این آیه
1. احمد بن حنبل (متوفای241هـ):
احمد بن حنبل امام اهل سنت می‌گوید که شهداء زنده هستند:
الشهداء أحیاء یرزقون ویقول إن الشهداء بعد القتل باقون یأكلون أرزاقهم.
شهداء زنده‌اند و روزی داده می‌شوند. شهداء بعد از کشته شدن باقی هستند روزی خود را می‌خورند .
الشیبانی، أحمد بن محمد بن حنبل أبو عبد الله (متوفای241هـ)، العقیده روایه أبی بكر الخلال، ج1،ص121، تحقیق: عبد العزیز عز الدین السیروان، دار النشر: دار قتیبه – دمشق، الطبعه: الأولى 1408
ابو یعلی حنبلی در كتاب «طبقات الحنابله»، نیز عقیده احمد بن حنبل را بازگو می‌كند:
ویقول إن الشهداء بعد القتل باقون یأكلون أرزاقهم
وكان یقول إن الأنبیاء أحیاء فی قبورهم یصلون وأن المیت یعلم بزائره یوم الجمعه بعد طلوع الفجر وقبل طلوع الشمس.
احمد بن حنبل می‌گوید : شهیدان بعد شهادت حیات دارند و روزی می‌خورند و نیز می‌گفت که انبیاء در قبرهایشان زنده هستند و نماز می‌خوانند و مرده از زائر قبرش در وقت طلوع فجر روز جمعه قبل از طلوع خورشید آگاهی دارد .
البغدادی الحنبلی، أبو الحسین محمد بن أبی یعلى بن الفراء (متوفاى521هـ) ، ذیل طبقات الحنابله ،ج1،ص303،تحقیق : محمد حامد الفقی ، ناشر : دار المعرفه - بیروت .
2. قرطبی (متوفاى671هـ):
قرطبی امام اهل سنت بعد از نقل شأن نزول آیه می‌نویسد: بیشتر علماء بر این عقیده هستند که شهداء زنده هستند :
فالذی علیه المعظم هو ما ذكرناه وأن حیاه الشهداء محققه.
آن مطلبی که معظم علماء به آن معتقد هستند این است که ما ذکر کردیم به این که زنده بودن شهدا ثابت شده است .
الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد بن أبی بكر بن فرح (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن ، ج4، ص269، ناشر: دار الشعب – القاهره.
3. نووی شافعی:
نووی از بزرگان اهل سنت و شارح صحیح مسلم این آیه را دلیل بر حیات مردگان می‌آورد:
لقول الله تعالى فى الشهداء أحیاء عند ربهم یرزقون والأحادیث السابقه أن أرواح الشهداء تأكل من ثمار الجنه.
قول خداوند متعال درمورد شهدا که زنده هستند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند و روایات گذشته که ثابت می‌کند ارواح شهدا از میوه‌های بهشتی می‌خورند .
النووی الشافعی، محیی الدین أبو زكریا یحیى بن شرف بن مر بن جمعه بن حزام (متوفاى676 هـ)، شرح النووی علی صحیح مسلم، ج13، ص61، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت، الطبعه الثانیه، 1392 هـ.
4. ادعای تواتر روایات این باب از فخر رازی:
فخر رازی از بزرگان اهل سنت در ذیل این آیه روایات مختلفی را مطرح می‌كند كه دلالت بر زنده شدن دوباره شهدا بعد از مردن دارد و سپس این روایات را متواتر می‌داند :
وسئل ابن مسعود رضی الله عنه عن هذه الآیه ، فقال : سألنا عنها فقیل لنا ان الشهداء على نهر بباب الجنه فی قبه خضراء ، وفی روایه فی روضه خضراء ، وعن جابر بن عبدالله قال : قال رسول الله صلى الله علیه وسلم : « ألا أبشرك أن أباك حیث أصیب باحد أحیاه الله ثم قال : ما ترید یا عبدالله بن عمرو أن فعل بك فقال یا رب أحب أن تردنی إلى الدنیا فأقتل فیها مره أخرى» والروایات فی هذا الباب كأنها بلغت حد التواتر ، فكیف یمكن انكارها.
و از ابن مسعود در مورد ای آیه سؤال شد ، جواب داد: ما در مورد این آیه سؤال کردیم گفتند شهیدان بر رودی کنار در بهشت در گنبد سبزی هستند ، و در روایتی دیگر گفته در باغی سرسبز هستند ، و به نقل از جابر بن عبد الله که پیامبر (صلی الله علیه و آله) به پسر عبد الله بن عمرو فرمودند: بشارت بدهم به تو که پدرت وقتی در احد شهید شد خدا او را زنده کرد سپس فرمود: خدا به عبد الله بن عمرو فرمود که چه می‌خواهی؟ گفت خدایا دست دارم که مرا به دنیا برگردانی تا بار دیگر کشته شوم ، و روایات این باب که شهدا حیات دارند به حد تواتر رسیده است پس چگونه می‌شود آن را منکر شد ؟
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج9، ص74، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
5.آلوسی
علامه اهل سنت آلوسی می‌نویسد: حیات برزخی انبیاء برتر از حیات شهداء است که خداوند درمورد آنها فرموده: بلكه زنده اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند، و این مطلب با احادیث صحیح ثابت است.
أما حیاه الأنبیاء علیهم الصلاه والسلام الحیاه البرزخیه التی هی فوق حیاه الشهداء الذین قال الله تعالى فیهم بَل أحیاءٌ عِندَ رَبِّهِم یرزَقُونَ فأمر ثابت بالأحادیث الصحیحه.
الآیات البینات فی عدم سماع الأموات ج1 ص39 للآلوسی النعمان بن محمود
6. السبكی
سبکی می‌گوید: حیات انبیاء و شهدا مثل حیاتشان در دنیا است:
قال الحلبی المتوفى 1044: وروى أبو یعلى عن أبی هریره رضی الله تعالى عنه لَینْزِلَنَّ عیسى بن مریم علیه السلام ثم إن قام على قبری وقال یا محمد لأجبته ومن ثم قال الإمام السبكی حیاه الأنبیاء والشهداء كحیاتهم فی الدنیا ویشهد له صلاه موسى علیه السلام فی قبره فإن الصلاه تستدعی جسدا حیا وكذا الصفات المذكوره فی الأنبیاء لیله الإسراء كلها صفات الأجسام
السیره الحلبیه ج2، ص432 ، دار النشر : دار المعرفه - بیروت – 1400.
7. اقرار ابن تیمیه : این حیات پس از مرگ مختص شهیدان نیست.
ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت می‌گوید حیات بعد از مرگ مختص به شهیدان نیست و شامل دیگران مردگان هم می‌شود :
وأما ما أخبر الله به من حیاه الشهید ورزقه وما جاء فى الحدیث الصحیح من دخول أرواحهم الجنه فذهب طوائف إلى أن ذلك مختص بهم دون الصدیقین وغیرهم والصحیح الذى علیه الأئمه وجماهیر أهل السنه ان الحیاه والرزق ودخول الأرواح الجنه لیس مختصا بالشهید كما دلت على ذلك النصوص الثابته ویختص الشهید بالذكر لكون الظان یظن أنه یموت فینكل عن الجهاد فأخبر بذلك لیزول المانع من الإقدام على الجهاد والشهاده.
واما خبر دادن خداوند متعال به حیات شهید و روزی خوردنش وآنچه که در روایت صحیح آمده است که ارواح شهداء داخل در بهشت می‌شوند ، گروهی گفتند که این حیات مختص شهداء است و شامل صدیقین و دیگران نمی‌شود ، ولی قول صحیحی که ائمه و علمای اهل سنت بر آن هستند ، این است که حیات و روزی و داخل شدن ارواح به بهشت مختص به شهداء نیست ، همانگونه که نصوص ثابت بر آن دلالت می‌کند و اختصاص شهید به ذکر کردنش در قرآن برای این است که کسی فکر نکند که شهید می‌میرد و از جهاد کردن امتناع کنند و خبر دادن به حیات شهداء برای از بین بردن مانع جهاد و شهادت است .
ابن تیمیه أحمد عبد الحلیم الحرانی أبو العباس (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوى شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص332، دار النشر : مكتبه ابن تیمیه ، الطبعه : الثانیه ، تحقیق : عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی
قسمتی از سخنان علمای اهل سنت را بر این‌كه حیات مخصوص شهداء و یا تنها كشتگان بدر نیست، در ذیل روایت سخن گفتن رسول خدا با كشتگان بدر، ذكر كردیم. و آن سخنان نیز بهترین دلیل بر این است كه حیات پس از مرگ مخصوص شهیدان نیست.
آیه دوم؛ ‌حبیب نجّار پس از شهادتش زنده است و روزی داده می‌شود
حبیب نجّار در میان افراد قبیله و خویشاوندانش از شرایع آسمانى تبلیغ و دفاع مىكرد، و در این راه آزار و اذیت فراوانى را به جان خرید، تا سرانجام بدست همان افراد به شهادت رسید.
حال بعد از شهادتش بلا فاصله به او گفته شد وارد بهشت شوید. قرآن كریم این مطلب را در آیه ذیل بازگو می‌كند:
قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّه.
گفته شد وارد بهشت شوید.
از این جا به بعد آیه كریمه گفته های این مجاهد را بیان كرده كه در باره قومش با خداوند در میان گذاشته است. او بعد از این كه در بهشت قبرش قرار گرفت گفت:
قَالَ یــالَیتَ قَوْمِى یعْلَمُونَ بِمَا غَفَرَ لِى رَبِّى وَ جَعَلَنِى مِنَ الْمُكْرَمِینَ. (یس/26 /27)
اى كاش ، قوم من مى دانستند، كه پروردگارم چگونه مرا آمرزید و در زمره گرامى‏شدگان درآورد.
بزرگان اهل سنت گفته اند که حبیب نجار هم در حال حیات ، هم بعد از شهادت، قبیله خود را نصیحت کرده است. نصیحت قبل از حیات او را آیه قبل این‌گونه گزارش كرده است:
وَ جاءَ مِنْ أَقْصَا الْمَدِینَه رَجُلٌ یسْعى‏ قالَ یا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِینَ اتَّبِعُوا مَنْ لا یسْئَلُكُمْ أَجْراً وَ هُمْ مُهْتَدُونَ وَ ما لِی لا أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی وَ إِلَیهِ تُرْجَعُونَ أَ أَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَه إِنْ یرِدْنِ الرَّحْمنُ بِضُرٍّ لا تُغْنِ عَنِّی شَفاعَتُهُمْ شَیئاً وَ لا ینْقِذُونِ إِنِّی إِذاً لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ إِنِّی آمَنْتُ بِرَبِّكُمْ فَاسْمَعُونِ. (یس/20- 25)
علمای اهل سنت گفته اند كه حبیب نجار (حی یرزق)؛ یعنی زنده است و روزی می‌خورد :
ابن جریر طبری:
طبری از بزرگان اهل سنت می‌نویسد که حبیب نجار زنده است و روزی می‌خورد :
ذلك حدثنا بن حمید قال ثنا سلمه قال ثنی بن إسحاق عن بعض أصحابه أن عبد الله بن مسعود كان یقول قال الله له ادخل الجنه فدخلها حیا یرزق فیها قد أذهب الله عنه سقم الدنیا وحزنها ونصبها فلما أفضى إلى رحمه الله وجنته وكرامته قال یا لیت قومی یعلمون بما غفر ربی وجعلنی من المكرمین.
ابن مسعود می‌گوید: خداوند به حبیب نجار فرمود: وارد بهشت شوید؛ پس او وارد بهشت شد در حالی زنده است و به او روزی داده می‌شود، خداوند بیماری دنیوی و حزن را از وی برداشته است. هنگامی‌كه خداوند او را به سوی رحمت خودش بر و در بهشت و رحمتش جای داد گفت: ای كاش قوم من می‌دانستند كه خداوند مرا بخشیده و از جمله بندگان گرامی داشته خود قرار داده است.
الطبری، أبو جعفر محمد بن جریر بن یزید بن كثیر بن غالب (متوفاى310)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج22، ص161 ، ناشر: دار الفكر، بیروت – 1405هـ
این روایت را دیگر بزرگان اهل سنت نیز نقل كرده اند:
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج22، ص229، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
العمادی، أبو السعود محمد بن محمد (متوفاى 951هـ)، إرشاد العقل السلیم إلی مزایا القرآن الكریم (تفسیر أبی السعود )، ج7، ص164، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
ابن عادل الدمشقی الحنبلی، ابوحفص عمر بن علی (متوفاى بعد 880 هـ)، اللباب فی علوم الكتاب، ج16، ص196، تحقیق: الشیخ عادل أحمد عبد الموجود والشیخ علی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1419 هـ ـ 1998م
الزمخشری الخوارزمی، ابوالقاسم محمود بن عمرو بن أحمد جار الله (متوفاى538هـ)، الكشاف عن حقائق التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل، ج4، ص13 ،تحقیق: عبد الرزاق المهدی، بیروت، ناشر: دار إحیاء التراث العربی.
السمعانی، ابوالمظفر منصور بن محمد بن عبد الجبار (متوفاى489هـ)، تفسیر القرآن، ج4 ، ص373 ،تحقیق: یاسر بن إبراهیم و غنیم بن عباس بن غنیم، ناشر: دار الوطن - الریاض - السعودیه، الطبعه: الأولى، 1418هـ- 1997م.
انصاری قرطبی:
قرطبی امام اهل سنت درکتاب الجامع لأحكام القرآن می‌نویسد که حبیب نجار زنده است و روزی داده می‌شود و بعد از مردن هم قوم خود را نصیحت کرد و سابقون امتها سه نفر هستند که حتی یک لحظه به خدا کافر نشدند : علی بن ابی طالب که افضل آنهاست و مؤمن آل فرعون وصاحب یس (حبیب نجار) اینان صدیقین هستند:
قلت : والظاهر من الآیه أنه لما قتل قیل له ادخل الجنه قال قتاده : أدخله الله الجنه وهو فیها حی یرزق أراد قوله تعالى : ولا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله أمواتا بل أحیاء عند ربهم یرزقون على ما تقدم فی [آل عمران] بیانه والله أعلم قوله تعالى : (قال یا لیت قومی یعلمون) مرتب على تقدیر سؤال سائل عما وجد من قوله عند الفوز العظیم الذی هو (بما غفر لی ربی وجعلنی من المكرمین) وقریء من المكرمین وفی معنى تمنیه قولان : أحدهما أنه تمنى أن یعلموا بحاله لیعلموا حسن مآله وحمید عاقبته الثانی تمنى ذلك لیؤمنوا مثل إیمانه فیصیروا إلى مثل حاله ..... وقال بن أبی لیلى : سباق الأمم ثلاثه لم یكفروا بالله طرفه عین : علی بن أبی طالب وهو أفضلهم ومؤمن آل فرعون وصاحب یس فهم الصدیقون.
و از ظاهر این آیه به دست می‌آید که وقتی حبیب نجار کشته شد به او گفته شد وارد بهشت شوید ، قتاده می‌گوید : خداوند او را وارد بهشت کرد و او در بهشت زنده و متنعم است ، مرادش فرمایش خداوند است که فرمود : (هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شده اند، مرده مپندار، بلكه زنده اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى شوند) که در سوره آل عمران ذکرش گذشت ، و خداوند اعلم است به آن ، گفت: اى كاش ، قوم من مى دانستند، در اینجا سؤال ، سؤال کننده‌ای در تقدیر است که درمورد گفته او هنگام رستگاریش است ( كه پروردگارم چگونه مرا آمرزید و در زمره گرامى‏شدگان درآورد). و از گرامی شدگان شمرده شده است و در مراد از آرزویش دو قول است : قول اول این است که آرزو کرد که قومش از حالش آگاه شوند تا اینکه حسن عاقبتش را بدانند ، قول دوم : آن آرزو را کرد تا از حالش آگاه شوند و تا اینکه قومش به آنچه که ایمان آورده بود ایمان بیاورند و عاقبت بخیر شوند .
الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد بن أبی بكر بن فرح (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج15، ص20، ناشر: دار الشعب – القاهره.
آیه سوم؛ زنده بودن و عذاب شدن کفار بعد از مرگ :
به شهادت آیاتى از قرآن كریم ، کفار پس از مرگ زنده و از عذاب الهى در امان نخواهند بود.
وَحَاقَ بِـَالِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ النَّارُ یعْرَضُونَ عَلَیهَا غُدُوًّا وَ عَشِیا وَ یوْمَ تَقُومُ السَّاعَه أَدْخِلُواْ ءَالَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ.(غافر/45 – 46)
(و فرعونیان را عذاب سخت فرو گرفت، هر صبح و شام بر آتش عرضه مى شوند، و روزى كه رستاخیز برپا شود ]فریاد مى رسد كه [فرعونیان را در سخت ترین ]انواع [عذاب در آورید).
عذاب این گروه از کافران به دو بخش و زمان مستقل تقسیم شده است:
بخش اوّل بعد از مردن و قبل از روز قیامت ، که می‌فرماید : صبح و شام بر آتش عرضه مى شوند.
بخش دوم روز قیامت است كه شدیدترین عذابها در انتظار آنهاست؛ پس آنها بعد از مردن حیات دارند که عذاب می‌شوند و لازمه عذاب شدن حیات داشتن است.
و به اقرار علمای اهل سنت ،‌ عذاب فرع بر حیات است :
والتعذیب مشروط بالحیاه.
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج9، ص73، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
سخنان علمای اهل سنت در اثبات عذاب قبر و حیات كفار پس از مرگ در ذیل آیه
بزرگان علمای اهل سنت بر اثبات عذاب قبر برای كافران و حیات آنها پس از مرگ اعتراف كرده اند كه به بخشی از سخنان آنان اشاره می‌كنیم:
1. محمد بن اسماعیل بخاری :
بخاری امام اهل سنت در صحیح خودش این آیه را در باب عذاب قبر آورده و درباره این مطلب به این آیه و آیات دیگر استدلال كرده است :
بَاب ما جاء فی عَذَابِ الْقَبْرِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى «إِذْ الظَّالِمُونَ فی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَه باسطوا أَیدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ الْیوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونُ» هو الْهَوَانُ وَالْهَوْنُ الرِّفْقُ وَقَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ «سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَینِ ثُمَّ یرَدُّونَ إلى عَذَابٍ عَظِیمٍ» وَقَوْلُهُ تَعَالَى «وَحَاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ النَّارُ یعْرَضُونَ علیها غُدُوًّا وَعَشِیا وَیوْمَ تَقُومُ السَّاعَه أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ».
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص461 ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
2. محمد شوكانی :
شوکانی در فتح القدیر نیز دلالت این آیه را بر عذاب در عالم برزخ واضح و آشکار می‌داند:
فإن قوله «ویوم تقوم الساعه أدخلوا آل فرعون أشد العذاب» یدل دلاله واضحه على أن ذلك العرض هو فى البرزخ .
پس فرمایش خداوند : و روزى كه رستاخیز برپا شود ]فریاد مى رسد كه [فرعونیان را در سخت ترین ]انواع [عذاب در آورید) دلالتش بر اینکه این عذاب در عالم برزخ است واضح و آشکار است.
الشوكانی، محمد بن علی بن محمد (متوفاى1255هـ)، فتح القدیر الجامع بین فنی الروایه والدرایه من علم التفسیر، ج4، ص495 ناشر: دار الفكر – بیروت.
3. ابن قتیبه دینوری :
ابن قتیبه از بزرگان اهل سنت توسط این آیه بر وجود عالم برزخ و اثبات عذاب قبر برای كفار استدلال کرده است:
نحن نقول إنه إذا جاز فی المعقول وصح فی النظر وبالكتاب والخبر أن الله تعالى یبعث من فی القبور بعد أن تكون الأجساد قد بلیت والعظام قد رمت جاز أیضا فی المعقول وصح فی النظر وبالكتاب والخبر أنهم یعذبون بعد الممات فی البرزخ.
فأما الكتاب فإن الله تعالى یقول النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعه أدخلوا آل فرعون أشد العذاب فهم یعرضون بعد مماتهم على النار غدوا وعشیا قبل یوم القیامه ویوم القیامه یدخلون أشد العذاب .
ما می‌گوییم که اگر عقلا جایز و در قرآن و احادیث ثابت باشد که خداوند متعال خدا همه كسانى را كه در گورها هستند زنده مى‏كند بعد از آن که اجسادشان از بین رفته و استخوانهایشان پودر شده است، همچنین عقلا جایز است و در نظر صحیح است ودر قرآن و روایات ثابت است که مردگان در برزخ بعد از مردن عذاب می‌شوند، اما دلیل از قرآن فرمایش خداوند : هر صبح و شام بر آتش عرضه مى شوند ، و روزى كه رستاخیز برپا شود (فریاد مى رسد كه ) فرعونیان را در سخت ترین (انواع) عذاب در آورید). پس آل ‌فرعون بعد از مردنشان صبح و شام بر آتش عرضه می‌شوند و این قبل از روز قیامت است و روز قیامت سخت‌ترین عذاب را می‌چشند.
الدینوری، ابومحمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفاى276هـ)، تأویل مختلف الحدیث ، ج1، ص150، تحقیق : محمد زهری النجار ، ناشر : دار الجیل - بیروت – 1393هـ – 1972م
ابن قتیبه در جای دیگر چنین می‌نویسد :
وقد أعلمنا الله تعالى فی كتابه أنه یعذب قوما قبل یوم القیامه إذ یقول «النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعه أدخلوا آل فرعون أشد العذاب».
خداوند متعال در قرآن به ما خبر داده است که گروهی را قبل از قیامت عذاب می‌کند چون می‌فرماید : هر صبح و شام بر آتش عرضه مىشوند ، و روزى كه رستاخیز برپا شود (فریاد مىرسد كه) فرعونیان را در سخت ترین (انواع ) عذاب در آورید .
الدینوری، ابومحمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفاى276هـ)، تأویل مختلف الحدیث ، ج1، ص247،‌ تحقیق : محمد زهری النجار ، ناشر : دار الجیل - بیروت – 1393هـ – 1972م
4. ابن تیمیه حرانی :
ابن تیمیه حرانی شیخ الاسلام وهابیت به عالم برزخ و عذاب شدن کفار قبل از قیامت اعتراف می‌کند:
وهذا إخبار عن فرعون وقومه أنه حاق بهم سوء العذاب فی البرزخ وأنهم فی القیامه یدخلون أشد العذاب وهذه الآیه أحد ما استدل به العلماء على عذاب البرزخ.
و این روایت درمورد فرعون و قوم اوکه گرفتار بدترین عذاب شدند در برزخ است و در روز قیامت وارد سخترین عذاب خواهند شد و این آیه یکی از دلایل علماء برای اثبات عالم برزخ است.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، دقائق التفسیر الجامع لتفسیر ابن تیمیه، ج2، ص255، تحقیق : د. محمد السید الجلیند ، ناشر : مؤسسه علوم القرآن - دمشق ، الطبعه : الثانیه ، 1404هـ .
5. ابن كثیر دمشقی :
ابن کثیر دمشقی سلفی نیز می‌نویسد که این آیه دلالت بر عالم برزخ و عذاب قبر دارد:
«وحاق» أی أحاط «بآل فرعون سوء العذاب النار یعرضون علیها غدوا وعشیا» أی تعرض أرواحهم فی برزخهم صباحا ومساء على النار «ویوم تقوم الساعه أدخلوا آل فرعون أشد العذاب» وقد تكلمنا على دلاله هذه الآیه على عذاب القبر فی التفسیر ولله الحمد.
عذاب آل فرعون را در بر گرفت ، هر صبح و شام بر آتش عرضه می‌شوند (یعنی ارواحشان در برزخ هر صبح و شام بر آتش عرضه می‌شود ) و روز قیامت آل‌فرعون را وارد سخت ترین عذاب می‌شوند ، و درمورد دلالت این آیه بر عالم برزخ و عذاب قبر قبلا در تفسیر ذکر کردیم و لله الحمد .
ابن كثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، البدایه والنهایه، ج1، ص264، ناشر: مكتبه المعارف – بیروت.
و متن سخن ابن كثیر در تفسیرش این است:
وهذه الآیه أصل كبیر فی استدلال أهل السنه على عذاب البرزخ فی القبور وهی قوله تعالى ) النار یعرضون علیها غدوا وعشیا) ..
این آیه، یك اصل بزرگ در استدلال اهل بر اثبات عذاب قبر در عالم برزخ است و آن این سخن خداوند است كه می‌فرماید: آتش جهنم هر صحبگاهان و شام بر آل فرعون عرضه می‌شود.
ابن كثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، تفسیر القرآن العظیم، ج4، ص82 ناشر: دار الفكر - بیروت – 1401هـ.
6 . محیی الدین نووی :
نووی یكی از شارحان صحیح مسلم تصریح می‌كند كه مذهب و عقیده اهل سنت اثبات عذاب قبر است :
اعلم أن مذهب أهل السنه اثبات عذاب القبر وقد تظاهرت علیه دلائل الكتاب والسنه قال الله تعالى النار یعرضون علیها غدوا وعشیا الآیه وتظاهرت به الأحادیث الصحیحه عن النبى صلى الله علیه وسلم.
بدانید که مذهب و عقیده اهل سنت اثبات عذاب قبر است و دلایل از قرآن و سنت بر این مطلب فراوان است ، خداوند متعال می‌فرماید : هر صبح و شام بر آتش عرضه مى شوند ، و احادیث صحیح از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و سلم در اثبات این مطلب فراوان وجود دارد .
النووی الشافعی، محیی الدین أبو زكریا یحیى بن شرف بن مر بن جمعه بن حزام (متوفاى676 هـ)، شرح النووی علی صحیح مسلم،ج17، ص200، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت، الطبعه الثانیه، 1392 هـ
آیه چهارم؛ منافقین در عالم قبر عذاب می‌شوند
یكی از آیات مورد استدلال بر حیات پس از مرگ،‌ آیه ذیل است:
وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرابِ مُنافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدینَه مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَینِ ثُمَّ یرَدُّونَ إِلى‏ عَذابٍ عَظیمٍ. (توبه/101)
گروهى از عربهاى بادیه‏نشین كه گرد شما را گرفته‏اند منافقند و گروهى از مردم مدینه نیز بر نفاق اصرار مى‏ورزند ، تو آنها را نمى‏شناسى ، ما مى‏شناسیمشان و دو بار عذابشان خواهیم كرد و به عذاب بزرگ گرفتار مى‏شوند.
خداوند متعال در این آیه می‌فرماید که منافقین را دو بار عذاب می‌کنیم. بزرگان مفسرین اهل سنت گفته اند که یک عذاب در قبر بعد از مردن و دیگری در قیامت است؛ پس در قبر حیات وجود دارد که عذاب می‌شوند.
فخررازی در تفسیر این آیه می‌نویسد که طبق این آیه، مردگان در عالم قبر نیز حیات دارند؛ و این آیه شامل عذاب دنیا و قبر می‌شود:
والأولى أن یقال مراتب الحیاه ثلاثه: حیاه الدنیا، وحیاه القبر، وحیاه القیامه، فقوله: «سَنُعَذّبُهُم مَّرَّتَینِ» المراد منه عذاب الدنیا بجمیع أقسامه، وعذاب القبر. وقوله : «ثُمَّ یرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِیمٍ» المراد منه العذاب فی الحیاه الثالثه، وهی الحیاه فی القیامه .
وقول اولَی و صحیح در این آیه این است که قائل شویم به اینکه مراتب حیات سه قسم است : حیات در دنیا و حیات در قبر و حیات در قیامت ، پس فرمایش خداوند : دو بار عذابشان خواهیم كرد (مراد از آن دو عذاب : عذاب دنیا با تمام اقسامش و عذاب قبر ، وفرمایش خداوند : و به عذاب بزرگ گرفتار مى‏شوند (مراد از آن عذاب در حیات قسم سوم است و آن حیات در قیامت است).
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج16، ص479، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
بخاری نیز در صحیح خودش این آیه را در باب عذاب قبر آورده و به آن استدلال کرده است:
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص461، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
حتی ابن تیمیه حرانی وهابی نیز بر طبق این آیه، اعتراف به عذاب و حیات برزخی دارد :
وقال عن المنافقین «سنعذبهم مرتین ثم یردون إلى عذاب عظیم» قال غیر واحد من العلماء المره الأولى فی الدنیاوالثانیه فی البرزخ «ثم یردون إلى عذاب عظیم» فی الآخره.
خداوند در مورد منافقین می‌فرماید: و دو بار عذابشان خواهیم كرد و به عذاب بزرگ گرفتار مى‏شوند ، کثیری از علماء گفتند که عذاب اول در دنیا و عذاب دوم در برزخ است و (به عذاب بزرگ گرفتار مى‏شوند) عذاب در آخرت است.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج4، ص266، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
وقال قتاده وغیره فی قوله تعالى (وممن حولكم من الأعراب منافقون) إلى قوله (سنعذبهم مرتین) قالوا فی الدنیا القتلوفی البرزخ عذاب القبر.
قتاده و دیگران در مورد این آیه (از اعرابی که نزد تو هستند منافق می‌باشند) تا اینجا که می‌فرماید (دو بار عذابشان خواهیم كرد) گفته‌اند که عذابشان در دنیا کشته شدن است و در عالم برزخ عذاب قبر است .
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، الصارم المسلول على شاتم الرسول، ج3، ص655، دار النشر : دار ابن حزم - بیروت - 1417 ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : محمد عبد الله عمر الحلوانی , محمد كبیر أحمد شودری .
دیگر علمائی که یکی از عذابها را در این آیه عذاب قبر دانستند :
الطبری، أبو جعفر محمد بن جریر بن یزید بن كثیر بن غالب (متوفاى310)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج11، ص10 ، ص11، ناشر: دار الفكر، بیروت – 1405هـ
إبن أبی حاتم الرازی التمیمی، ابو محمد عبد الرحمن بن محمد بن إدریس (متوفاى327هـ)، تفسیر ابن أبی حاتم، ج6، ص1870 ،تحقیق: أسعد محمد الطیب، ناشر: المكتبه العصریه - صیدا.
البیهقی، أحمد بن الحسین بن علی بن موسی ابوبكر (متوفاى458هـ)، شعب الإیمان،ج1،ص355،تحقیق: محمد السعید بسیونی زغلول، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1410هـ.
إثبات عذاب القبر، ج1، ص56، دار النشر : دار الفرقان - عمان الأردن - 1405 ، الطبعه : الثانیه ، تحقیق : د. شرف محمود القضاه
الواحدی، علی بن أحمد ابوالحسن (متوفاى468هـ)، الوجیز فی تفسیر الكتاب العزیز(تفسیر الواحدی)، ج1، ص479تحقیق: صفوان عدنان داوودی، ناشر: دار القلم، الدار الشامیه - دمشق، بیروت، الطبعه: الأولى، 1415هـ.
ابن كثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، تفسیر القرآن العظیم، ج2، ص386، ناشر: دار الفكر - بیروت – 1401هـ.
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج3، ص233، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد (متوفاى 855هـ)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج8، ص233، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
آیه پنجم؛ زنده شدن انسان یك بار دیگر در قبر
آیه ذیل یكی دیگر از آیاتی است كه برای استدلال حیات انسان در عالم قبر به آن استدلال شده است:
كَیفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْیاكُمْ ثُمَّ یمیتُكُمْ ثُمَّ یحْییكُمْ ثُمَّ إِلَیهِ تُرْجَعُونَ. (بقره/28)
چگونه خدا را انكار مى‏كنید، در حالى كه مُرده بودید و او شما را زنده ساخت، باز مى‏میراند و زنده مى‏كند و آن گاه به نزد او بازگردانده مى شوید؟
طبق سخنان مفسران، مقصود از «ثُمَّ یحْییكُمْ» زنده شدن دوباره در قبر است.
سیوطی از سدی نقل كرده است كه می‌گوید بعد از مرگ نخستین حیات انسان در عالم قبر است و این آیه دلالت می‌کند كه انسان در قبر عذاب می‌شود:
وذكر الحاكم: أن الموته الأولى فی الدنیا بعد الحیاه والثانیه فی القبر قبل البعث ، والحیاه الأولى فی القبر والثانیه فی الحشر عن الحسن السدی ، وقیل : الحیاه الأولى فی الدنیا والثانیه فی القبر، والآیه تدل على صحه عذاب القبر واسم الموت على النطفه مجاز فحمل الكلام على حقیقته أولى.
حاکم در مورد این آیه ذکر کرده : مردن اول در دنیا بعد از حیات دنیوی است و مردن دوم در قبر است قبل از قیامت ، و زنده شدن اول در قبر و زنده شدن دوم در محشر است ، از حسن سدی است ، و گفته شده است که زنده شدن اولی در دنیا و زنده شدن دوم در قبر است ، و این آیه بر صحت عذاب قبر دلالت دارد و اگر کسی بگوید که نطفه مرده است این مجاز است و حمل کلام بر حقیقت اولی است .
السیوطی، عبد الرحمن بن أبو بكر، جلال الدین (متوفای911هـ)، أسماء المدلسین، ج2، ص100، علی طبق برنامج جامع الکبیر
قالُوا رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَینِ وَأَحْییتَنَا اثْنَتَینِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى‏ خُرُوجٍ مِنْ سَبیل. (غافر/11)
مى‏گویند: اى پروردگار ما، ما را دو بار میرانیدى و دو بار زنده ساختى و ما به گناهانمان اعتراف كرده‏ایم. آیا بیرون‏شدن را راهى هست؟
دوبار میراندن و زنده کردن که در این آیه ذکر شده، محقق نمی‌شود مگر اینکه در قبر هم حیات باشد.
عینی شارح صحیح بخاری می‌نویسد که این دو بار مردن محقق نمی‌شود مگر اینکه در قبر حیات و مرگ باشد:
الثانیه: قوله تعالى: ربنا أمتنا اثنتین وأحیینا اثنتین (غافر/11). فإن الله تعالى ذكر الموته مرتین، وهما لا تتحققان إلاَّ أن یكون فی القبر حیاه وموت، حتى تكون إحدى الموتتین ما یتحصل عقیب الحیاه فی الدنیا والأخرى ما یتحصل عقیب الحیاه التی فی القبر.
آیه دوم که دلالت بر عذاب قبر و حیات بعد از مرگ می‌کند : فرمایش خداوند متعال : اى پروردگار ما، ما را دو بار میراندى و دو بار زنده ساختى؛ پس خداوند متعال مرگ را دو بار ذکر کرده است ، و این دو بار مردن محقق نمی‌شود مگر اینکه در قبر حیات و مرگ باشد ، تا اینکه یک مردن بعد از حیات دنیا باشد و دیگری بعد از حیاتی باشد که در قبر است .
العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد (متوفاى 855هـ)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج8، ص146، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
آیه ششم؛ انسان بعد از جان دادن حیات دارد
ششمین دلیل بر حیات پس از مرگ، آیه ذیل است:
فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبینَ فَرَوْحٌ وَرَیحانٌ وَجَنَّه نَعیمٍ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْیمینِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْیمینِ وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبینَ الضَّالِّینَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمیمٍ وَتَصْلِیه جَحیمٍ. (واقعه88- 94)
اما اگر از مقربان باشد، براى اوست آسایش و روزى و بهشت پرنعمت. و اما اگر از اصحاب سعادت باشد: پس تو را از اصحاب سعادت سلام است. و اما اگر از تكذیب‏كنندگان گمراه باشد، به آب جوشان مهمانش كنند، و به دوزخش درآورند.
در این آیات تقسیم بندی مردم در هنگام جان دادن ذکر می‌شود و این غیر از تقسیم بندی روز قیامت است که در اوائل سوره ذکر شد و این نشان می‌دهد که انسان بعد از جان دادن حیات دارد که اگر از مقربان باشد، براى اوست آسایش و روزى و بهشت پر نعمت. و اما اگر از تكذیب‏كنندگان گمراه باشد به آب جوشان مهمانش كنند، و به دوزخش درآورند.
اعتراف ابن تیمیه به حیات پس از مرگ:
ابن تیمیه حرانی شیخ الاسلام وهابیت این آیات را دلیل بر حیات بعد از مرگ می‌داند:
وقال تعالى لما ذكر أحوال الموتى عند الموت «فأما إن كان من المقربین فروح وریحان وجنه نعیم وأما إن كان من أصحاب الیمین فسلام لك من أصحاب الیمین وأما إن كان من المكذبین الضالین فنزل من حمیم وتصلیه جحیم» وهذا غیر ما ذكره فی أول السوره من انقسامهم یوم القیامه الكبرى إلى سابقین وأصحاب یمین ومكذبین فانه سبحانه ذكر فی أول السوره انقسامهم یوم القیامه الكبرى وذكر فی آخرها انقسامهم عند الموت وهو القیامه الصغرى كما قال المغیره بن شعبه من مات فقد قامت قیامته وكذلك قال علقمه وسعید بن جبیر عن میت أما هذا فقد قامت قیامته أی صار إلى الجنه أو النار وإن كان بعد هذا تعاد الروح إلى البدن ویقعد بقبره ومقصودهم أن الشخص لا یستبطئ الثواب والعقاب فهو اذا مات یكون فی الجنه أو فی النار قال تعالى عن قوم نوح «مما خطیئاتهم أغرقوا فأدخلوا نارا» وقال عن آل فرعون «النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعه أدخلوا آل فرعون أشد العذاب» .
و خداوند متعال وقتی که حال مردگان لحظه جان دادن ذکر می‌کند می‌فرماید :
اما اگر از مقربان باشد، براى اوست آسایش و روزى و بهشت پرنعمت. و اما اگر از اصحاب سعادت باشد: پس تو را از اصحاب سعادت سلام است. و اما اگر از تكذیب‏ كنندگان گمراه باشد، به آب جوشان مهمانش كنند، و به دوزخش درآورند.
و این غیر از آن فرمایشی است که اول سوره ذکر کرد از تقسیم کردن مردم در روز قیامت به سابقین و اصحاب یمین و مکذبین ، پس در اول سوره تقسیم‌بندی روز قیامت کبری را فرمود و در آخر سوره تقسیم‌بندی هنگام مرگ را فرمود که قیامت صغری است همانگونه که مغیره بن شعبه می‌گوید: هرکس بمیرد قیامتش برپا می‌شود و همچنین علقمه و سعید بن جبیر درمورد مرده می‌گویند : اما انسانی که میمرد پس قیامتش برپا شده است یعنی به بهشت یا جهنم وارد می‌شود اگرچه بعد از آن روح به بدن برگردانده می‌شود و مرده در قبر خود می‌نشیند.
و مقصودشان این است که مرده برای ثواب و عقاب منتظر نمی‌ماند پس وقتی از دنیا رفت در بهشت یا جهنم وارد می‌شود، خداوند متعال درمورد قوم نوح چنین می‌فرماید : به كیفر گناهانشان غرقه شدند و به آتش رفتند، و درمورد آل فرعون می‌فرماید: هر صبح و شام بر آتش عرضه شوند و روزى كه قیامت برپا شود ندا دهند كه خاندان فرعون را به سخت‏ترین عذابها درآورید.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، النبوات، ج1، ص184، ص183، دار النشر : المطبعه السلفیه - القاهره – 1386
فخر رازی: روح پس از مرگ بر می‌گردد:
فخررازی این آیات را دلیل بر حیات بعد از مرگ می‌داند:
وثالثها: قوله: فَأَمَّا إِن كَانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ فَرَوْحٌ وَرَیحَانٌ وَجَنَّه نَعِیمٍ (الواقعه/88/) وفاء التعقیب تدل على أن هذا الروح والریحان والجنه حاصل عقیب الموت،
آیه سوم که دلالت بر عذاب قبر و حیات بعد از مرگ دارد : فرمایش خداوند : اما اگر از مقربان باشد، براى اوست آسایش و روزى و بهشت پرنعمت. فاء تعقیب است که دلالت می‌کند بر اینکه این روح و ریحان و جنت بلافاصله بعد از مردن است .
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج9، ص74، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
علامه اهل سنت آلوسی نیز می‌نویسد که این روح و ریحان بعد از مردن است:
وأخرج الإمام أحمد فی الزهد وابن أبی شیبه وعبد بن حمید وابن المنذر عن الربیع بن خثیم قال فی قوله تعالى: «فأما إن كان من المقربین فروح وریحان»: هذا له عند الموت وفی قوله تعالى: «وجنه نعیم» تخبأ له الجنه إلى یوم یبعث.
امام احمد بن حنبل در زهد و ابن ابی شیبه (استاد بخاری) و عبد بن حمید و ابن منذر عن ربیع بن خثیم در مورد فرمایش خداوند متعال : (اما اگر از مقربان باشد، براى اوست آسایش و روزى) : این هنگام مردن است و فرمایش خداوند (و بهشت پرنعمت) بهشت برای او تا روز قیامت نگه داشته می‌شود .
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج27، ص160، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الدر المنثور، ج8 ، ص36، ناشر: دار الفكر - بیروت – 1993.
پس معلوم می‌شود که بعد از مردن، انسان حیات دارد و در قبر متنعم یا معذب می‌شود؛ چون طبق این آیات و تفاسیر علمای اهل سنت که این روح و ریحان هنگام مردن است، اگر حیات نباشد این روح و ریحان بی‌فایده می‌شود.
آیه هفتم؛ خدا مؤمنان را به سبب اعتقاد استوارشان در دنیا و آخرت پایدار مى‏دارد
آیه ذیل، هفتمین دلیل بر حیات پس از مرگ است:
یثَبِّتُ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِی الْحَیاه الدُّنْیا وَفِی الْآخِرَه وَیضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمینَ وَیفْعَلُ اللَّهُ ما یشاءُ. (ابراهیم/27)
خدا مؤمنان را به سبب اعتقاد استوارشان در دنیا و آخرت پایدار مى‏دارد. و ظالمان را گمراه مى‏سازد و هر چه خواهد همان مى‏كند.
خداوند متعال در دنیا و آخرت مؤمنین را در عقیده ثابت نگه می‌دارد منظور از آخرت عالم قبر است، پس در قبر حیات وجود دارد که تثبیت در عقیده وجود داشته باشد .
بخاری امام اهل سنت در صحیحش از براء بن عازب از رسول خدا صلی الله علیه وآله آورده است که این آیه درمورد عذاب قبر نازل شده است:
حدثنا حَفْصُ بن عُمَرَ حدثنا شُعْبَه عن عَلْقَمَه بن مَرْثَدٍ عن سَعْدِ بن عُبَیدَه عن الْبَرَاءِ بن عَازِبٍ رضی الله عنهما عن النبی صلى الله علیه وسلم قال إذا أُقْعِدَ الْمُؤْمِنُ فی قَبْرِهِ أتى ثُمَّ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إلا الله وَأَنَّ مُحَمَّدًا رسول اللَّهِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ: «یثَبِّتُ الله الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ» حدثنا محمد بن بَشَّارٍ حدثنا غُنْدَرٌ حدثنا شُعْبَه بهذا وزاد «یثَبِّتُ الله الَّذِینَ آمَنُوا» نَزَلَتْ فی عَذَابِ الْقَبْرِ.
به نقل از براء بن عازب از پیامبر صلى الله علیه وسلم که فرمودند : وقتی مؤمن در قبرش می‌نشیند فرشته‌ها سراغش می‌آیند سپس شهادت می‌دهد به لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله ، و این همان فرمایش خداوند است : خدا مؤمنان را به سبب اعتقاد استوارشان در دنیا و آخرت پایدار مى‏دارد ، و نقل کرد محمد بن بشار از غندر از شعبه با این اضافه : این آیه درمورد عذاب قبر نازل شده است .
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص461، ح1303، و ج4، ص1735 ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
مسلم نیشابوری نیز در صحیحش همان روایت براء بن عازب را آورده است :
2871 حدثنا محمد بن بَشَّارِ بن عُثْمَانَ الْعَبْدِی حدثنا محمد بن جَعْفَرٍ حدثنا شُعْبَه عن عَلْقَمَه بن مَرْثَدٍ عن سَعْدِ بن عُبَیدَه عن الْبَرَاءِ بن عَازِبٍ عن النبی صلى الله علیه وسلم قال «یثَبِّتُ الله الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ» قال نَزَلَتْ فی عَذَابِ الْقَبْرِ فَیقَالُ له من رَبُّكَ فیقول رَبِّی الله ونبی مُحَمَّدٌ صلى الله علیه وسلم فَذَلِكَ قَوْلُهُ عز وجل «یثَبِّتُ الله الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فی الْحَیاه الدُّنْیا وفی الْآخِرَه».
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص2201، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
همین روایت در بقیه صحاح آمده است :
السجستانی الأزدی، ابوداود سلیمان بن الأشعث (متوفاى 275هـ)، سنن أبی داود، ج4، ص238، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، ناشر: دار الفكر.
القزوینی، ابوعبدالله محمد بن یزید (متوفاى275هـ)، سنن ابن ماجه، ج2، ص1427، تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار الفكر - بیروت.
الترمذی السلمی، ابوعیسی محمد بن عیسی (متوفاى 279هـ)، سنن الترمذی، ج5، ص295، تحقیق: أحمد محمد شاكر وآخرون، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
النسائی، ابوعبد الرحمن أحمد بن شعیب بن علی (متوفاى303 هـ)، السنن الكبرى، ج1، ص660، تحقیق: د.عبد الغفار سلیمان البنداری، سید كسروی حسن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1411 - 1991.
پس در صحاح سته آمده است که این آیه دلالت بر حیات در قبر و عذاب قبر دارد.
ابن تیمیه ‌سؤال فرشتگان از انسان در عالم قبر را یكی از موارد امتحان انسان می‌داند و تصریح می‌كند كه باید به این مطلب ایمان داشت:
ومن الإیمان بالیوم الآخر الإیمان بكل ما أخبر به النبى صلى الله علیه وسلم مما یكون بعد الموت فیؤمنون بفتنه القبر وبعذاب القبر وبنعیمه فأما الفتنه فإن الناس یفتنون فی قبورهم فیقال للرجل «من ربك وما دینك ومن نبیك» فیثبت الله الذین آمنوا بالقول الثابت فی الحیاه الدنیا وفى الآخره فیقول المؤمن الله ربى والإسلام دینى ومحمد صلى الله علیه وسلم نبیی وأما المرتاب فیقول هاه هاه لا أدری سمعت الناس یقولون شیئا فقلته فیضرب بمرزبه من حدید فیصیح صیحه یسمعها كل شیء إلا الإنسان ولو سمعها الإنسان لصعق.
و از موارد ایمان به آخرت ، ایمان به تمام روایات پیامبر صلى الله علیه وسلم که روایت شده در مورد آنچه که بعد از مرگ اتفاق می‌افتد ، پس ایمان بیاورد به ابتلاء و عذاب و پاداش در قبر ، و اما ابتلاء و امتحان : مردم در قبرهایشان امتحان می‌شوند و از آنها سؤال می‌شود (خدای تو کیست ؟و دین تو چیست؟ و پیامبرت کیست ؟ پس خدا مؤمنان را به سبب اعتقاد استوارشان در دنیا و آخرت پایدار مى‏دارد ، پس مؤمن می‌گوید : الله خدای من و اسلام دین من و محمد صلى الله علیه وسلم پیامبر من است و اما کسی که شک دارد می‌گوید : ها ، ها ، نمی‌دانم شنیدم مردم چیزی می‌گویند من هم گفتم ‌، پس با گرزی از آهن به او می‌زنند و فریادی می‌کشد که همه موجودات صدای او را می‌شنوند مگر انسان ، که اگر بشنود از هوش می‌رود .
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج3، ص145، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
نتیجه :
این آیه همانگونه كه در روایت آمده و علمای اهل سنت هم تصریح كرده اند، اگر ثابت كند كه انسان بعد از مردن در عالم قبر مورد بازخواست و سؤال قرار می‌گیرد، بالطبع ثابت می‌شود كه انسان حیات دارد؛‌ چرا كه سؤال از استخوان ها و پیكر بدون جان و روح كه دارای حیات نباشد، غیر ممكن است. در نتیجه حیات انسان در عالم قبر با این آیه ثابت می‌شود و وقتی انسان زنده بود هم كلام دیگران را می‌شنوند و هم قدرت بر پاسخگویی دارند.
آیه هشتم؛ قوم نوح بعد از غرق شدن بلافاصه وارد آتش شدند
مِمَّا خَطیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً فَلَمْ یجِدُوا لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْصاراً. (نوح/25)
به كیفر گناهانشان غرق شدند و به آتش رفتند و جز خدا براى خود یاورى نیافتند.
این آیه،‌ نیز یكی از آیاتی است كه بر حیات انسان پس از مرگ دلالت دارد. سخنان علمای اهل سنت را در استدلال به این آیه، متذكر می‌شویم:
فخر رازی:
فخر رازی از بزرگان اهل سنت می‌نویسد که این آیه بر حیات بعد از مرگ دلالت می‌کند :
وقوله : أُغْرِقُواْ فَأُدْخِلُواْ نَاراً یدل على أن الإنسان یحیا بعد الموت.
و فرمایش خداوند: غرق شدند و وارد آتش شدند، دلالت می‌کند بر اینکه انسان بعد از مرگ زنده می‌شود.
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج21، ص74، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
فخر رازی در جای که دلایل اثبات حیات شهدا را ذکر می‌کند ، این آیه را می‌آورد و ‌می‌گوید اگر جایز باشد که کفار بعد از مرگ زنده باشند و عذاب شوند؛ پس نیکان هم باید زنده شوند و پاداش خودشان را ببینند :
الحجه الثانیه: انه لا شك أن جانب الرحمه والفضل والاحسان أرجح من جانب العذاب والعقوبه ، ثم إنه تعالى ذكر فی أهل العذاب أنه أحیاهم قبل القیامه لأجل التعذیب فانه تعالى قال: أُغْرِقُواْ فَأُدْخِلُواْ نَاراً (25/ نوح) والفاء للتعقیب، والتعذیب مشروط بالحیاه،
دلیل دوم : شکی نیست که جانب رحمت و فضل و احسان از جانب عذاب و عقوبت ارجحیت دارد و مقدم است ، خداوند متعال درمورد اهل عذاب ذکر کرده است که آنها را قبل از قیامت برای عذاب زنده کرده است فرمایش خداوند : غرق شدند و وارد آتش شدند ، 25 نوح ، و فاء در اینجا برای تعقیب است(یعنی بلافاصله) و عذاب کردن مشروط به حیات داشتن آنهاست .
الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفاى604هـ)، التفسیر الكبیر أو مفاتیح الغیب، ج9، ص73، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
آلوسی بغدادی:
علامه اهل سنت آلوسی در روح المعانی می‌نویسد که مقصود از این آیه حیات برزخی و عذاب قبر است :
فأدخلوا نارا (هی نار البرزخ والمراد عذاب القبر).
پس وارد آتش شدند : منظور آتش برزخ و عذاب قبر است .
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج29، ص79، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
ابن تیمیه حرانی:
ابن تیمیه نیز به همین آیه بر عذاب قبر و عالم برزخ استدلال کرده است :
وذكر عذاب القیامه والبرزخ معا فی غیر موضع ذكره فی قصه آل فرعون فقال (وحاق بآل فرعون سوء العذاب النار یعرضون علیها غدوا وعشیا ویوم تقوم الساعه أدخلوا آل فرعون أشد العذاب) وقال فی قصه قوم نوح (مما خطیئاتهم أغرقوا فأدخلوا نارا فلم یجدوا لهم من دون الله أنصارا) مع إخبار نوح لهم بالقیامه فی قوله (والله أنبتكم من الأرض نباتا ثم یعیدكم فیها ویخرجكم إخراجا).
خداوند عذاب قیامت و برزخ را با هم در چند جای ذکر کرده است در قصه آل‌فرعون (و فرعونیان را عذاب سخت فرو گرفت، هر صبح و شام بر آتش عرضه مى شوند، و روزى كه رستاخیز برپا شود ]فریاد مى رسد كه [فرعونیان را در سخت ترین ]انواع[عذاب در آورید) و در قصه نوح (به كیفر گناهانشان غرق شدند و به آتش رفتند و جز خدا براى خود یاورى نیافتند . با اینکه حضرت نوح درمورد قیامت به آنها خبر داده بود ، و خدا شما را چون نباتى از زمین برویانید. باز شما را بدان باز مى‏گرداند و باز از آن بیرون مى‏آورد.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج4، ص266، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
دیگر علمائی که این آیه را دلیل بر اثبات عذاب قبر آوردند :
التفتازانی، سعد الدین مسعود بن عمر بن عبد الله (متوفاى 791هـ)، شرح المقاصد فی علم الكلام، ج2، ص220، ناشر: دار المعارف النعمانیه - باكستان، الطبعه: الأولى، 1401هـ - 1981م.
النیسابوری، نظام الدین الحسن بن محمد بن حسین المعروف بالنظام الأعرج (متوفاى 728 هـ)، تفسیر غرائب القرآن ورغائب الفرقان، ج1، ص439 ، تحقیق: الشیخ زكریا عمیران، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1416هـ - 1996م .
ابن عادل الدمشقی الحنبلی، ابوحفص عمر بن علی (متوفاى بعد 880 هـ)، اللباب فی علوم الكتاب، ج3، ص220، ج19، ص220 ، تحقیق: الشیخ عادل أحمد عبد الموجود والشیخ علی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1419 هـ ـ 1998م
آیه نهم: کفار بدر بعد از مرگ وارد عذاب خوار کننده‌ای می‌شوند
نهمین دلیل بر حیات پس از مرگ این آیه است:
وَلَوْ تَرى‏ إِذِ الظَّالِمُونَ فی‏ غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَه باسِطُوا أَیدیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْیوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَیرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ. (انعام/93)
اگر ببینى آن گاه كه این ستمكاران در سكرات مرگ گرفتارند و فرشتگان بر آنها دست گشوده‏اند كه جان خویش بیرون كنید، امروز شما را به عذابى خواركننده عذاب مى‏كنند، و این به كیفر آن است كه درباره خدا به ناحق سخن مى‏گفتید و از آیات او سرپیچى مى‏كردید.
طبق نظر علمای اهل سنت،‌ این آیه بر اثبات عذاب قبر ظالمان بعد مردن دلالت دارد. به سخنان تعدادی از این دانشمندان اشاره می‌كنیم:
محمد بن اسماعیل بخاری:
بخاری امام اهل سنت در صحیح خودش این آیه را در «باب عذاب قبر» ذکر کرده است :
بَاب ما جاء فی عَذَابِ الْقَبْرِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى «إِذْ الظَّالِمُونَ فی غَمَرَاتِ الْمَوْتِ وَالْمَلَائِكَه باسطوا أَیدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمْ الْیوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونُ» هو الْهَوَانُ وَالْهَوْنُ الرِّفْقُ.
باب آنچه در عذاب قبر ذکر شده است و فرمایش خداوند متعال «آن گاه كه این ستمكاران در سكرات مرگ گرفتارند و ملائكه بر آنها دست گشوده‏اند كه: جان خویش بیرون كنید، امروز شما را به عذابى خواركننده عذاب مى‏كنند» هوان یعنی خواری ...
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص461 ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
حسین بغوی:
بغوی نیز این آیه را در كتاب «شرح السنه» در «باب عذاب القبر» آورده است:
البغوی، الحسین بن مسعود (متوفاى516هـ)، شرح السنه، ج5، ص421، تحقیق: شعیب الأرناؤوط - محمد زهیر الشاویش، ناشر: المكتب الإسلامی - دمشق _ بیروت، الطبعه: الثانیه، 1403هـ - 1983م.
ابن حزم اندلسی:
ابن حزم در كتاب «رساله فی حكم من قال إن أرواح أهل الشقاء معذبه إلى یوم الدین»، از این آیه نتیجه گرفته است كه نفس انسان از موقع مردن تا قیامت، در حال عذاب است:
وقال تعالى (ولو ترى إذ الظالمون فی غمرات الموت والملائكه باسطو أیدیهم أخرجوا أنفسكم الیوم تجزون عذاب الهون) ( الأنعام : 93 ) فصح أن النفس معذبه كما ترى من حین موتها إلى یوم القیامه دون الأجساد.
خداوند فرموده است: اگر ببینى آن گاه كه این ستمكاران در سكرات مرگ گرفتارند و فرشتگان بر آنها دست گشوده‏اند كه جان خویش بیرون كنید، امروز شما را به عذابى خواركننده عذاب مى‏كنند. پس صحیح این است كه نفس انسان از هنگام مردنش تا روز قیامت گرفتار عذاب است نه بدن.
الأندلسی، أبو محمد علی بن أحمد بن سعید بن حزم (متوفای456 هـ)، رساله فی حكم من قال إن أرواح أهل الشقاء معذبه إلى یوم الدین ، ج3، ص219، تحقیق : د . إحسان عباس، دار النشر: المؤسسه العربیه للدراسات والنشر - بیروت / لبنان،‌ الطبعه : الثانیه، 1987 م
نظام الدین نیشابوری:
وی نیز در «تفسیر غرائب القرآن ورغائب الفرقان»، منظور از كلمه «الیوم» را در این آیه، از هنگام مردن تا عالم برزخ و قیامت است؛ پس انسان در عالم برزخ عذاب می‌شود:
(الیوم) یرید وقت الإماته أو الوقت الممتد الذی یلحقهم فیه العذاب فی البرزخ والقیامه (تجزون عذاب الهون).
مراد از یوم، وقت مردن، یا وقت ممتدی است كه عذاب در برزخ و قیامت به آنها می‌رسد.
النیسابوری، نظام الدین الحسن بن محمد بن حسین المعروف بالنظام الأعرج (متوفاى 728 هـ)، تفسیر غرائب القرآن ورغائب الفرقان، ج3، ص421، تحقیق: الشیخ زكریا عمیران، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت / لبنان، الطبعه: الأولى، 1416هـ - 1996م.
ابن تیمیه:
ابن تیمیه نیز این آیه را دلیل بر وقوع عذاب بعد از مردن می‌داند و می‌نویسد:
وقوله ( الیوم تجزون عذاب الهون ) دل على وقوع الجزاء عقب الموت
وقال تعالى فی الأنفال (ولو ترى إذ یتوفى الذین كفروا الملائكه یضربون وجوههم وأدبارهم وذوقوا عذاب الحریق ذلك بما قدمت أیدیكم وأن الله لیس بظلام للعبید) وهذا ذوق له بعد الموت.
این آیه كه می‌فرماید: امروز عقاب می‌شوید به عذاب خوار كننده، دلیل بر این است كه جزاء بعد از مردن واقع می‌شود. و خداوند در سوره انفال فرموده: و اگر ببینى كافران را هنگامى كه فرشتگان (مرگ)، جانشان را مى‏گیرند و بر صورت و پشت آنها مى‏زنند و (مى‏گویند:) بچشید عذاب سوزنده را (، به حال آنان تأسف خواهى خورد)... این چشدن عذاب، بعد از مرگ است.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج4، ص267، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
ابن قیم الجوزیه:
ابن قیم الجوزیه شاگرد ابن تیمیه بعد از نقل آیه می‌نویسد:
فقول الملائكه الیوم تجزون عذاب الهون المراد به عذاب البرزخ الذی أوله یوم القبض والموت ونظیره قوله تعالى ولو ترى إذ یتوفى الذین كفروا الملائكه یضربون وجوههم وأدبارهم وذوقوا عذاب الحریق، فهذه الاذاقه هی فی البرزخ واولها حین الوفاه.
سخن فرشته كه می‌گوید:‌ امروز به عذاب سخت عقاب می‌شوید، مراد از آن عذاب برزخ است؛ همان برزخی كه ابتدای آن روز قبض روح و مردن است. نظیر این آیه، آیه دیگر است كه می‌فرماید: و اگر ببینى كافران را هنگامى كه فرشتگان .... این چشاندن در برزخ است كه ابتدای آن زمان وفات است.
الزرعی، محمد بن أبی بكر أیوب أبو عبد الله (متوفای751هـ)، مفتاح دار السعاده ومنشور ولایه العلم والإراده، ج1، ص43، دار النشر: دار الكتب العلمیه - بیروت
ب: روایاتی كه دلالت بر حیات پس از مرگ می‌كنند
علاوه بر آیات،‌ روایات نیز بر حیات انسان پس از مرگ دلالت دارند كه در این قسمت به این روایات اشاره می‌شود:
1. پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم صدای عذاب شدن یهود از درون قبر را می‌شنید:
بخاری در صحیح خود در باب «بَاب التَّعَوُّذِ من عَذَابِ الْقَبْرِ» آورده است که صدای عذاب شدن یهود از درون قبر شنیده می‌شد؛ پس مردگان حیات دارند که صدای عذاب شدنشان می‌آمد:
حدثنا محمد بن الْمُثَنَّى حدثنا یحیى حدثنا شُعْبَه قال حدثنی عَوْنُ بن أبی جُحَیفَه عن أبیه عن الْبَرَاءِ بن عَازِبٍ عن أبی أَیوبَ رضی الله عَنْهُمْ قال خَرَجَ النبی صلى الله علیه وسلم وقد وَجَبَتْ الشَّمْسُ فَسَمِعَ صَوْتًا فقال یهُودُ تُعَذَّبُ فی قُبُورِهَا وقال النَّضْرُ أخبرنا شُعْبَه حدثنا عَوْنٌ سمعت أبی سمعت الْبَرَاءَ عن أبی أَیوبَ رضی الله عنهما عن النبی صلى الله علیه وسلم.
روزی پیامبر صلى الله علیه وسلم هنگام غروب خارج شد، صدائی شنید، پس فرمود: عده‌ای از یهود هستند که در قبرهایشان عذاب می‌شوند ...
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص463 ، ح 1309، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
مسلم نیز این روایت را در صحیح خود آورده است :
حدثنا أبو بَكْرِ بن أبی شَیبَه حدثنا وَكِیعٌ ح وحدثنا عُبَیدُ اللَّهِ بن مُعَاذٍ حدثنا أبی ح وحدثنا محمد بن الْمُثَنَّى وبن بَشَّارٍ قالا حدثنا محمد بن جَعْفَرٍ كلهم عن شُعْبَه عن عَوْنِ بن أبی جُحَیفَه ح وحدثنی زُهَیرُ بن حَرْبٍ وَمُحَمَّدُ بن الْمُثَنَّى وبن بَشَّارٍ جمیعا عن یحیى الْقَطَّانِ واللفظ لِزُهَیرٍ حدثنا یحیى بن سَعِیدٍ حدثنا شُعْبَه حدثنی عَوْنُ بن أبی جُحَیفَه عن أبیه عن الْبَرَاءِ عن أبی أَیوبَ قال خَرَجَ رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم بَعْدَ ما غَرَبَتْ الشَّمْسُ فَسَمِعَ صَوْتًا فقال یهُودُ تُعَذَّبُ فی قُبُورِهَا.
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص2200، ح2869، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
2. صدای خواندن سوره تبارک میت از درون قبر شنیده شده است :
ترمذی در سنن خود (که یکی از صحاح سته است) روایت آورده که صدای خواندن سوره تبارک میت از درون قبر شنیده شده است بعد می‌گوید: این روایت معتبر است:
حدثنا محمد بن عبد الْمَلِكِ بن أبی الشَّوَارِبِ حدثنا یحیى بن عَمْرِو بن مَالِكٍ النُّكْرِی عن أبیه عن أبی الْجَوْزَاءِ عن بن عَبَّاسٍ قال ضَرَبَ بَعْضُ أَصْحَابِ النبی صلى الله علیه وسلم خِبَاءَهُ على قَبْرٍ وهو لَا یحْسِبُ أَنَّهُ قَبْرٌ فإذا فیه إِنْسَانٌ یقْرَأُ سُورَه تَبَارَكَ الذی بیده الْمُلْكُ حتى خَتَمَهَا فَأَتَى النبی صلى الله علیه وسلم فقال یا رَسُولَ اللَّهِ إنی ضَرَبْتُ خِبَائِی على قَبْرٍ وأنا لَا أَحْسِبُ أَنَّهُ قَبْرٌ فإذا فیه إِنْسَانٌ یقْرَأُ سُورَه تَبَارَكَ الْمُلْكِ حتى خَتَمَهَا فقال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم هِی الْمَانِعَه هِی الْمُنْجِیه تُنْجِیهِ من عَذَابِ الْقَبْرِ.
قال أبو عِیسَى هذا حَدِیثٌ حَسَنٌ غَرِیبٌ من هذا الْوَجْهِ وفی الْبَاب عن أبی هُرَیرَه.
ابن عباس می‌گوید بعضی از اصحاب رسول الله صلى الله علیه وسلم خیمه‌ای بر قبر برپاکردند و نمی‌دانستند که قبر است و در درون قبر کسی سوره تبارک را می‌خواندند و سوره را ختم کرد پس پیامبر صلى الله علیه وسلم آمدند آن صحابی گفت آقا جان من خیمه بر قبری زدم و نمی‌دانستم قبر است و در قبر شخصی سوره تبارک می‌خواند تا آن را ختم کرد ، پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمودند سوره تبارک او را از عذاب نجات می‌دهد ، ابو عیسی می‌گوید روایت حسن و غریب است (مورد قبول است)
الترمذی السلمی، ابوعیسی محمد بن عیسی (متوفاى 279هـ)، سنن الترمذی، ج5، ص164 تحقیق: أحمد محمد شاكر وآخرون، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
اقرار علمای اهل سنت به اعتبار سند روایت :
دیگر علمای اهل سنت که روایت را آوردند، نیز بر حسن بودن روایت تصریح كرده اند:
سیوطی می‌نویسد : ترمذی روایت را آورده است و گفته روایت حسن است و حاکم نیشابوری روایت را صحیح دانسته است:
وأخرج الترمذی وحسنه والحاكم وصححه والبیهقی عن ابن عباس قال ضرب بعض أصحاب النبی صلى الله علیه وسلم خباءه على قبر وهو لا یحسب انه قبر فإذا فیه إنسان یقرأ سوره الملك حتى ختمها فأتانی النبی صلى الله علیه وسلم فأخبره فقال رسول الله صلى الله علیه وسلم وهی المانعه هی المنجیه باب ما وقع فی حمراء الاسد من الآیات.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الخصائص الكبرى، ج1، ص364، ناشر:دار الكتب العلمیه - بیروت - 1405هـ - 1985م.
اشبیلی ازدی نیز سخن ترمذی را در تحسین روایت نقل كرده است:
قال أبو عیسى : هذا حدیث حسن غریب من هذا الوجه .
الاشبیلی الازدی ، أبو محمد عبد الحق بن عبد الرحمن بن عبد الله (معروف بابن الخراط) (متوفاى581هـ) ، الأحكام الشرعیه الكبرى ، ج4، ص34، تحقیق : أبو عبد الله حسین بن عكاشه ، ناشر : مكتبه الرشد - السعودیه / الریاض ، الطبعه : الأولى ، 1422هـ - 2001م .
قرطبی می‌نویسد :
قال حدیث حسن غریب.
الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد بن أبی بكر بن فرح (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج18، ص205، ناشر: دار الشعب – القاهره.
زرعی دمشقی می‌گوید :
قال الترمذى هذا حدیث حسن غریب.
أبو عبد الله شمس الدین محمد بن أبی بكر بن أیوب بن سعد الزرعی الدمشقی الوفاه: 751 هـ ، الروح فی الكلام على أرواح الأموات والأحیاء بالدلائل من الكتاب والسنه ، ج1، ص80 دار النشر : دار الكتب العلمیه - بیروت - 1395 – 1975
محمد بن عبد الوهاب نیز می‌گوید :
امام وهابیت روایت را آورده و می‌نویسد که ترمذی آن را آورده و گفته روایت حسن است :
وللترمذی وحسنه عن ابن عباس قال : ضرب بعض أصحاب النبی صلى الله علیه وسلم خباءه على قبر ، وهو لا یحسب أنه قبر ، فإذا فیه إنسان یقرأ سوره الملك حتى ختمها ، فأتى النبی صلى الله علیه وسلم فأخبره فقال رسول الله صلى الله علیه وسلم : ' هی المانعه ، هی المنجیه ، تنجیه من عذاب القبر ' .
محمد بن عبد الوهاب (متوفای 1206 هـ )، أحكام تمنی الموت ، ج1، ص40، تحقیق : الشیخ عبد الرحمن بن محمد السّدحان ، والشیخ عبد الله بن عبد الرحمن الجبرین ، ناشر : مطابع الریاض - الریاض ، الطبعه : الأولى .
از عبارات فوق، روشن می‌شود كه ناقلان تحسین ترمذی و تصحیح حاكم نیز به اعتبار سند این روایت اعتقاد داشته اند و گرنه تعلیقه‌ای بر آن می‌افزودند.
3. عذاب شدن سخن چین در زمان پیامبر (صلی الله علیه و آله):
در صحیح بخاری باب خاصی برای عذاب قبر تحت عنوان «87 بَاب عَذَابِ الْقَبْرِ من الْغِیبَه وَالْبَوْلِ» وجود دارد، و هنگامی كه عذاب ثابت شد، حیات هم ثابت می‌شود:
حدثنا قُتَیبَه حدثنا جَرِیرٌ عن الْأَعْمَشِ عن مُجَاهِدٍ عن طَاوُسٍ قال بن عَبَّاسٍ رضی الله عنهما مَرَّ النبی صلى الله علیه وسلم على قَبْرَینِ فقال إِنَّهُمَا لَیعَذَّبَانِ وما یعَذَّبَانِ من كَبِیرٍ ثُمَّ قال بَلَى أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ یسْعَى بِالنَّمِیمَه وَأَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ لَا یسْتَتِرُ من بَوْلِهِ قال ثُمَّ أَخَذَ عُودًا رَطْبًا فَكَسَرَهُ بِاثْنَتَینِ ثُمَّ غَرَزَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا على قَبْرٍ ثُمَّ قال لَعَلَّهُ یخَفَّفُ عنهما ما لم ییبَسَا.
پیامبر صلى الله علیه وسلم بر دو قبر گذشت؛ پس فرمود این دو نفر دارند عذاب می‌شوند و به خاطر گناه کبیره عذاب نمی‌شوند سپس فرمود بله اما یکی از آن دو خبر چین بود و دیگری در جلوی مردم ادرار می‌کرد سپس حضرت یک چوب تر برداشت و دو قسمتش کرد و روی قبر شان گذاشت و فرمود بلکه خدا قبل از خشک شدن چوب در عذابشان تخفیف دهد.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص464 ، ح1312، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
4. پناه بردن رسول خدا از عذاب قبر:
در صحیح بخاری باب خاصی برای پناه بردن به خدا از عذاب قبر «بَاب التَّعَوُّذِ من عَذَابِ الْقَبْرِ» وجود دارد كه خود رسول خدا صلی الله علیه وآله از عذاب قبر به خداوند پناه بره است و در این باره به دو روایت آن اشاره می‌كنیم.
روایت اول:
حدثنا مُعَلًّى حدثنا وُهَیبٌ عن مُوسَى بن عُقْبَه قال حَدَّثَتْنِی ابْنَه خَالِدِ بن سَعِیدِ بن الْعَاصِ أنها سَمِعَتْ النبی صلى الله علیه وسلم وهو یتَعَوَّذُ من عَذَابِ الْقَبْرِ.
از دختر خالد نقل می‌کند که از پیامبر صلى الله علیه وسلم شنید که حضرت از عذاب قبر به خدا پناه می‌برند .
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص463، ح1310، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
روایت دوم:
حدثنا مُسْلِمُ بن إبراهیم حدثنا هِشَامٌ حدثنا یحیى عن أبی سَلَمَه عن أبی هُرَیرَه رضی الله عنه قال كان رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم یدْعُو اللهم إنی أَعُوذُ بِكَ من عَذَابِ الْقَبْرِ وَمِنْ عَذَابِ النَّارِ وَمِنْ فِتْنَه الْمَحْیا وَالْمَمَاتِ وَمِنْ فِتْنَه الْمَسِیحِ الدَّجَّالِ.
ابوهریره گفت : پیامبر صلى الله علیه وسلم این‌گونه دعا می‌کردند : خدایا به تو پناه می‌برم از عذاب قبر و عذاب دوزخ و فتنه زنده شدن و مردن و فتنه مسیح دجال.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص463، ح1311 ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
نتیجه این روایات این است که لازمه عذاب در قبر، حیات و زنده بودن در قبر است؛ چرا كه عذاب بدون حیات امکان ندارد پس مرده در قبر حیات دارد.
5. سؤال پرسیدن از میت در قبر:
طبق روایت دیگر، رسول خدا صلی الله علیه وآله از سؤال در قبر سخن گفت و مسلمانان كه این سخن را شنیدند ضجه زدند:
حدثنا یحیى بن سُلَیمَانَ حدثنا بن وَهْبٍ قال أخبرنی یونُسُ عن بن شِهَابٍ أخبرنی عُرْوَه بن الزُّبَیرِ أَنَّهُ سمع أَسْمَاءَ بِنْتَ أبی بَكْرٍ رضی الله عنهما تَقُولُ قام رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم خَطِیبًا فذكر فِتْنَه الْقَبْرِ التی یفْتَتِنُ فیها الْمَرْءُ فلما ذَكَرَ ذلك ضَجَّ الْمُسْلِمُونَ ضَجَّه زاد غندر عذاب القبر حق.
پیامبر صلى الله علیه وسلم در خطبه‌ای امتحان در قبر و اینکه از انسان در قبر سؤال می‌شود را ذکر کرد و مسلمانان در این هنگام ضجه زدند و گریه کردند، غندر اضافه کرد که عذاب قبر حق است.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص462 ، ح1307، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
6. شنیده شدن صدای عذاب شدن مردگان در قبر:
مسلم نیشابوری امام اهل سنت در صحیح خودش آورده است که صدای عذاب شدن مردگان در قبر را می‌شود شنید :
حدثنا محمد بن الْمُثَنَّى وبن بَشَّارٍ قالا حدثنا محمد بن جَعْفَرٍ حدثنا شُعْبَه عن قَتَادَه عن أَنَسٍ أَنَّ النبی صلى الله علیه وسلم قال لَوْلَا أَنْ لَا تَدَافَنُوا لَدَعَوْتُ اللَّهَ أَنْ یسْمِعَكُمْ من عَذَابِ الْقَبْرِ.
از انس نقل می‌کند که پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمودند : اگر نمی‌ترسیدم که از دفن همدیگر امتناع کنید دعا می‌کردم تا صدای عذاب شدن مردگان در قبر را می‌شنیدید .
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص2200، ح2868، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
استدلال ابن تیمیه به شنیدن اموات :
حتی ابن تیمیه به این روایت بر شنیدن مردگان (كه فرع بر زنده بودن آنها است) استدلال می‌کند :
وثبت عنه فی الصحیح أنه قال لولا أن لا تدافنوا لسألت الله أن یسمعكم عذاب القبر مثل الذی أسمع وثبت عنه فی الصحیح أنه نادى المشركین یوم بدر لما ألقاهم فی القلیب وقال ما أنتم بأسمع لما أقول منهم والآثار فی هذا كثیره منتشره والله أعلم .
و ثابت است این روایت از پیامبر در صحیح مسلم که پیامبر فرمود : اگر نمی‌ترسیدم که از دفن همدیگر امتناع کنید دعا می‌کردم تا صدای عذاب شدن مردگان در قبر را می‌شنیدید همانطوری که من می‌شنوم و ثابت شده در صحیح بخاری و مسلم که پیامبر با کشته شدگان مشرکین وقتی که در چاه بدر انداخت صحبت کرد و فرمود شما شنواتر آنها نیستید و روایات در این باره زیاد است و الله اعلم .
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج4، ص273، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
7. حیات طفلان شیرخواره در بهشت
ابراهیم فرزند رسول الله صلی الله علیه و آله وسلم در بهشت مرضعه (دایه) دارد.
بخاری امام اهل سنت در صحیح خودش روایت را از پیامبر صلی الله علیه و آله این‌گونه نقل كرده است:
حدثنا أبو الْوَلِیدِ حدثنا شُعْبَه عن عَدِی بن ثَابِتٍ أَنَّهُ سمع الْبَرَاءَ رضی الله عنه قال لَمَّا توفى إِبْرَاهِیمُ علیه السَّلَام قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم إِنَّ له مُرْضِعًا فی الْجَنَّه.
براء می‌گوید : وقتی ابراهیم علیه السلام(فرزند پیامبر) از دنیا رفت ، پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمودند : در بهشت کسی هست که ابراهیم را شیر می‌دهد .
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص465، ح1316، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
پس حضرت ابراهیم زنده است و بعد از مردن حیات دارد.
عمومیت این حكم برای تمام اطفال مسلمان :
این روایت طبق نظر شارحین صحیح بخاری اختصاصی به ابراهیم فرزند رسول الله صلى الله علیه و آله وسلم ندارد و شامل اطفال مسلمانان می‌شود.
ابن بطال قرطبی می‌نویسد:
وعلى هذا القول جمهور علماء المسلمین أن أطفال المسلمین فى الجنه إلا المجبره ، فإنهم عندهم فى المشیئه ، وهو قول مجهول مردود بإجماع الحجه الذین لا یجوز علیهم الغلط ، ولا یسوغ مخالفتهم .
و بنا بر این قول است كه جمهور علماء مسلمانان عقیده دارند که اطفال مسلمانان وارد بهشت می‌شوند غیر از فرقه مجبره ...
إبن بطال البكری القرطبی، ابوالحسن علی بن خلف بن عبد الملك (متوفاى449هـ)، شرح صحیح البخاری، ج3، ص368 تحقیق: ابوتمیم یاسر بن إبراهیم، ناشر: مكتبه الرشد - السعودیه / الریاض، الطبعه: الثانیه، 1423هـ - 2003م.
بدر الدین عینی می‌نویسد:
حدَّثنا أبُو الوَلِیدِ قال حدَّثنا شُعْبَه عنْ عَدِی بنِ ثَابِتٍ أنَّهُ سَمِعَ البَرَاءَ رضی الله تعالى عنهُ . قال لَمَّا تُوُفِّی أبْرَاهِیمْ علیه السلاَمُ قال رسولُ الله صلى الله علیه وسلم إنَّ لَهُ مُرْضِعا فِی الجَنَّه .
مطابقته للترجمه من حیث إن النبی ، صلى الله علیه وسلم ، أخبر أن لأبنه إبراهیم مرضعا فی الجنه ، وهذا یدل على أن أولاد المسلمین الأطفال فی الجنه .
....طبق روایت ذکر شده بخاطر اینکه پیامبر صلى الله علیه وسلم خبر داد که برای فرزندش ابراهیم مرضعه است در بهشت و این دلیل است بر اینکه اطفال مسلمانان در بهشت هستند.
العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد (متوفاى 855هـ)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج8، ص211 ، ح2831، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
اجماع اهل سنت ، بر حیات اطفال بعد از مرگ :
ابو بكر حدادی در پاسخ سؤالی گفته است: به اجماع اهل سنت تمام فرزندان آدم كه دارای روح هستند در عالم قبر مورد سؤال واقع می‌شوند:
فَإِنْ قِیلَ هَلْ یسْأَلُ الطِّفْلُ الرَّضِیعُ فَالْجَوَابُ أَنَّ كُلَّ ذِی رُوحٍ مِنْ بَنِی آدَمَ فَإِنَّهُ یسْأَلُ فِی الْقَبْرِ بِإِجْمَاعِ أَهْلِ السُّنَّه لَكِنْ یلَقِّنُهُ الْمَلَكُ فَیقُولُ لَهُ مَنْ رَبُّك ثُمَّ یقُولُ لَهُ قُلْ اللَّهَ رَبِّی ثُمَّ یقُولُ لَهُ مَا دِینُك ثُمَّ یقُولُ لَهُ قُلْ دِینِی الْإِسْلَامُ ثُمَّ یقُولُ لَهُ مَنْ نَبِیك ثُمَّ یقُولُ لَهُ قُلْ نَبِیی مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَا یلَقِّنُهُ بَلْ یلْهِمُهُ اللَّهُ حَتَّى یجِیبَ كَمَا أُلْهِمَ عِیسَى عَلَیهِ السَّلَامُ فِی الْمَهْدِ.
پس اگر گفته شود آیا از طفل شیرخوار سؤال می‌شود؟ جواب این است كه به اجماع اهل سنت تمام ذی روح از فرزندان آدم در عالم قبر مورد سؤال قرار می‌گیرند، ولی فرشته به او تلقین می‌كند كه پروردگارت خداوند و دینت اسلام و پیامبرت رسول خدا صلی الله علیه وسلم است. برخی گفته است كه فرشته به او تلقین نمی‌كند بلكه خداوند به او الهام می‌كند تا این‌كه جواب بدهد همانگونه كه به حضرت عیسی علیه السلام در گهوار الهام شد.
الحدادی العبادی الحنفی ، أبو بكر بن علی بن محمد (متوفاى800هـ)، الجوهره النیره شرح مختصر القدوری، ج1، ص 398 ، طبق برنامه الجامع الكبیر.
8. پرواز برخی افراد بهشتی با فرشتگان
پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمودند: جعفر بن ابی طالب را در بهشت دیدم با دو بال همراه فرشته پرواز می‌کند پس حضرت جعفر بعد از شهادت حیات دارد:
6464 حدثنا أحمد بن المقدام حدثنا عبد الله بن جعفر المدینی وكان خیرا من أبیه إن شاء الله حدثنا العلاء عن أبیه عن أبی هریره قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم رأیت جعفر بن أبی طالب ملكا یطیر مع الملائكه بجناحین فی الجنه.
ابوهریره از پیامبر صلى الله علیه وسلم نقل می‌کند که فرمود : جعفر بن ابی طالب را در بهشت دیدم با دو بال همراه فرشته پرواز می‌کند .
أبو یعلی الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنی (متوفاى307 هـ)، مسند أبی یعلی، ج11، ص350، تحقیق: حسین سلیم أسد، ناشر: دار المأمون للتراث - دمشق، الطبعه: الأولى، 1404 هـ – 1984م.
همین روایت را حاکم نیشابوری در مستدرک آورده است و می‌گوید این روایت صحیح است :
أخبرنی أحمد بن كامل القاضی ثنا الهیثم بن خلف الدوری ثنا محمد بن المثنى حدثنی عبید الله بن عبد المجید الحنفی ثنا ربیعه بن كلثوم عن سلمه بن وهرام عن عكرمه عن بن عباس رضی الله عنهما قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم دخلت الجنه البارحه فنظرت فیها فإذا جعفر یطیر مع الملائكه وإذا حمزه متكئ على سریر.
صحیح الإسناد ولم یخرجاه هذه أحادیث تركها فی الإملاء.
الحاكم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرك علی الصحیحین، ج3، ص217،ح4890، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت الطبعه: الأولى، 1411هـ - 1990م
و در جای دیگر آورده است:
حدثنا أبو محمد المزنی ثنا الهیثم بن خلف الدوری ثنا محمد بن المثنى حدثنی عبید الله بن عبد المجید الحنفی ثنا زمعه بن صالح عن سلمه بن وهرام عن عكرمه عن بن عباس رضی الله عنهما قال قال رسول الله صلى الله علیه وسلم دخلت الجنه البارحه فنظرت فیها فإذا جعفر یطیر مع الملائكه وإذا حمزه متكئ على سریر. هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه.
الحاكم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرك علی الصحیحین،ج3،ص231، ح4933، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت الطبعه: الأولى، 1411هـ - 1990م
بزرگان اهل سنت در كتابهای ذیل، این روایت را آورده‌اند :
الذهبی الشافعی، شمس الدین ابوعبد الله محمد بن أحمد بن عثمان (متوفاى 748 هـ)، سیر أعلام النبلاء، ج1، ص212، تحقیق : شعیب الأرناؤوط , محمد نعیم العرقسوسی ، ناشر : مؤسسه الرساله - بیروت ، الطبعه : التاسعه ، 1413هـ .
ابن كثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، السیره النبویه، ج3، ص467، طبق برنامه الجامع الكبیر.
الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بكر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج9، ص273، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الكتاب العربی - القاهره، بیروت – 1407هـ.
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج7، ص76،تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
العینی الغیتابی الحنفی، بدر الدین ابومحمد محمود بن أحمد (متوفاى 855هـ)، عمده القاری شرح صحیح البخاری، ج8، ص22،ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
الهندی، علاء الدین علی المتقی بن حسام الدین (متوفاى975هـ)، كنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، ج5، ص287، تحقیق: محمود عمر الدمیاطی، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1419هـ - 1998م.
پس طبق این روایت حضرت جعفر بن ابی طالب بعد از شهادت در بهشت متنعم است و با دو بالی که خداوند به او داده است همراه فرشته‌ها پرواز می‌کند ، و این بعد از شهادت است و در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم بوده است .
9. حضرت موسی (علیه السلام) در قبرش زنده است و نماز می‌خواند:
امام اهل سنت مسلم نیشابوری در کتاب صحیح خود روایت آورده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شب معراج حضرت موسی را دید که در قبر خود نماز می‌خواند:
حدثنا هَدَّابُ بن خَالِدٍ وَشَیبَانُ بن فَرُّوخَ قالا حدثنا حَمَّادُ بن سَلَمَه عن ثَابِتٍ الْبُنَانِی وَسُلَیمَانَ التَّیمِی عن أَنَسِ بن مَالِكٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم قال أَتَیتُ وفی رِوَایه هَدَّابٍ مَرَرْتُ على مُوسَى لَیلَه أُسْرِی بِی عِنْدَ الْكَثِیبِ الْأَحْمَرِ وهو قَائِمٌ یصَلِّی فی قَبْرِهِ.
وحدثنا عَلِی بن خَشْرَمٍ أخبرنا عِیسَى یعْنِی بن یونُسَ ح وحدثنا عُثْمَانُ بن أبی شَیبَه حدثنا جَرِیرٌ كلاهما عن سُلَیمَانَ التَّیمِی عن أَنَسٍ ح وحدثناه أبو بَكْرِ بن أبی شَیبَه حدثنا عَبْدَه بن سُلَیمَانَ عن سُفْیانَ عن سُلَیمَانَ التَّیمِی سمعت أَنَسًا یقول قال رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم مَرَرْتُ على مُوسَى وهو یصَلِّی فی قَبْرِهِ وزاد فی حدیث عِیسَى مَرَرْتُ لَیلَه أُسْرِی بِی.
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص1845، ح2375، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
این روایت در كتابهای ذیل نیز آمده است:
إبن أبی شیبه الكوفی، ابوبكر عبد الله بن محمد (متوفاى235 هـ)، الكتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ج7، ص335، تحقیق: كمال یوسف الحوت، ناشر: مكتبه الرشد - الریاض، الطبعه: الأولى، 1409هـ.
الصنعانی، ابوبكر عبد الرزاق بن همام (متوفاى211هـ)، المصنف، ج3، ص577، تحقیق حبیب الرحمن الأعظمی، ناشر: المكتب الإسلامی - بیروت، الطبعه: الثانیه، 1403هـ.
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج3، ص120، ناشر: مؤسسه قرطبه مصر.
البزار، ابوبكر أحمد بن عمرو بن عبد الخالق (متوفاى292 هـ)، البحر الزخار (مسند البزار) ج14، ص120، تحقیق: د. محفوظ الرحمن زین الله، ناشر: مؤسسه علوم القرآن، مكتبه العلوم والحكم - بیروت، المدینه الطبعه: الأولى، 1409 هـ.
النسائی، ابوعبد الرحمن أحمد بن شعیب بن علی (متوفاى303 هـ)، السنن الكبرى، ج1، ص419، تحقیق: د.عبد الغفار سلیمان البنداری، سید كسروی حسن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1411 - 1991.
أبو یعلی الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنی (متوفاى307 هـ)، مسند أبی یعلی، ج7، ص126، تحقیق: حسین سلیم أسد، ناشر: دار المأمون للتراث - دمشق، الطبعه: الأولى، 1404 هـ – 1984م.
سیوطی: ادعای تواترروایات این باب
سیوطی عالم بزرگ اهل سنت می‌نویسد: حیات پیامبران در قبر معلوم و در نزد ما علمی قطعی است به خاطر ادله و روایات متواتر در این باب.
فأقول حیاه النبی صلى الله علیه وسلّم فی قبره هو وسائر الأنبیاء معلومه عندنا علماً قطعیاً لما قام عندنا من الأدله فی ذلك وتواترت [ به ] الأخبار ، وقد ألف البیهقی جزءاً فی حیاه الأنبیاء فی قبورهم .
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الحاوی للفتاوی فی الفقه وعلوم التفسیر والحدیث والاصول والنحو والاعراب وسائر الفنون، ج2، ص139، تحقیق: عبد اللطیف حسن عبد الرحمن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
السبكی:
عقیده ما این است که انبیاء در قبرهایشان زنده هستند
ومن عقائدنا: أنّ الأنبیاء أحیاء فی قبورهم فأین الموت؟.
طبقات الشافعیه الكبرى، ج3، ص384 ، دار النشر : هجر للطباعه والنشر والتوزیع - 1413هـ ، الطبعه : ط2 ، تحقیق : د. محمود محمد الطناحی د.عبد الفتاح محمد الحلو
قسطلانى
حیات انبیاء ثابت و معلوم است
ولا شك أن حیاه الأنبیاء علیهم الصلاه والسلام ثابته معلومه مستمره ونبینا أفضلهم ، وإذا كان كذلك فینبغی أن تكون حیاته أكمل وأتم من حیاه سائرهم.
المواهب اللدنیه: ج3 ص 413.
زینی دحلان
زینی دحلان مفتی اعظم عربستان می‌نویسد: حیات انبیاء در نزد اهل سنت ثابت است.
وحیاه الأنبیاء علیهم الصلاه والسلام فی قبورهم ثابته عند أهل السنه بأدلّه كثیره منها حدیث مررت على موسى لیله أسرى بی یصلى فی قبره
الدرر السنیه فی الرد على الوهابیه، ص13.
نتیجه:
با توجه به آیات و روایات فوق، روشن می‌شود كه مردگان پس از رفتن از این دنیا زنده هستند و طبق نظر علمای اهل سنت، حیات پس از مرگ مختص به شهدا نیست؛ بلكه شامل تمامی اموات می‌شود.
10. عذاب قبر حق است:
در روایت دیگر آمده است كه عایشه از رسول خدا از عذاب قبر سؤال كرد،‌ حضرت فرمود: عذاب قبر حق است:
حدثنا عَبْدَانُ أخبرنی أبی عن شُعْبَه سمعت الْأَشْعَثَ عن أبیه عن مَسْرُوقٍ عن عَائِشَه رضی الله عنها أَنَّ یهُودِیه دَخَلَتْ علیها فَذَكَرَتْ عَذَابَ الْقَبْرِ فقالت لها أَعَاذَكِ الله من عَذَابِ الْقَبْرِ فَسَأَلَتْ عَائِشَه رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم عن عَذَابِ الْقَبْرِ فقال نعم عَذَابُ الْقَبْرِ حق قالت عَائِشَه رضی الله عنها فما رأیت رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه وسلم بَعْدُ صلى صَلَاه إلا تَعَوَّذَ من عَذَابِ الْقَبْرِ.
یک زن یهودی بر عایشه وارد شد پس از عذاب قبر سخن گفت و به عایشه گفت خدا تو را از عذاب قبر حفظ کند پس عایشه از پیامبر صلى الله علیه وسلم درمورد عذاب قبر سؤال کرد پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمود عذاب قبر حق است ، عایشه می‌گوید که پیامبر صلى الله علیه وسلم بعد از هر نماز از عذاب قبر به خدا پناه می‌برد.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص462 ،ح1306، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 - 1987.
11.انبیاء درون قبر نماز می‌خوانند :
ابو یعلی در مسند خود روایت کرده است که انبیاء درون قبر زنده هستند و نمار می‌خوانند:
حدثنا أبو الجهم الأزرق بن علی حدثنا یحیى بن أبی بكیر حدثنا المستلم بن سعید عن الحجاج عن ثابت البنانی عن أنس بن مالك قال رسول الله صلى الله علیه وسلم الأنبیاء أحیاء فی قبورهم یصلون.
انس بن مالک می‌گوید پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمود: انبیاء در قبرهایشان زنده هستند و نماز می‌خوانند.
أبو یعلی الموصلی التمیمی، أحمد بن علی بن المثنی (متوفاى307 هـ)، مسند أبی یعلی، ج6، ص147، حدیث3425، تحقیق: حسین سلیم أسد، ناشر: دار المأمون للتراث - دمشق، الطبعه: الأولى، 1404 هـ – 1984م.
هیثمی می‌گوید که راویان این روایت همه ثقه هستند و روایت صحیح است.
رواه أبو یعلى والبزار ورجال أبی یعلى ثقات
الهیثمی، ابوالحسن نور الدین علی بن أبی بكر (متوفاى 807 هـ)، مجمع الزوائد ومنبع الفوائد، ج8، ص211، ناشر: دار الریان للتراث/‏ دار الكتاب العربی - القاهره، بیروت – 1407هـ.
ملا علی قاری می‌نویسد روایت صحیح است.
وصح خبر ( الأنبیاء أحیاء فی قبورهم ، یصلون )
ملا علی القاری، نور الدین أبو الحسن علی بن سلطان محمد الهروی (متوفاى1014هـ)، مرقاه المفاتیح شرح مشكاه المصابیح، ج3، ص415، تحقیق: جمال عیتانی، ناشر: دار الكتب العلمیه - لبنان/ بیروت، الطبعه: الأولى، 1422هـ - 2001م .
مناوی می‌نویسد روایت صحیح است.
وهو حدیث صحیح
المناوی، محمد عبد الرؤوف بن علی بن زین العابدین (متوفاى 1031هـ)، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج3، ص184، ناشر: المكتبه التجاریه الكبری - مصر، الطبعه: الأولى، 1356هـ.
البانی نیز روایت را صحیح دانسته است.
الألبانی, سلسله الأحادیث الصحیحه: ج2 ص187ـ 189, حدیث رقم:621.
تواتر روایات و اجماع علمای اهل سنت بر حیات انبیاء بعد از وفات
ابن حجر هیتمی از بزرگان اهل سنت می‌نویسد: علمای اهل سنت بر حیات انبیاء بعد از مردن اجماع دارند و روایات متواتر بر این مطلب وجود دارد.
الْإِجْمَاعِ على حَیاه الْأَنْبِیاءِ كما تَوَاتَرَتْ بِهِ الْأَخْبَارُ .
الهیثمی، ابوالعباس أحمد بن محمد بن علی ابن حجر (متوفاى973هـ)، الفتاوى الكبرى الفقهیه ، ج2، ص135، ناشر : دار الفكر
پس روایت از نظر بزرگان اهل سنت صحیح است و ثابت می‌کند که انبیاء بعد از مردن در قبر زنده هستند.
12. رسول الله ص بعد از وفات جواب سلام را می‌دهد
حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا عبد اللَّهِ بن یزِیدَ ثنا حَیوَه ثنا أبو صَخْرٍ أَنَّ یزِیدَ بن عبد اللَّهِ بن قُسَیطٍ أخبره عن أبی هُرَیرَه عن رسول اللَّهِ صلى الله علیه وسلم قال ما من أَحَدٍ یسَلِّمُ علی الا رَدَّ الله عزوجل إلی روحی حتى أَرُدَّ علیه السَّلاَمَ.
پیامبر ص فرمودند: هر کس که به من سلام می‌کند خداوند روح من را برمی‌گرداند تا جواب سلامش را بدهم.
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج2، ص527، حدیث10827، ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر.
همین روایت در سنن ابی داود نیز آمده است.
السجستانی الأزدی، ابوداود سلیمان بن الأشعث (متوفاى 275هـ)، سنن أبی داود، ج2، ص218، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، ناشر: دار الفكر.
تصحیح سند روایت توسط علمای اهل سنت:
نووی از بزرگان اهل سنت می‌گوید سند روایت صحیح است:
334 وروینا فیه أیضا بإسناد صحیح عن أبی هریره أیضا أن رسول الله صلى الله علیه وسلم قال ) ما من أحد یسلم علی إلا رد الله علی روحی حتى أرد علیه السلام .
الإمام النووی الوفاه: 676هـ ، الأذكار المنتخبه من كلام سید الأبرار ، ج1، ص66 دار النشر : دار الكتب العربی - بیروت - 1404هـ - 1984م.
نووی: سند روایت صحیح است.
رواه أبو داود بإسناد صحیح
أبو زكریا یحیى بن شرف النووی الوفاه: 676 هـ ، ریاض الصالحین من كلام سید المرسلین ، ج1، ص255، دار النشر : دار الفكر - بیروت - 1421هـ -2000م ، الطبعه : الثالثه
النووی الشافعی، محیی الدین أبو زكریا یحیى بن شرف بن مر بن جمعه بن حزام (متوفاى676 هـ)، المجموع، ج8، ص200، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر والتوزیع، التكمله الثانیه.
رواه أبو داود بإسناد صحیح .
یحیى بن مری بن حسن بن حسین بن محمد بن جمعه بن حزام الحزامی، الحورانی، أبو زكریا، محیی الدین الدمشقی الشافعی الوفاه: 24 / 676 هـ ، خلاصه الاحكام فی مهمات السنن وقواعد الاسلام ، ج1، ص441 دار النشر : مؤسسه الرساله - لبنان - بیروت - 1418هـ - 1997م ، الطبعه : الاولى ، تحقیق : حققه وخرج أحادیثه: حسین إسماعیل الجمل
ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت می‌نویسد: این روایت بر طبق تصحیح مسلم نیشابوری است و ائمه اهل سنت طبق آن فتوی دادند به جواز سلام کردن بر قبر پیامبر ص :
وهذا الحدیث على شرط مسلم
أحمد بن عبد الحلیم بن تیمیه الحرانی أبو العباس الوفاه: 728 ،اقتضاء الصراط المستقیم مخالفه أصحاب الجحیم ، ج1، ص324، دار النشر : مطبعه السنه المحمدیه - القاهره - 1369 ، الطبعه : الثانیه ، تحقیق : محمد حامد الفقی
وعلى هذا الحدیث اعتمد الأئمه فی السلام علیه عند قبره صلوات الله وسلامه علیه
أحمد بن عبد الحلیم بن تیمیه الحرانی أبو العباس الوفاه: 728 ، قاعده جلیله فی التوسل والوسیله ، ج1، ص71، دار النشر : المكتب الإسلامی - بیروت - 1390 - 1970 ، تحقیق : زهیر الشاویش
انصاری شافعی می‌نویسد: سند روایت صحیح است.
قلت : رواه أبو داود ( 1350 ) بإسناد جید ،
الأنصاری الشافعی، سراج الدین أبی حفص عمر بن علی بن أحمد المعروف بابن الملقن(متوفاى804هـ)، البدر المنیر فی تخریج الأحادیث والأثار الواقعه فی الشرح الكبیر، ج5، ص290 تحقیق: مصطفی ابوالغیط و عبدالله بن سلیمان ویاسر بن كمال، ناشر: دار الهجره للنشر والتوزیع - الریاض-السعودیه، الطبعه: الاولى، 1425هـ-2004م.
عمر بن علی بن أحمد الوادیاشی الأندلسی
رواه أبو داود بإسناد على شرط الصحیح
عمر بن علی بن أحمد الوادیاشی الأندلسی الوفاه: 804 ، تحفه المحتاج إلى أدله المنهاج ، ج2، ص190، دار النشر : دار حراء - مكه المكرمه - 1406 ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : عبد الله بن سعاف اللحیانی
ابن حجر عسقلانی می‌گوید روایت صحیح است:
ورواته ثقات
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج6، ص488، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
الشربینی الخطیب الشافعی
رواه أبو داود بإسناد صحیح
الشربینی الخطیب الشافعی ، شمس الدین محمد (متوفاى977هـ) ، مغنی المحتاج إلی معرفه معانی ألفاظ المنهاج، ج1، ص512، ناشر: دار الفكر – بیروت.
الزرقانی
أخرجه أبو داود ورجاله ثقات
الزرقانی، محمد بن عبد الباقی بن یوسف (متوفاى1122هـ) شرح الزرقانی علی موطأ الإمام مالك، ج4، ص357، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1411هـ.
علمای اهل سنت: لازمه این روایت حیات علی الدوام و همشگی پیامبر ص است:
سیوطی از بزرگان اهل سنت می‌نویسد از این روایت حیات همیشگی برای پیامبر ص ثابت می‌شود :
روینا فی الترمذی قال : قال رسول الله صلى الله علیه وسلّم : ( ما من أحد یسلم علی إلا رد الله علی روحی حتى أرد علیه السلام ) یؤخذ من هذا الحدیث أن النبی صلى الله علیه وسلّم حی على الدوام وذلك أنه محال عاده أن یخلو الوجود كله من واحد مسلم على النبی صلى الله علیه وسلّم فی لیل أو نهار فإن قلت : قوله علیه السلام : (إلا رد الله إلی روحی) لا یلتئم مع كونه حیاً على الدوام بل یلزم منه أن تتعدد حیاته ووفاته فی أقل من ساعه إذ الوجود لا یخلو من مسلم یسلم علیه كما تقدم بل یتعدد السلام علیه فی الساعه الواحده كثیراً . فالجواب : والله أعلم أن یقال : المراد بالروح هنا النطق مجازاً فكأنه قال علیه السلام إلا رد الله إلی نطقی وهو حی على الدوام ،
در کتاب ترمذی روایت کردیم که پیامبر ص فرمودند: هر کس که به من سلام می‌کند خداوند روح من را برمی‌گرداند تا جواب سلامش را بدهم. از این حدیث استفاده می‌شود که پیامبر ص همیشه زنده است ؛ زیرا محال است که در شبانه روز کسی نباشد که بر پیامبر صلی الله علیه وآله سلام نفرستد.
اگر گفته شود که این فرمایش حضرت ، تناسبی با حیات همیشگی و علی الدوام ندارد؛ بلکه لازم می‌آید تعدد حیات و وفات پیامبر صلی الله علیه واله در کمتر از یک ساعت؛ چون عالم خالی نمی‌شود از مسلمانی که بر پیامبر ص سلام می‌فرستد؛ بلکه در یک ساعت سلامهای متعددی بر حضرت می‌شود، جواب: منظور از روح در این حدیث مجازاً نطق و حرف زدن است پس اینگار پیامبر صلی الله علیه وآله فرموده باشند که خدا قدرت حرف زدن را به من برمی‌گرداند و پیامبر صلی الله علیه وآله حیات همیشگی و علی الدوام دارد.
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الحاوی للفتاوی فی الفقه وعلوم التفسیر والحدیث والاصول والنحو والاعراب وسائر الفنون، ج2، ص143، تحقیق: عبد اللطیف حسن عبد الرحمن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
صالحی شامی
الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیره خیر العباد، ج12، ص364، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1414هـ.
مناوی
المناوی، محمد عبد الرؤوف بن علی بن زین العابدین (متوفاى 1031هـ)، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، ج5، ص467، ناشر: المكتبه التجاریه الكبری - مصر، الطبعه: الأولى، 1356هـ.
سخاوی
السخاوی, القول البدیع فی الصلاه على الحبیب الشفیع: ص243.
پس طبق این حدیث حضرت حیات دارد و جواب سلام مسلمان را از درون قبر می‌دهد.
مسلمانان در هر نماز بر پیامبر ص سلام می‌دهند به سلام خطاب، السلام علیك أیها النبی ورحمه الله وبركاته و حتی لجنه افتاء عربستان نیز به آن فتوی داده است و ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت می‌گوید: سلام خطابی به کسی می‌شود که صدا را می‌شنود.
جواب لجنه افتاء عربستان در مورد کیفیت تشهد و سلام نماز:
صفه التشهد الذی كان یقوله رسول الله ( ص ) فی صلاته ویأمر أصحابه بها هی ما أخرجه الشیخان فی الصحیحین عن عبد اللّه بن مسعود رضی الله عنه قال : علمنی رسول الله (صلی الله علیه و آله) كفی بین كفیه كما یعلمنی السوره من القرآن التحیات لله والصلوات والطیبات السلام علیك أیها النبی ورحمه الله وبركاته السلام علینا وعلى عباد الله الصالحین أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدا عبده ورسوله.
وهذا هو الأصح لأن النبی ( ص ) علمه أصحابه ولم یقل إذا مت فقولوا السلام على النبی . . وبالله التوفیق وصلى الله على نبینا محمد وآله وصحبه وسلم.
طریقه تشهد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در نماز خود می‌خواند و به اصحابش دستور می‌داد، همان روایتی است که بخاری و مسلم در صحیحین از ابن مسعود : پیامبر (صلی الله علیه و آله) به من تعلیم داد در حالی که دستم در دستش بود همانگونه که سوره‌ای از قرآن یادم می‌داد، السلام علیك أیها النبی ورحمه الله وبركاته السلام علینا وعلى عباد الله الصالحین أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدا عبده ورسوله.
و این صحیح است چونکه پیامبر (صلی الله علیه و آله) به صحابه تعلیم داد و نفرمود که اگر از دنیا رفتم بگویید: السلام على النبی . .وبالله التوفیق وصلى الله على نبینا محمد وآله وصحبه وسلم.
فتاوى اللجنه الدائمه للبحوث العلمیه والإفتاء، ج 7، ص 7، الفتوى رقم 6035.
http://www.alifta.net/Fatawa/FatawaChapters.aspx?View=Page&PageID=2195&PageNo=1&BookID=3
ابن تیمیه رهبر فکری وهابیت:
وقد ثبت عنه فى الصحیحین من غیر وجه أنه كان یأمر بالسلام على أهل القبور ویقول ( قولوا السلام علیكم أهل الدیار من المؤمنین والمسلمین وانا ان شاء الله بكم لاحقون ویرحم الله المستقدمین منا ومنكم والمستأخرین نسأل الله لنا ولكم العافیه اللهم لا تحرمنا أجرهم ولا تفتنا بعدهم واغفر لنا ولهم ، فهذا خطاب لهم وإنما یخاطب من یسمع
و ثابت است روایت در صحیح بخاری و مسلم از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از طرق مختلف که دستور به سلام کردن بر مردگان داده است و می‌فرمود ( بگویید سلام بر شما ای اهل دیار مؤمنین و مسلمین و ما انشاء الله به شما ملحق می‌شویم و خداوند مستقدمین و مستأخرین از ما و شما را رحمت کند و از خداوند برای ما و شما طلب عافیت داریم ، خدایا ما از اجر و پاداششان محروم نکن و ما و آنها را ببخش. و این خطاب به مردگان است و فقط کسی که می‌شنود مورد خطاب قرار می‌گیرد.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24، ص363، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
13. صلوات مسلمانان بر پیامبر صلی الله علیه وآله در قبر عرضه می‌شود
روایت در مصنف ابن ابی شیبه استاد بخاری، مسند احمد، سنن دارمی، سنن ابی داود، سنن ابن ماجه، سنن نسائی و... آورده‌اند:
حدثنا حُسَینُ بن عَلِی عن عبد الرحمن بن جَابِرٍ عن أبی الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِی عن أَوْسِ بن أَوْسٍ قال قال رسول اللهِ صلى الله علیه وسلم ان من أَفْضَلِ أَیامِكُمْ یوم الْجُمُعَه فیه خُلِقَ آدَم وَفِیهِ النَّفْخَه وَفِیهِ الصَّعْقَه فاكثروا عَلَی من الصَّلاَه فیه فإن صَلَاتَكُمْ مَعْرُوضَه عَلَی فقال رَجُلٌ یا رَسُولَ اللهِ كَیفَ تُعْرَضُ صَلَاتُنَا عَلَیكَ وقد أَرَمْتَ یعنی بَلِیتَ فقال إنَّ اللَّهَ حَرَّمَ على الأَرْضِ أَنْ تَأْكُلَ أَجْسَادَ الأَنْبِیاءِ
رسول الله ص می‌فرماید: روز جمعه از برترین روزهاست در این روز حضرت آدم آفریده شده و دمیدن روح و نفخه صور در این روز است پس زیاد بر من در این روز درود بفرستید پس همانا که درود شما بر من عرضه می‌شود، پس شخصی گفت: ای پیامبر خدا چگونه بر شما عرضه می‌شود در حالی که بدن شما از بین می‌رود، پس حضرت فرمود: خداوند بر زمین حرام کرده است که اجساد انبیاء را از بین ببرد.
إبن أبی شیبه الكوفی، ابوبكر عبد الله بن محمد (متوفاى235 هـ)، الكتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ج2، ص253، حدیث8697، تحقیق: كمال یوسف الحوت، ناشر: مكتبه الرشد - الریاض، الطبعه: الأولى، 1409هـ.
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى241هـ)، مسند أحمد بن حنبل، ج4، ص8، ناشر: مؤسسه قرطبه – مصر.
الدارمی ، أبو محمد عبدالله بن عبدالرحمن (متوفاى255هـ) ، سنن الدارمی ، ج1، ص445، تحقیق : فواز أحمد زمرلی / خالد السبع العلمی ، ناشر : دار الكتاب العربی - بیروت ، الطبعه : الأولى ، 1407هـ
السجستانی الأزدی، ابوداود سلیمان بن الأشعث (متوفاى 275هـ)، سنن أبی داود، ج1، ص275، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، ناشر: دار الفكر.
القزوینی، ابوعبدالله محمد بن یزید (متوفاى275هـ)، سنن ابن ماجه، ج1، ص345، تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار الفكر - بیروت.
النسائی، ابوعبد الرحمن أحمد بن شعیب بن علی (متوفاى303 هـ)، السنن الكبرى، ج1، ص519، تحقیق: د.عبد الغفار سلیمان البنداری، سید كسروی حسن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1411 - 1991.
تصحیح روایت توسط علمای اهل سنت:
حاکم نیشابوری: این حدیث طبق شرایط صحت روایات صحیح بخاری و مسلم است.
هذا حدیث صحیح على شرط الشیخین ولم یخرجاه
الحاكم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى 405 هـ)، المستدرك علی الصحیحین، ج4، ص604، تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت الطبعه: الأولى، 1411هـ - 1990م.
ذهبی نیز در تعلیقه بر مستدرک: این حدیث طبق شرایط صحت روایات صحیح بخاری و مسلم است.
تعلیق الذهبی قی التلخیص : على شرط البخاری ومسلم
المستدرك على الصحیحین للحاكم مع تعلیقات الذهبی فی التلخیص - (ج 4 / ص 604)
البانی: سند روایت صحیح است.
وإسناده صحیح وأخرجه أبو داود ( رقم 1047 و 1531 ) والنسائی ( 1 / 203 - 204 ) والدارمی ( 1 / 369 ) وابن ماجه ( رقم 1085 و 1636 ) والحاكم ( 1 / 278 ) وأحمد ( 4 / 8 )
إرواء الغلیل - (ج 1 / ص 34)
سلسله الأحادیث الصحیحه: ج4 ص32, مكتبه المعارف للنشر والتوزیع, الریاض.
الألبانی, إرواء الغلیل: ج1 ص34ـ 35, الناشر: المكتب الإسلامی, بیروت ـ لبنان, الطبعه: الثانیه,
1405 - 1985م.
نووی: این حدیث صحیح است، ابو داود و نسائی و دیگران با سند صحیح آن را آورده‌اند.
حدیث أوس بن أوس هذا صحیح ، رواه أبو داود والنسائی وغیرهما بأسانید صحیحه ،
النووی الشافعی، محیی الدین أبو زكریا یحیى بن شرف بن مر بن جمعه بن حزام (متوفاى676 هـ)، المجموع، ج4، ص469، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر والتوزیع، التكمله الثانیه.
رواه أبو داود بإسناد صحیح
أبو زكریا یحیى بن شرف النووی الوفاه: 676 هـ ،ریاض الصالحین من كلام سید المرسلین ، ج1، ص221 دار النشر : دار الفكر - بیروت - 1421هـ -2000م ، الطبعه : الثالثه
الحزامی
رواه أبو داود بإسناد صحیح .
یحیى بن مری بن حسن بن حسین بن محمد بن جمعه بن حزام الحزامی، الحورانی، أبو زكریا، محیی الدین الدمشقی الشافعی الوفاه: 24 / 676 هـ ، خلاصه الاحكام فی مهمات السنن وقواعد الاسلام ، ج1، ص441 دار النشر : مؤسسه الرساله - لبنان - بیروت - 1418هـ - 1997م ، الطبعه : الاولى ، تحقیق : حققه وخرج أحادیثه: حسین إسماعیل الجمل
الزرعی
إسناده صحیح
الزرعی الدمشقی الحنبلی، شمس الدین ابوعبد الله محمد بن أبی بكر أیوب (مشهور به ابن القیم الجوزیه ) (متوفاى751هـ)، جلاء الأفهام فی فضل الصلاه علی محمد خیر الأنام، ج1، ص80 تحقیق: شعیب الأرناؤوط - عبد القادر الأرناؤوط، ناشر: دار العروبه - الكویت، الطبعه: الثانیه، 1407 - 1987.
ابن حجر عسقلانی: سند روایت صحیح است.
سنده صحیح
العسقلانی الشافعی، أحمد بن علی بن حجر ابوالفضل (متوفاى852 هـ)، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج6، ص488، تحقیق: محب الدین الخطیب، ناشر: دار المعرفه - بیروت.
الأنصاری الشافعی
رَوَاهُ أبو دَاوُد وَغَیرُهُ بِأَسَانِیدَ صَحِیحَه
الأنصاری الشافعی ، أبویحیى زكریا (متوفاى926هـ) ، أسنى المطالب فی شرح روض الطالب ، ج1، ص268، تحقیق : د . محمد محمد تامر ، ناشر : دار الكتب العلمیه - بیروت ، الطبعه : الأولى ، 1422 هـ - 2000
الصالحی الشامی
وروى ابن ماجه - برجال ثقات
الصالحی الشامی، محمد بن یوسف (متوفاى942هـ)، سبل الهدی والرشاد فی سیره خیر العباد، ج12، ص444، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود وعلی محمد معوض، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1414هـ.
الشربینی
رواه أبو داود وغیره بأسانید صحیحه
الشربینی الخطیب الشافعی ، شمس الدین محمد (متوفاى977هـ) ، مغنی المحتاج إلی معرفه معانی ألفاظ المنهاج، ج1، ص295، ناشر: دار الفكر – بیروت.
پس طبق این روایت صحیح ثابت می‌شود که صلوات مسلمانان بر پیامبر عرضه می‌شود و حضرت آن را درک می‌کند و بدن حضرت نیز سالم می‌ماند، این را اگر حیات نگوییم چه بگوییم.
5. نظر علمای اهل سنت درمورد شنیدن مردگان
بخش پایانی این مقاله را با ذكر سخنان علمای اهل سنت را در باره شنیدگان مردگان به پایان می بریم:
1. محمد بن اسماعیل بخاری:
بخاری در کتاب صحیح بخاری که اصح کتب نزد اهل سنت بعد از قرآن است باب خاصی در باره شنیدن مردگان صدایی پای تشیع کنندگان دارد :
66 بَاب الْمَیتُ یسْمَعُ خَفْقَ النِّعَالِ.
البخاری الجعفی، ابوعبدالله محمد بن إسماعیل (متوفاى256هـ)، صحیح البخاری، ج1، ص448 تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن كثیر، الیمامه - بیروت، الطبعه: الثالثه، 1407 – 1987
و روایتش را قبلا متذكر شدیم.
2. مسلم بن الحجاج نیشابوری:
وی نیز در صحیح خودش می‌نویسد که مرده، حتی صدای پای تشیع کنندگان را که از کنار قبر برمی‌گردند، می‌شنود .
إِنَّ الْمَیتَ إذا وُضِعَ فی قَبْرِهِ إنه لَیسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِهِمْ إذا انْصَرَفُوا.
النیسابوری القشیری ، ابوالحسین مسلم بن الحجاج (متوفاى261هـ)، صحیح مسلم، ج4، ص2201، ح2870، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت.
روایات این كتاب را نیز در بحث های قبلی متذكر شدیم.
3. ابن تیمیه
ابن تیمیه رهبر فكری وهابیت به این آیات و روایات بر شنیدن مردگان استدلال کرده است :
سئل هل یتكلم المیت فی قبره؟
فقال وأما سؤال السائل هل یتكلم المیت فی قبره فجوابه أنه یتكلم وقد یسمع أیضا من كلمه كما ثبت فی الصحیح عن النبی أنه قال إنهم یسمعون قرع نعالهم وثبت عنه فی الصحیح أن المیت یسأل فی قبره فیقال له من ربك وما دینك ومن نبیك فیثبت الله الذین آمنوا بالقول الثابت فیقول الله ربی والإسلام دینی ومحمد نبی ویقال له ما تقول فی هذا الرجل الذی بعث فیكم فیقول المؤمن هو عبد الله ورسوله جاءنا بالبینات والهدى فآمنا به واتبعناه وهذا تأویل قوله تعالى (یثبت الله الذین آمنوا بالقول الثابت فی الحیاه الدنیا وفی الآخره). (ابراهٍیم/27).
از ابن تیمیه سؤال شد : آیا مرده در قبرش حرف می‌زند ؟
جواب : و اما در مورد این سؤال که آیا مرده در قبرش حرف می‌زند ؟ جواب این است که مرده هم حرف می‌زند و هم می‌تواند صدای کسی را که با او حرف می‌زند، بشنود ، همانگونه که در حدیث صحیح از نبی مکرم آمده که فرمود : مردگان صدای نعلین را می‌شنوند و ثابت شده در حدیث صحیح که از مرده در قبر سؤال می‌شود، پس به او گفته می‌شود خدای تو کیست؟ دینت چست؟ و پیامبرت کیست؟ پس خدا مؤمنین را در گفتار استوار قرار می‌دهد ، پس مؤمن جواب می‌دهد الله پروردگار و اسلام دین و محمد پیامبر من است ، پس از مؤمن سؤال می‌شود در مورد آقائی که به سوی شما مبعوث کردیم چه عقیده‌ای داری؟ پس مؤمن جواب می‌دهد که ایشان بنده و فرستاده خداست ، با آیات آشکار و هدایت به سوی ما آمد پس ما ایمان آوردیم و از ایشان پیروی کردیم و این تأویل ای آیه است.
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج4، ص273 تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه
همچنین در جای دیگر می‌گوید :
وسئل عن الأحیاء إذا زاروا الأموات هل یعلمون بزیارتهم وهل یعلمون بالمیت إذا مات من قرابتهم أو غیره؟
فأجاب الحمد لله نعم قد جاءت الآثار بتلاقیهم وتساؤلهم وعرض أعمال الأحیاء على الأموات كما روى إبن المبارك عن أبى أیوب الأنصارى قال (إذا قبضت نفس المؤمن تلقاها الرحمه من عباد الله كما یتلقون البشیر فى الدنیا فیقبلون علیه ویسألونه فیقول بعضهم لبعض أنظروا أخاكم یستریح فإنه كان فى كرب شدید قال فیقبلون علیه ویسألونه ما فعل فلان وما فعلت فلانه هل تزوجت) الحدیث
وأما علم المیت بالحی إذا زاره وسلم علیه ففی حدیث إبن عباس قال قال رسول الله (ما من أحد یمر بقبر أخیه المؤمن كان یعرفه فى الدنیا فیسلم علیه إلا عرفه ورد علیه السلام) قال إبن المبارك ثبت ذلك عن النبى صلى الله علیه وسلم وصححه عبد الحق صاحب الأحكام.
از ابن تیمیه سؤال شد وقتی زنده‌ها به زیارت قبرهای مردگان می‌روند ، آیا مردگان، زائر قبر را می‌شناسند؟ و آیا اگر کسی از خویشاوندانشان بمیرد از حال او آگاه می‌شوند؟
جواب داد : بعد از حمد و سپاس خدا ، بله، روایت در اثبات ملاقات مردگان با هم و عرضه شدن اعمال زندگان بر آنها آمده است ، مثل روایت ابن مبارک از ابوایوب انصاری که گفته : وقتی جان مؤمن گرفته می‌شود بندگان خدا به استقبال او می‌آیند همانگونه که در دنیا مردم به استقبال کسی می‌روند که مژده آورده است و از او سؤال می‌کنند ، بعضی از آنان می‌گویند اجازه دهید برادر مؤمنتان استراحت کند ، او در سختی و شدت بوده است ، سپس از او سؤال می‌کنند فلانی چکار کرد و آیا فلانی ازدواج کرد ؟ .........
و اما درمورد آگاهی مردگان به کسی که به زیارتشان می‌آید و به آنان سلام می‌کند ، در روایت ابن عباس از پیامبر آمده است ( هر کسی که به قبر برادر مؤمن خود که در دنیا او را می‌شناخت برود و به او سلام بدهد مرده او را می‌شناسد و جواب سلام او را می‌دهد ) ابن مبارک می‌گوید این روایت از پیامبر صلى الله علیه وسلم ثابت شده است و عبد الحق صاحب کتاب الاحکام این روایت را تصحیح کرده است .
ابن تیمیه الحرانی الحنبلی، ابوالعباس أحمد عبد الحلیم (متوفاى 728 هـ)، كتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج24،ص331، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مكتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.
4. ابن قیم الجوزیه:
او نیز بر تواتر روایاتی كه حاكی این مطلب كه میت زائران قبرش را می‌شناسند، تصریح كرده است:
وقد تواترت الآثار عنهم بأن المیت یعرف زیاره الحی له ویستبشر به
روایات متواتر است که مرده زائر قبرش را می‌شناسد و خوشحال می‌شود.
أبو عبد الله شمس الدین محمد بن أبی بكر بن أیوب بن سعد الزرعی الدمشقی،الروح فی الكلام على أرواح الأموات والأحیاء بالدلائل من الكتاب والسنه ، ج1، ص5 ،الوفاه: 751 هـ ، دار النشر : دار الكتب العلمیه - بیروت - 1395 – 1975
5. ابن کثیر دمشقی سلفی
ابن کثیر دمشقی سلفی از بزرگان اهل سنت در تفسیرش تصریح می‌كند كه روایات متواتر وجود دارد که مردگان، زائران قبرشان را می‌شناسند و با دیدن آنها خوشحال می‌شوند:
وقد تواترت الاثار عنهم بأن المیت یعرف بزیاره الحی له ویستبشر فروى ابن أبی الدنیا فی كتاب القبول عن عائشه رضی الله عنها قالت قال رسول الله صلى الله علیه وسلم ما من رجل یزور قبر أخیه ویجلس عنده إلا استأنس به ورد علیه حتى یقوم وروی عن أبی هریره رضی الله عنه قال إذا مر الرجل بقبر یعرفه فسلم علیه رد علیه السلام
وبه درستی که روایت متواتر از صحابه وجود دارد که مرده زائر قبرش را می‌شناسد و خوشحال می‌شود ، ابن ابی دنیا در کتاب قبول از عایشه روایت کرده که گفت : پیامبر صلى الله علیه وسلم فرمود هر کس که به زیارت قبر برادر مؤمنش برود و در کنار قبرش بنشیند ، از درون قبر جوابش را می‌دهد و از آمدنش خوشحال می‌شود تا اینکه از کنار قبر برود ، و ابو هریره از پیامبر نقل می‌کند که فرمود : هرگاه که شخصی به قبر کسی گذر کند که او را می‌شناسد و سلام کند جواب سلامش را می‌دهد.
ابن كثیر الدمشقی، ابوالفداء إسماعیل بن عمر القرشی (متوفاى774هـ)، تفسیر القرآن العظیم، ج3، ص439 ناشر: دار الفكر - بیروت – 1401هـ.
6. ابن جریر طبری
محمد بن جریر طبری از بزرگان اهل سنت می‌نویسد که بیشتر علما قائل به شنیدن مردگان هستند و روایات این باب را تصحیح كرده اند:
فقال جماعه یكثر عددها بتصحیحها وتصحیح القول بظاهرها وعمومها وقالوا المیت بعد موته یسمع كلام الأحیاء ولذلك قال النبی صلى الله علیه وسلم لأهل القلیب بعدما ألقوا فیه ما قال قالوا وفی قوله لأصحابه إذ قالوا أتكلم أقواما قد ماتوا وصاروا أجسادا لا أرواح فیها فقال (ما أنتم بأسمع لما أقول منهم).
جماعت زیادی از علما روایات سماع مردگان در جنگ بدر را تصحیح کردند و عمل به ظاهر آن روایات کردند و قائل شدند کهانسان بعد از مردن صدای زندگان را می‌شنود و بخاطر این است که پیامبر صلی الله علیه وسلم با کشتگان بدر صحبت کردند بعد از انداختنشان در چاه و فرمایش پیامبر به اصحابش وقتی اعتراض کردند و گفتند با مردگانی صحبت می‌کنید که جسد بون روح هستند پس حضرت جواب داد : شما شنواتر از آنها به حرفهای من نیستید
الطبری، أبو جعفر محمد بن جریر بن یزید بن كثیر بن غالب (متوفاى310)، تهذیب الآثار، ج2، ص491 تحقیق: محمود محمد شاكر ، ناشر: مطبعه المدنی ـ مصر، الطبعه: الأولى.
7. انصاری قرطبی
امام اهل سنت قرطبی می‌نویسد، اگر مرده نمی‌شنید به او سلام نمی‌شد؛ پس مرده می‌شنود واین مطلب واضح است و به تحقیق ما آن را در کتاب تذکره بیان کردیم .
وبأن المیت یسمع قرع النعال إذا انصرفوا عنه إلى غیر ذلك فلو لم یسمع المیت لم یسلم علیه وهذا واضح وقد بیناه فی كتاب التذكره.
الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد بن أبی بكر بن فرح (متوفاى671هـ)، الجامع لأحكام القرآن، ج13، ص233 ،ناشر: دار الشعب – القاهره.
8. آلوسی بغدادی
آلوسی علامه اهل سنت می‌نویسد که قول حق این است که مردگان می‌شنوند:
والحق أن الموتى یسمعون فی الجمله.
الآلوسی البغدادی الحنفی، أبو الفضل شهاب الدین السید محمود بن عبد الله (متوفاى1270هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج21، ص57، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.
9. محیی الدین نووی
نووی شارح صحیح مسلم می‌نویسد که مرده صدای کسانی که کنار قبر هستند را می‌شنود:
اثبات فتنه القبر وسؤال الملكین وهو مذهب أهل الحق ومنها استحباب المكث عند القبر بعد الدفن لحظه نحو ما ذكر لما ذكر وفیه أن المیت یسمع حینئذ من حول القبر.
اثبات سؤال منکر و نکیر در قبر مذهب اهل حق است و به خاطر این است که بعد از دفن مستحب است که چند لحظه‌ای در کنار قبر بمانند و اینکه مرده صدای کسانی که دور قبر هستند را می‌شنود .
النووی الشافعی، محیی الدین أبو زكریا یحیى بن شرف بن مر بن جمعه بن حزام (متوفاى676 هـ)، شرح النووی علی صحیح مسلم، ج2، ص139 ، ناشر: دار إحیاء التراث العربی - بیروت، الطبعه الثانیه، 1392 هـ.
10. ابن حجر هیثمی
وی در پاسخ سؤالی می‌گوید: مردگان کلام مردم را می ‌شنوند:
هل یسْمَعُ الْمَیتُ كَلَامَ الناس فَأَجَابَ بِقَوْلِهِ نعم لِحَدِیثِ أَحْمَدَ وَجَمَاعَه إنَّ الْمَیتَ یعْرِفُ من یغَسِّلُهُ وَیحْمِلُهُ وَیدْلِیهِ فی قَبْرِهِ.
آیا مرده کلام مردم را می‌شنود ، جواب : بله بخاطر روایت احمد بن حنبل و جماعتی از علما که مرده کسی را که او را غسل می‌دهد و جنازه‌اش را حمل می‌کند و کسی که او را در قبر می‌گذارد را می‌شناسد .
ابن حجر الهیتمی (متوفای973هـ )، الفتاوى الكبرى الفقهیه ، ج2، ص29، دار النشر : دار الفكر
11. محمد بن حسن شیبانی
وی نیز اجماع اكثر صحابه را بر شنیدن مردگان گزارش كرده است:
واجماع اكثر الصحابه علیه.
الشیبانی ، أبو عبد الله محمد بن الحسن (متوفای 189 هـ) ، الجامع الصغیر وشرحه النافع الكبیر ، ج1، ص273 ، دار النشر : عالم الكتب - بیروت - 1406 ، الطبعه : الأولى
12. إبن بطال بكری قرطبی
ابن بطال نیز در شرح بخاری همچنین سخنی دارد:
52 - بَاب الْمَیتُ یسْمَعُ خَفْقَ النِّعَالِ
إبن بطال البكری القرطبی، ابوالحسن علی بن خلف بن عبد الملك (متوفاى449هـ)، شرح صحیح البخاری، ج3، ص320 تحقیق: ابوتمیم یاسر بن إبراهیم، ناشر: مكتبه الرشد - السعودیه / الریاض، الطبعه: الثانیه، 1423هـ - 2003م.
13. جلال الدین سیوطی
سیوطی بر شنیدن مردگان اعم از انبیاء و غیر آنها، تصریح دارد:
وأما الإدراكات كالعلم والسماع فلا شك أن ذلك ثابت لهم ولسائر الموتى.
و اما ادراکات مثل علم و شنیدن، شکی نیست که ثابت است برای انبیاء و برای دیگر مردگان.
السیوطی جلال الدین عبد الرحمن الوفاه: 911هـ ، شرح الصدور بشرح حال الموتى والقبور ، ج1، ص202، دار النشر : دار المعرفه - لبنان - 1417هـ - 1996م ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : عبد المجید طعمه حلبی
وی در پاسخ این پرسش كه آیا میت سخن مردم و مدح و ثنای آن را می‌شنوند؟ گفته است كه مردگان می‌شنوند. متن استفتاء و جواب آن این است:
وأما المسأله الثالثه : وهی هل یسمع المیت كلام الناس وثناءهم علیه وقولهم فیه ؟ فنعم أیضاً ، أخرج الإمام أحمد فی مسنده ، والمروزی فی الجنائز ، وابن أبی الدنیا ، وغیرهم من طریق أبی عامر العقدی عن عبد الملك بن الحسن المدنی عن سعد بن عمرو بن سلیم عن معاویه أو ابن معاویه وعن أبی سعید الخدری قال : قال رسول الله صلى الله علیه وسلّم : ( إن المیت یعرف من یغسله ویحمله ویدلیه فی قبره ) وأخرجه الطبرانی فی الأوسط من طریق آخر عن أبی سعید ،
واما مسئله سوم : آیا مردگان کلام و ثناء زندگان را می‌شنوند ؟ بله احمد حنبل در مسند خود و مروزی در کتاب جنائز و ابن ابی دنیا و دیگران از ابی عامر از عبد الملک بن الحسن مدنی از سعد بن عمرو بن سلیم از معاویه یا ابن معاویه و از ابی سعید خدری نقل می‌کند که رسول خدا صلى الله علیه وسلّم فرمودند : مرده کسی را که او را غسل می‌دهد و جنازه‌اش را حمل می‌کند و کسی که او را در قبر می‌گذارد را می‌شناسد .
السیوطی، جلال الدین أبو الفضل عبد الرحمن بن أبی بكر (متوفاى911هـ)، الحاوی للفتاوی فی الفقه وعلوم التفسیر والحدیث والاصول والنحو والاعراب وسائر الفنون، ج2، ص162، تحقیق: عبد اللطیف حسن عبد الرحمن، ناشر: دار الكتب العلمیه - بیروت، الطبعه: الأولى، 1421هـ - 2000م.
14. أحمد بن إدریس صنهاجی
وی می‌نویسد که مردگان در قبرهایشان موعظه و قرآن و ذکر و تسبیح و تهلیل (سبحان الله و لااله الا الله) را می‌شنوند :
وكذلك الموتى یسمعون فی قبورهم المواعظ والقرآن والذكر والتسبیح والتهلیل ولا ثواب لهم فیه على الصحیح لأنهم غیر مأمورین بعد الموت ولا منهیین فلا إثم ولا ثواب لعدم الأمر والنهی هذا أحد أسباب المثوبات.
و همچنین مردگان در قبرهایشان موعظه و قرآن و ذکر و تسبیح و تهلیل (سبحان الله و لااله الا الله) را می‌شنوند و بنابر قول صحیح ثواب و عقاب ندارند چون مردگان بعد از مردن مأمور و منهی نیستند و پس نه گناهی برآنان است و نه ثوابی به خاطر نبود امر ونهی که از اسباب ثواب و عقاب است .
أبو العباس أحمد بن إدریس الصنهاجی القرافی الوفاه: 684هـ ، الفروق أو أنوار البروق فی أنواء الفروق (مع الهوامش ) ، ج4، ص392 ، دار النشر : دار الكتب العلمیه - بیروت - 1418هـ - 1998م ، الطبعه : الأولى ، تحقیق : خلیل المنصور
15. تمیمی حنبلی
وی نیز در كتاب «الفواكه» بعد از نقل روایات مربوط به كشتگان بدر می‌نویسد:
وهو نص صحیح صریح فی سماع الموتى ، ولم یذكر صلى الله علیه وسلم فی ذلك تخصیصاً ،
روایات شنیدن کشتگان بدر بعد از مرگ روایت صریحی در اثبات شنیدن مردگان است و پیامبر صلى الله علیه وسلم در شنیدن مردگان نفرموده که مختص به کشتگان بدر است .
التمیمی الحنبلی، حمد بن ناصر بن عثمان آل معمر (متوفاى 1225هـ)، الفواكه العذاب فی الرد علی من لم یحكم السنه والكتاب، ج6، ص195، طبق برنامه الجامع الكبیر.
16. جكنی شنقیطی
وی نیز در ذیل روایتی می‌نویسد:
وهو نص صحیح صریح فی سماع الموتى ، ولم یذكر صلى الله علیه وسلم فیه تخصیصًا .
الجكنی الشنقیطی، محمد الأمین بن محمد بن المختار (متوفاى 1393هـ.)، أضواء البیان فی إیضاح القرآن بالقرآن، ج6، ص130 تحقیق: مكتب البحوث والدراسات، ناشر: دار الفكر للطباعه والنشر. - بیروت. - 1415هـ - 1995م.
17. محمد بن عبدالوهاب
ابن عبد الوهاب نیز اعتراف به شنیدن مردگان دارد :
أخرج أحمد وغیره عن أبی سعید أن النبی صلى الله علیه وسلم قال : ' إن المیت یعرف من یغسله ویحمله ومن یكفنه ومن یدلیه فی حفرته ' .
وأخرج أبو نعیم وغیره عن عمرو بن دینار قال : ما مِن میت یموت إلا روحه فی ید ملك الموت ینظر إلى جسده ، كیف یغسل ، وكیف یكفن ، وكیف یمشى به ، ویقال له وهو على سریره : اسمع ثناء الناس علیك .
وأخرج ابن أبی الدنیا معناه عن جماعه من التابعین بلفظ : بید ملك . بلا إضافه .
وللشیخین عن أنس : أن النبی صلى الله علیه وسلم وقف على قتلى بدر فقال : ' یا فلان بن فلان یا فلان بن فلان هل وجدتم ما وعد ربكم حقاً ؟ فإنی وجدت ما وعدنی ربی حقاً ' فقال عمر : یا رسول الله ، كیف تكلم أجساداً لا أرواح فیها ؟ فقال : ' ما أنتم بأسمع لما أقول منهم ، غیر أنهم لا یستطیعون أن یردوا علی شیئاً ' .
احمد بن حنبل و دیگران از ابی سعید خدری از رسول الله صلى الله علیه وسلم نقل کردند که فرمود : مرده شخصی که او را غسل می‌دهد و کسی که جنازه او را برمی‌دارد و کسی که او را کفن می‌کند و کسی که بدن را در قبر می‌گذارد را می‌شناسد.
و ابو نعیم و دیگران از عمرو بن دینار نقل کردن که گفته : هر کس که بمیرد روحش در دست فرشته مرگ است و به جسدش نگاه می‌کند ، چگونه غسلش می‌دهند و چگونه کفنش می‌کنند و روی دوش می‌برند و در حالی که در تابوت است به او گفته می‌شود که : ثنای مردم را بر خودت بشنو .
و ابن ابی الدنیا این روایت را به همین مضمون از جماعتی از تابعین با این لفظ نقل کرده است : بید ملک ، بودن هیچ اضافه‌ای .
مسلم و بخاری از انس نقل می‌کنند : پیامبر صلى الله علیه وسلم کنار کشته‌های بدر ایستاد پس فرمود : ای فلان بن فلان ، ای فلان بن فلان آیا آنچه که خدا به شما وعده داده بود را حق یافتید ؟ همانا که من آنچه را که خدایم وعده داده بود را حق یافتم ، پس عمر گفت : ای رسول الله ، چگونه با اجسادی حرف می‌زنی که روح در آنها نیست ؟ پیامبر فرمود : شماها شنواتر از آنها به آنچه می‌گویم نیستید ، غیر از اینکه آنها نمی‌توانند پاسخ دهند.
محمد بن عبد الوهاب (متوفای 1206 هـ) ، أحكام تمنی الموت، ج 1، ص 458، تحقیق : الشیخ عبد الرحمن بن محمد السّدحان ، والشیخ عبد الله بن عبد الرحمن الجبرین ، ناشر: مطابع الریاض - الریاض ، الطبعه : الأولى.
همچنین از بسیاری دیگر از علمای اهل سنت ، تصحیح روایات مربوط به شنیدن مردگان و پاسخ دادن آنها را آوردیم كه به همین مقدار بسنده می‌كنیم .
نتیجه‌گیری :
1. به اقرار علمای اهل سنت ، آیاتی كه وهابیون برای مقصود خویش به آن استدلال می‌كنند ، دلالت بر مدعای آنها ندارد .
2. تنها كسی از بزرگان اهل سنت ، به وی قول به عدم سماع موتی نسبت داده شده است ، عائشه است و وی نیز از نظر خود برگشته است .
3. آیات فراوانی وجود دارد كه به اقرار علمای اهل سنت ، دلالت بر حیات برزخی اموات ، قدرت شنیدن آنها و پاسخگویی آنها دارد .
4. اجماع اهل سنت بر حیات برزخی اموات ، و قدرت شنیدن آن و پاسخگویی آنها است .
5. احادیث اهل سنت در حیات برزخی اموات ، و قدرت شنیدن آنها و پاسخگویی آنها متواتر و بسیاری از آنها صحیح و یا حسن است .
موفق باشید

 

منبع : ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن