چهارشنبه, 06 اسفند 1393 ساعت 09:00
خواندن 1055 دفعه

جایگاه و فعالیت هاى علمى امام باقر علیه السلام در یک نگاه - علیرضا انصارى

همان طور كه در شماره هاى قبل اشاره شد، امامان معصوم (علیهم السلام) پرچم دار و الگوى همه خوبى ها هستند، ولى برخى از ویژگى هاى آنان به حسب شرایط زمان و مكان، برجسته تر است و در واقع نقطه عطف زندگى ایشان محسوب مى شود.

از ویژگى هاى بارز و مهم زندگى امام باقر (علیه السلام)، بُعد علمى و كلمات حكیمانه وى است كه بر همین اساس، به باقر العلوم (شكافنده علوم) ملقّب شده است.

آن چه ارائه مى شود، نگاهى گذرا به فعالیت هاى علمى آن امام بزرگوار است و تفصیل آن بر عهده پژوهش گران ارجمند گذاشته مى شود.

امام باقر (علیه السلام) در سال 57 هجرى در شهر «مدینه» چشم به جهان گشود. او هنگام وفات پدرش امام زین العابدین (علیه السلام) 39 سال داشت. وى در سال 114 هجرى در شهر مدینه در گذشت و در قبرستان معروف بقیع، كنار قبر پدر و جد بزرگوارش، به خاك سپرده شد. دوران امامت آن حضرت هجده سال بود.

1 - بنیان گذارى نهضت علمى

امام باقر (علیه السلام)، در علم، زهد، عظمت و فضیلت، سرآمد همه بزرگان بنى هاشم بود، به طورى كه دوست و دشمن، مقام والاى علمى و اخلاقى او را تأیید و تصدیق مى كردند. از آن حضرت به قدرى روایات و احادیث در زمینه احكام اسلامى، تفسیر، تاریخ اسلام و انواع دیگر علوم به یادگار مانده است كه تا آن زمان از هیچ یك از فرزندان امام حسن و امام حسین (علیهما السلام)، این مقدار حدیث و روایت به جا نمانده بود.(1)

رجال و شخصیت هاى بزرگ علمى آن عصر و نیز عده اى از یاران پیامبر (صلی الله علیه و آله) كه هنوز در حال حیات بودند، از محضر آن حضرت استفاده مى كردند. «جابر بن یزید جعفى» و «كیسان سجستانى» (از تابعین) و فقهایى مانند: «ابن مبارك»، «زهرى»، «اوزاعى»، «ابوحنیفه»، «مالك»، «شافعى»، «زیاد بن منذر نهدى» از آثار علمى او بهره مند شده، سخنان آن حضرت را بى واسطه و گاه با چند واسطه، نقل نموده اند.

كتاب ها و مؤلّفات دانشمندان و مورّخان اهل تسنّن مانند: طبرى، بلاذرى، سلامى، خطیب بغدادى، ابونعیم اصفهانى، و كتاب هایى مانند: موطأ مالك، سنن ابى داود، مسند ابى حنیفه، مسند مروزى، تفسیر زمخشرى و ده ها كتاب دیگر، از سخنان پر مغز پیشواى پنجم است و همه جا جمله: «قال محمد بن على» و یا «قال محمد الباقر» به چشم مى خورد.(2) كتاب هاى شیعه نیز در زمینه هاى مختلف، سرشار از سخنان حكیمانه و احادیث روشن گرانه حضرت باقر (علیه السلام) است.

امام (علیه السلام) با برقرارى حوزه هاى درسى و مباحثات و گفتمان هاى علمى و اعتقادى، با كج اندیشى ها مبارزه كرد و تمام ابواب فقهى و اعتقادى را از دیدگاه اسلام ناب، بررسى نمود و به پرورش دانشمندان و فرهیختگان و جنبش بزرگ علمى همت گماشت؛ به گونه اى كه دانشمندى چون «جابر بن یزید جعفى» هرگاه مى خواست سخنى در باب علم به میان آورد - با آن توشه اى كه از دانش داشت - مى گفت: « میراث دار دانش پیامبران، محمد بن على (علیه السلام) برایم این گونه گفت»(3) و به دلیل ناچیز دیدن موقعیت علمى خود در برابر جاى گاه امام، از خود نظرى به میان نمى آورد.

«ابو اسحاق سبیعى» از دیگر فرهیختگان این دوره، آن قدر نظرات علمى امام را درست مى پنداشت كه وقتى از او در مورد مسئله اى مى پرسیدند، پاسخ آن را از زبان امام بازگو مى كرد و مى افزود: «او دانشمندى است كه هرگز كسى را بسان او [در علم ]ندیده ام».(4)

«ابن حجر هیتمى» مى نویسد: محمد باقر (علیه السلام) به اندازه اى گنج هاى پنهان معارف و دانش ها را آشكار ساخته و حقایق احكام و حكمت ها و لطایف دانش ها را بیان نموده كه جز بر عناصر بى بصیرت یا بدسیرت، پوشیده نیست و از همین جاست كه وى را شكافنده و جامع علوم و برافرازنده پرچم دانش خوانده اند.(5)

جاى گاه علمى امام به گونه اى بود كه پیش گویى پیامبر (صلی الله علیه و آله) درباره آن حضرت به اثبات رسید: جابربن عبدالله مى گوید: روزى پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به من فرمودند: بعد از من، شخصى از خاندانم را خواهى دید كه اسمش اسم من است و قیافه اش شبیه قیافه من خواهد بود، او درهاى دانش را به روى مردم خواهد گشود. هنگامى كه او را درك كردى سلام مرا به او برسان.

سال ها از این واقعه گذشت، روزى جابر از كوچه هاى مدینه عبور مى كرد كه چشمش به حضرت باقر (علیه السلام) افتاد. وقتى دقت كرد، نشانه هاى گفته شده از زبان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را عیناً در او مشاهده نمود: پرسید: اسم شما چیست؟ گفت: اسم من محمد بن على بن الحسین است. جابر بر پیشانى او بوسه زد و گفت: جدت پیامبر به وسیله من به تو سلام رساند.(6)

2 - وضع جامعه اسلامى در عصر امام باقر (علیه السلام)

امام باقر (علیه السلام) در دوره اى امامت خویش را آغاز كرد كه جامعه اسلامى در وضع فرهنگى نابسامانى به سر مى برد و گرفتار چالش هاى عمیق عقیدتى و درگیرى هاى مختلف فقهى و اعتقادى میان فرق اسلامى شده بود. فروكش كردن تنش هاى سیاسى پس از واقعه عاشوراى سال 61 هجرى، هم چنین شكست برخى احزاب سیاسى، سبب یك پارچگى حاكمیت بنى امیّه و دور شدن بسیارى از دانشمندان از صحنه سیاسى شده بودند. در این برهه، پیدایش مكتب ها و سبك هاى مختلف علمى پس از مدت ها ركود، رونق فراوانى به بازار علم بخشیده بود.

از سوى دیگر، جریان هاى سیاسى حاكم بر جامعه، سبب تفكیك قرآن از عترت گردیده بودند و به شخصیت هایى همچون حسن بن على (علیه السلام)، از سوى حكومت معاویه، فرصت نشر معارف واقعى داده نشد. حسین بن على (علیه السلام) نیز تحت فشار قرار گرفت و به شهادت رسید. افزون بر آن، بنى امیّه بر جان و مال و ناموس و دین مردم مسلط شده بودند و زمینه چنان شد كه فردى چون امام زین العابدین (علیه السلام) ناچار گردید معارف حقه را در قالب دعا و نیایش اظهار كند. علاوه بر همه اینها، خطر افكار آلوده یهود و سیطره نظریات فرقه مُرجئه، جبریه، قدریه، غُلات و...، حیات فكرى شیعه بلكه اسلام محمدى را با خطر روبه رو كرده بود.

در عصر امام باقر (علیه السلام)، زمینه فعالیت هاى سیاسى از بین رفته بود و قیام مسلّحانه نیز محكوم به شكست بود و تأثیرى در حفظ دین نداشت. در واقع، شرایط به گونه اى فراهم شد كه یك انقلاب علمى و فرهنگى را مى طلبید؛ به عبارت دیگر حفظ اسلام و مبارزه با افكار انحرافى و التقاطى و زیر سؤال بردن سیاست حاكمان اموى، مى طلبید كه فعالیت هاى جدى علمى صورت گیرد. امام باقر با شناخت نیاز جامعه، به فعالیت علمى پرداخت و با ظهور وى، گام مهم و بسزایى در حفظ اسلام و نهادینه كردن معارف آن و تبیین مبانى شیعه، برداشته شد.

3 - فعالیت هاى علمى

1 - 3 - تربیت شاگردان

یكى از فعالیت هاى علمى امام، تربیت شاگردان برجسته و فرهیخته بود و این بدان دلیل بود كه در زمان آن حضرت، در اثر برخورد فرهنگ و معارف اسلامى با فلسفه و آراى روم و یونان، یك نهضت علمى و فرهنگى به وجود آمده و شبهات و اشكالات متعددى رواج یافته بود. لذا امام باقر (علیه السلام)، دانشمندان برجسته اى را در رشته هایى چون: فقه، حدیث، تفسیر و دیگر شاخه هاى علوم اسلامى تربیت كرد كه هر یك وزنه اى در دانش به شمار مى رفتند. این افراد بالغ بر 462 نفر بودند(7) كه برجسته ترین آنها عبارت بودند از:

1 - زراره بن اعین

او از بزرگ ترین راویان احادیث اهل بیت (علیهم السلام) است كه بسیار مورد اطمینان بوده و بارها از زبان آن بزرگواران ستایش شده است. وى پس از امام باقر (علیه السلام) توانست محضر امام صادق (علیه السلام) را نیز درك كند و در زمان امامت آن حضرت نیز از بهترین ها به شمار مى آمد. امام صادق (علیه السلام) روزى به او فرمود: «اى زراره، نامت در ردیف نام هاى بهشتیان است».(8) و نیز مى فرمود: «خداى رحمت كند زراره بن اعین را كه اگر او و تلاش هاى او نبود، احادیث و سخنان پدرم از بین مى رفت.»(9)

2 - محمد بن مسلم ثقفى

او نیز از بزرگان و راویان احادیث ائمه (علیهم السلام) بود و احادیث بسیارى از امام باقر (علیه السلام) روایت كرده است كه در كتاب هاى معتبر حدیثى یافت مى شود.(10) درباره او نیز ستایش هاى گوناگونى از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) وجود دارد.

«عبدالله بن ابى یعفور» مى گوید: «نزد امام صادق (علیه السلام) رفتم و گفتم: ما نمى توانیم هر ساعت شما را ملاقات كنیم و امكان دسترسى به شما برایمان وجود ندارد و گاه برخى از من پرسش هایى مى كنند كه پاسخ همه آنها را نمى دانم، امام فرمود: چرا سراغ محمد بن مسلم ثقفى نمى روید؟ همانا او احادیث بسیارى از پدرم شنیده و فردى مطمئن و محترم نزد او بوده است».(11) امام باقر (علیه السلام) درباره اش مى فرمود: «در شیعیان ما كسى فقیه تر از محمد بن مسلم نیست.»(12)

وى در مدت عمر خویش، سى هزار حدیث از امام باقر (علیه السلام) و شانزده هزار حدیث از امام صادق (علیه السلام) شنید و آنها را روایت كرد(13) كه قسمتى از آنها به دست ما رسیده است.

3 - ابوبصیر؛ لیث بن البَختَرىّ مرادى

ابوبصیر نیز از نزدیكان و شاگردان امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) بود و سخنان بسیارى را از آن دو بزرگوار گزارش كرد. وى كتابى نگاشت كه بسیارى از دانشمندان آن را تأیید و از آن روایت كردند.(14) «شعیب عقرقونى» مى گوید: «از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: اگر درباره مسئله اى سؤال داشتیم به چه كسى مراجعه كنیم؟ فرمود: به ابابصیر.»(15)

4 - بُرید بن معاویه عجلى

وى نیز از بزرگان روزگار خویش و فقیهى برجسته بود و نزد امام باقر(علیه السلام) جاى گاهى ویژه داشت. او نیز داراى كتابى بود كه برخى از دانشمندان، از آن روایت كرده اند.(16)

امام صادق (علیه السلام) مى فرماید: «هیچ كس به اندازه زراره، ابوبصیر، محمد بن مسلم و بُرید بن معاویه، یاد ما را زنده نگاه نداشت و احادیث پدرم را احیا نكرد. اگر اینها نبودند كسى تعالیم دین و مكتب پیامبر (صلی الله علیه و آله) را گسترش نمى داد. اینان پاسداران دین و امینان پدرم بودند كه بر پاسدارى از حلال خدا و حرام او كمر بستند. آنان هم در دنیا به ما نزدیك بودند و هم در آخرت با ما هستند.»(17)

2 - 3 - مناظره و گفت وگو

یكى از راه هاى گسترش معارف اسلامى كه امام باقر (علیه السلام) به خوبى از آن بهره گرفت، مناظره و گفت وگو بود؛ روشى كه در عصر آن حضرت رواج داشت وابزارى مهم براى انتقال فرهنگ شمرده مى شد. امام باقر (علیه السلام) با اندیشمندان متعددى، چه مسلمان و چه غیر مسلمان، مناظره و احتجاج نمود. این امر در نهادینه كردن معارف اسلامى بسیار مؤثر بود. امروزه نیز مناظره هاى امام یكى از منابع غنى معارف دینى به حساب مى آید. بیشتر مناظرات آن حضرت با فرقه هاى اسلامى صورت گرفت، زیرا در عصر ایشان فرقه هاى مذهبى و گروه هاى سیاسى و مذهبى متعددى مانند: معتزله، خوارج و مرجئه فعالیت داشتند و لذا امام باقر (علیه السلام) با مناظره و گفت وگو پایگاه هاى فكرى و عقیدتى آنان را در هم مى كوبید و بى اساس بودن عقایدشان را با دلایل روشن ثابت مى كرد.

در این جا به گفت وگوى آن حضرت با «نافع بن ازرق»، یكى از سران خوارج، به صورت مجمل اشاره مى كنیم.

روزى «نافع» به حضور امام رسید و مسائلى از حرام و حلال پرسید. امام به سؤالات وى پاسخ داد و ضمن گفت و گو فرمود: به این مارقین (از دین خارج شدگان) بگو: چرا جدایى از امیرمؤمنان (علیه السلام) را حلال شمردید، در صورتى كه قبلاً خون خویش را در كنار او و در راه اطاعت از او نثار مى كردید و یارى او را موجب نزدیكى به خدا مى دانستید؟ امام افزود: آنان خواهند گفت كه او در دین خدا حَكَم قرار داد. به آنان بگو: خداوند در شریعت پیامبر خود در دو مورد دو نفر را حَكَم قرار داده است: یكى، در مورد اختلاف میان زن و شوهر است كه مى فرماید: «و اگر از جدایى و شكاف میان آنها بیم دارید، داورى از خانواده شوهر و داورى از خانواده زن انتخاب كنید (تا به كار آنان رسیدگى كنند) اگر این دو داور تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق آنها كمك مى كند، (زیرا) خداوند دانا و آگاه است

دیگرى، داورى «سعد بن معاذ» است كه پیامبر اسلام او را میان خود و قبیله یهودىِ «بنى قریظه» حَكَم قرار داد و او هم طبق حُكْم خدا نظر داد. آن گاه امام افزود: آیا نمى دانید كه امیرمؤمنان حكمیت را به این شرط پذیرفت كه دو داور بر اساس حكم قرآن داورى كنند و از حدود قرآن تجاوز نكنند و شرط كرد كه اگر بر خلاف قرآن رأى بدهند، مردود خواهد بود؟ وقتى كه به امیرمؤمنان گفتند: داورى كه خود تعیین كردى به ضرر تو نظر داد، فرمود: من او را داور قرار ندادم، بلكه كتاب خدا را داور قرار دادم. پس چگونه مارقین حكمیت قرآن و مردود بودن خلاف قرآن را گمراهى مى شمارند، اما بدعت و بهتان خود را گمراهى به حساب نمى آورند؟!

«نافع بن ازرق» با شنیدن این بیانات گفت: به خدا سوگند، این سخنان را نه شنیده بودم و نه به ذهنم خطور كرده بود، حق همین است. ان شاء الله!(18)

3 - 3- پاسخ گویى به مسائل علمى

از دیگر تلاش هاى چشم گیر امام در راستاى نشر تعالیم اسلامى، پاسخ گویى به مسائل علمى و فقهى مردم بود. «ابو حمزه ثمالى» مى گوید: «نزد امام باقر(علیه السلام) در مسجد پیامبر (صلی الله علیه و آله) نشسته بودم كه مردى نزد من آمد و سلام كرد و پرسید: كیستى اى بنده خدا؟ گفتم: از كوفیان هستم، چه مى خواهى؟ گفت: آیا ابا جعفر را مى شناسى ؟ گفتم: بله، با او چه كار دارى؟ گفت: چهل مسئله آماده كرده ام و در پى جواب آنم تا بدانم به كدام باید عمل كنم... در این هنگام، امام وارد شد؛ در حالى كه جماعتى از اهل خراسان و دیگر استان ها همراه وى بودند و در مورد مسائل حج از امام مى پرسیدند. آن مرد نیز نزدیك امام نشست و پرسش هاى خود را مطرح كرد و پاسخ گرفت.»(19)

4 - 3 - بهره گیرى از نیایش

از فعالیت هاى بارز امام باقر (علیه السلام) همچون سایر امامان، بهره گیرى از نیایش و دعا در جهت نشر تعالیم دینى و آموزه هاى بلند عرفانى بود. آنان در هنگامى كه جامعه مشحون از فساد و تباهى، زورگویى و زر سالارى و خفقان و اسلام ستیزى بود، با خداى خویش راز و نیاز مى كردند و از دعا بهره مى گرفتند و مردم را به پروردگار و مبارزه با زورگویان فرا مى خواندند.

هر چند مقصود اصلى آنان در این نیایش ها، پرستش خداى بزرگ بود، ولى با توجه به تعابیرى كه در نیایش آنها وجود دارد، مى توان مفاهیمى چون: خلافت اهل بیت (علیهم السلام)، عدم سكوت در برابر ظلم و نهادینه كردن معارف اسلامى... را یافت. در بیشتر دعاها، جمله صلوات بر محمد و آل محمد(صلی الله علیه و آله) به چشم مى خورد و این در حالى است كه دشنام به اهل بیت به ویژه امیرالمؤمنین (علیه السلام) سكه رایج حكم رانان وقت شده و آیات خدا به دست فراموشى سپرده شده بود.

5 -3 - استفاده از قرآن

هر چند سیاست جلوگیرى از تدوین احادیث نبوى (صلی الله علیه و آله) با شعار «كافى بودن قرآن» پیش مى رفت، اما از عمل به قرآن خبرى نبود و فقط از آن به صورت ابزارى براى جلوگیرى از نشر معارف اهل بیت (علیه السلام)، دست یابى به اغراض سیاسى و سركوب كردن مخالفان استفاده مى شد. مضافاً این كه تفسیر به رأى شدیداً رواج یافته بود. امام باقر (علیه السلام) در چنین فضایى با بازگو كردن تفسیر آیات، بسیارى از ابهام ها را زدود و جاى گاه قرآن را باز نمود.

این امر در قالب هاى مختلف صورت مى گرفت؛ از جمله این كه آن بزرگوار همواره براى اثبات مدّعاهاى خود از آیات قرآن بهره مى گرفت و مى فرمود: «هر چه را مى گویم، از من سؤال كنید كه گفته ات در كجاى قرآن آمده تا آیه مربوط به آن را تلاوت كنم».(20) امام به اندازه اى بر آیات قرآن تسلط داشت و قرآن را به گونه اى تفسیر مى نمود كه «مالك بن اعین جهنى» شاعر هم عصر امام درباره او چنین سرود: «اگر مردم در صدد جست وجوى علوم قرآن برآیند، باید بدانند كه قریش بهترین داناى آن را دارد و اگر امام باقر(علیه السلام) در علوم قرآنى لب به سخن گشاید، فروع زیادى براى آن ترسیم خواهد نمود... .»(21)

6 - 3 - بنیان گذار اجتهاد

یكى از شاخه هاى بزرگ علوم اسلامى، «علم اصول» است كه با بهره گیرى از آن، احكام شرعى را از ادله شرعیه استخراج مى كنند. از این رو اجتهاد متوقف بر آن است و مجتهد براى استنباط احكام شرعى به آن نیاز مبرم دارد. تمامى دانشمندان شیعى بر این باورند كه امام باقر (علیه السلام) نخستین كسى بود كه این علم را تأسیس كرد و قواعد آن را به وجود آورد و دروازه اجتهاد را به روى دانشمندان اسلامى گشود.(22) بعضى از قواعدى را كه امام تأسیس كرد به این نام ها در بین اصولى ها شهرت دارد: استصحاب، قاعده تجاوز، قاعده فراغ، قاعده نفى ضرر، علاج تعارض بین اخبار و... .

تمامى این قواعد به همراه اخبارى كه از امام در مورد آنها وارد شده است، در كتاب هاى اصولى موجود است، به گونه اى كه هر یك از این روایات، درون مایه تأسیس قاعده اى بزرگ در اصول فقه قرار گرفت و آن را مبناى قواعد اصولى قرار دادند.(23)

7 - 3 - مبارزه با شیوه هاى نادرست اجتهاد

امام باقر(علیه السلام) وقتى باب اجتهاد را به روى دانشمندان گشود، عده اى با اتخاذ برخى شیوه هاى نادرست در اجتهاد مانند: «قیاس» و «استحسان»، استنباط احكام شرعى را با خطرى جدى روبه رو كردند و گاه به مخالفت با نصّ كتاب و سنّت و سیره رسول خدا (صلی الله علیه و آله) برخاستند.(24)

از این دانشمندان، مى توان «ابو حنیفه» را نام برد. او فتاوایى بر پایه گمان و سلیقه خود داد كه اكنون در دست است.(25) «سفیان بن سعید بن مسروق» مشهور به «سفیان ثورى» نیز از این دسته بود كه برخى نیز او را از اطرافیان امام صادق (علیه السلام) ذكر كرده اند.(26) از او نیز روایاتى در دست است كه دلالت بر كژاندیشى وى دارد.

آن چه اهمیت دارد این است كه اهل بیت (علیهم السلام) همواره این گونه برداشت هاى اشتباه و به كارگیرى شیوه هاى نادرست در استنباط احكام را مذمّت كرده اند. بخشى از تلاش ها و مبارزات امام باقر (علیه السلام) در این زمینه بوده است. وى براى زدودن این شیوه و به كارگیرى كاركردهاى صحیح اجتهاد، به اصحاب وارسته خود مى فرمود: «سنّت رسول خدا قیاس بردار نیست، چگونه مى توان قیاس را ملاك [استنباط حكم ]قرار داد، در حالى كه در دوران قاعدگى، بر زن قضاى روزه واجب است، ولى قضاى نماز واجب نیست؟»(27)

8 - 3 - پى ریزى تدوین حدیث

از جمله انحرافات عمیقى كه پس از رحلت رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) به وجود آمد، جلوگیرى از تدوین احادیث اهل بیت (علیهم السلام) بود كه آثار زیان بارى در پى داشت. نزدیك به یك قرن، از نگاشتن و محفوظ داشتن احادیث نبوى (صلی الله علیه و آله) و سخنان تاب ناك اهل بیت جلوگیرى شدید به عمل آمد و به جاى آن، سیل عظیمى از تحریفات در زمینه احادیث نبوى (صلی الله علیه و آله) و جعل آنها، به فرهنگ و اعتقادات مردم روى آورد كه به «اسرائیلیات» شهرت یافت. این روش ادامه داشت تا سال صد هجرى كه «عمر بن عبدالعزیز» به «ابوبكر بن محمد انصارى» دستور داد احادیث نبوى را تدوین كند.(28) امام باقر(علیه السلام) از این فرصت كمال بهره را برد و بیان احادیث را آغاز كرد و راویان مختلف از ایشان ده ها هزار حدیث نقل كردند. در واقع، امام باقر (علیه السلام) نخستین سر و سامان دهنده احادیث تاب ناك معصومین (علیهم السلام) بود. از این رو بسیارى از محدّثان، به نوشتن و نگاه دارى سخنان امام (علیه السلام) كمر همت بستند و بدین سبب، بیشتر احادیث اهل بیت (علیهم السلام) از امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) است.

محورهاى پژوهش

لطفاً فقط یكى از محورهاى زیر را انتخاب كرده و درباره آن مقاله بنویسید.

1 - زندگى علمى و سیاسى امام باقر (علیه السلام).

2 - روش بر خورد امام (علیه السلام) با مخالفان و گروه هاى علمى.

3 - جاى گاه مناظره و گفتمان در سیره و گفتار امام باقر (علیه السلام).

4 - فعالیت هاى اجتماعى و سیاسى امام باقر (علیه السلام).

5 - جاى گاه امام باقر (علیه السلام) از دیدگاه اندیشمندان اهل سنّت.

 

پی نوشت ها:

1) ارشاد مفید، ص 261.

2) مناقب ابن شهرآشوب، ج 4، ص 195، به نقل از: مهدى پیشوایى، سیره پیشوایان، ص 306.

3) ارشاد مفید، ج 2، ص 323.

4) همان، ج 2، ص 231.

5) الصواعق المحرقه، ص 201.

6) بحارالانوار، ج 46، ص 226.

7) رجال شیخ طوسى، ص 10.

8) شیخ طوسى، اختیار معرفه الرجال، ج 2، ص 341.

9) همان.

10) شیخ محمد جوهرى، المفید من معجم الرجال الحدیث، ص 578.

11) اختیار معرفه الرجال، ج 2، ص 391.

12) همان، ص 383.

13) اختیار معرفه الرجال، ج 2، ص 391.

14) همان، ص 400.

15) رجال نجاشى، ص 112.

16) اختیار معرفه الرجال، ج 2، ص 348.

17) اختیار معرفه الرجال، ج 2، ص 348.

18) احتجاج طبرسى، ج 2، ص 176.

19) بحارالانوار، ج 7، ص 215.

20) احتجاج طبرسى، ج 2، ص 169.

21) عمده الطالب فى انساب آل ابى طالب، ص 195.

22) باقر قرشى، حیات الامام محمد الباقر، ج 1، ص 226.

23) امام خمینى، الاستصحاب، ص 341.

24) معجم رجال الحدیث، ص 641.

25) محمد تسترى، قاموس الرجال، ج 1، ص 376.

26) بحارالانوار، ج 2، ص 306.

27) همان، ص 307.

28) قاموس الرجال، ج 11، ص 234.

 

منابع پژوهش

1 - مهدى پیشوایى، سیره پیشوایان.

2 - حسن صدر، شیعه و پایه گذارى علوم اسلامى.

3 - محمد محمدى اشتهاردى، نگاهى به زندگى امام باقر (علیه السلام).

4 - باقر قرشى، حیاه الامام محمد الباقر (علیه السلام).

5 - شیخ عباس قمى، منتهى الامال، بخش امام باقر (علیه السلام).

6 - رسول جعفریان، حیات فكرى و سیاسى امامان شیعه، بخش امام باقر (علیه السلام).

7 - هاشم معروف حسنى، زندگى دوازده امام، ترجمه محمد درخشنده، بخش امام باقر (علیه السلام).

8 - مهدى پیشوایى، زندگى امام باقر (علیه السلام).

9 - بحارالانوار، ج 46.

10 - مهدى پیشوایى، زندگى سیاسى امام باقر (علیه السلام).

 

منبع : فصلنامه معارف اسلامی - شماره 67

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن