سه شنبه, 25 شهریور 1399 ساعت 20:45
خواندن 891 دفعه

فلسفه عزادارى از دیدگاه علامه سید شرف الدین (رحمة الله علیه)

نویسنده: حسین شرفی

مرحوم علاّمه سیّد شرف الدّین، پاسدار بزرگ اسلام و مصالح مسلمانان، برای تحقّق «اتحاد اسلامی» کوشش‌های بیشماری کرد. اکنون اندیشه، رفتار و روش او می‌تواند سرمشق و الگوی ارزشمندی برای همگان باشد.
امروزه تجدید حیات و عظمت مسلمانان، رهایی سرزمین‌های اسلامی از چنگ متجاوزان و بازگشت همه جانبة مسلمانها به اسلام ناب، در گرو این اتّحاد است. برای دست یافتن به «اتّحاد» و از میان بردن عوامل اختلاف، باید ماهیت «اتحاد اسلامی» و نه وحدت مذاهب، درست شناخته شود.
 از راه‌های رسیدن به تألیف قلوب اهل قبله، تبیین مبانی هر مذهب و دلایل درون مذهبی آنان است. به گونه‌ای که از مطالب ضعیف و سست، تهمت، افترا، قضاوت‌های عجولانه و بدون آگاهی پرهیز شود و انصاف، ادب، متانت، اخلاق و آداب اسلامی و حرمت مسلمانی حفظ گردد.
در این میان، مرحوم علاّمه سید شرف الدّین عاملی، بیش از نیم قرن تکاپو، اتحاد اسلامی را با نشر صحیح حقایق مذهب شیعه با جانش کوشید. با استواری علمی و منطقی، انصاف و احترام، زمینه های جدایی، اختلاف و تهمت به شیعه را کم کرد. راه اتحاد، تفاهم و الفت را گشود. به ویژه در شرایط کنونی جهان اسلام، شناخت درست شیعه و مبانی آن، بسیار ضروری است و تمییز حقایق آن، کاری بزرگ و مصداق «خیر کثیر» است که این خیر از عهدة کسی بر می‌آید که در همة عمر، موفّق و تأثیرگذار بوده است.
این وظیفة علمی، دینی و فرهنگی، رسالت بزرگ مردی است که مرحوم شیخ آقا بزرگ دربارة وی می‌نویسد:
«شرف الدّین کار خود را تحقیق در مسائل شیعی قرار داد و روزگار و خامة خویش را وقف اینکار ساخت و بدین منظور، اسناد و مدارک و نوشته‌های تاریخ اسلام را، به دقت خواند و غربال کرد تا نامعتبر را از معتبر باز شناخت و وقایع و حوادث را، چه کوچک و چه بزرگ، همه را، در پرویزن ببیخت تا سره از ناسره پاک ساخت و حقیقت مسلّم را از اوهام و خیالات جدا کرد.»1
از دیرباز، برپایی مراسم تعزیه برای درگذشتگان مورد پرسش و نقد عده‌ای از اهل سنّت و غیره بوده است. این مراسم را چه برای درگذشتگان از اولیای الهی، ائمّة معصومین: ، چه برای دیگر بزرگان یا درگذشتگان هر روزه؛ نامشروع، به دور از حجّت شرعی و خلاف سنّت و سیرة پیامبر9 و اصحاب دانسته‌اند. از این روی، همواره شیعه مورد انتقاد و تکفیر برخی قرار گرفته و می‌گیرد و حتی گاهی از تعرّضات فیزیکی به دور نمانده و نمی‌ماند.
مرحوم سیّد شرف الدّین، برای دفاع شایسته از باورهای شیعی و پاسخ به اتّهامات و ایجاد زمینه‌های تقریب و اتّحاد، سنّت بزرگداشت درگذشتگان را از زوایای گوناگون مورد بررسی قرار داد و مشروعیّت آن را تبیین کرد و به پرسش‌های مطرح در این زمینه پاسخ داد، پرسش‌هایی مانند:
1. سوگواری، بزرگداشت و برگزاری مراسم یادبود و نکوداشت چه حکمی دارد و از نظر قرآن و سنت چگونه است؟
2. در صورت مشروع بودن، گریه، نوحه سرایی، سینه زنی و راه اندازی دستههای عزاداری چه حکمی دارد؟
3. آیا تجدید عزاداری‌ها و مراسم سوگواری در هر سال؛ به ویژه برای اهل بیت: رواست؟
4. داشتن نذرها، خیرات و بهطور کلی فلسفه و حکمت عزاداری‌ها و مراسم مربوطه چیست؟
در آثار سیّد شرف الدّین؛ به ویژه کتاب «المجالس الفاخره»2 به دور از تعصب‌های ناروا، با بررسی و تحقیق همه جانبه از منابع دینی، به پرسشهای پیشگفته و شبهات و ابهامات، پاسخ داده شده و مشروعیّت آن  اثبات گردیده است. شرف الدین، ضمن نقد و بررسی منصفانه، امور مشروع و شایسته را از نامشروع و ناشایست جدا کرده است.
لازم به گفتن است که اصل عزاداری از دیدگاه دین و مشروعیّت آن برای درگذشتگان، مورد توجه قرار گرفته است؛ لیکن انواع و اقسام عزاداری و جلوه‌های گوناگون آن به سلیقه، فرهنگ و رسم و رسوم، مردم در هر زمان و منطقه واگذار شده است؛ چنانکه جلوه‌های عزاداری را در میان افراد و ملت‌ها، گوناگون می‌بینیم:
الف: برپایی جلسات عزاداری، روضه خوانی، برپایی مجالس سخنرانی، بیان رخدادهای تلخ و مصائبی که بر آل‌الله: از جانب خودکامگان رسیده، با بیانِ ایثارگری‌ها، شجاعت‌ها و پایداری‌های ایشان در راه خدا و ذکر کمالات و فضایل آنان.

ب:  مرثیه‌خوانی، گریستن بر درگذشتگان همراه با خواندن اشعار حزن انگیز، سیاه پوشیدن و سیاهپوش کردن برای همدردی و حزن در مصائب اهلبیت: ، بزرگان دینی ویا سایر افراد.
ج:  راه‌انداری هیئات و گروه‌های عزادار، همراه با برافراشتن عَلَم و دادن اطعام و خیرات، ادای نذرها و اعطای هدایا برای درگذشتگان، گریه کردن و یا گریاندن بر مصایب وارده بر اهل بیت: با شیوه‌های مختلف.
برگزاری عزاداری‌ها با توجه به فرهنگ‌ها و سلایق گوناگونِ هر منطقه تفاوت دارد، البته در هدف و انگیزه، همه مشترک و گرچه در مصداق مختلف هستند.
اکنون در این نوشتار بحث از اصل مشروعیّت و تعزیه برای درگذشتگان است. بررسی انواع تعزیه و مصادیق عزاداری و نقد کاستی‌ها و شمارش بایسته‌ها، نیاز به بحث جداگانه‌ای دارد.
مطالب در دو بخش پی گرفته می‌شود:
1.  مشروعیت گریه و حزن بر در گذشتگان.
2. مشروعیت مرثیهخوانی و برپایی مراسم سامان یافته و منظم و دادن نذرها.

مشروعیّت گریه و حزن بر مردگان
این بحث در دو بخش قابل طرح است:
الف) در «سیرة عملی» پیامبر (صلی الله علیه وآله)
ب) در «سیرة گفتاری» آن حضرت. پیش از بررسی سیرة عملی، به سخن علاّمه سیّد شرف الدّین در مقدمه بحث اشاره می‌کنیم:
اصل عملی اقتضا دارد به جواز:
1. گریه کردن بر هر درگذشته از مؤمنان در هر مقام دینی، علمی و اجتماعی که باشد.
2. سوگواری و عزاداری با نظم و نوحه بر درگذشتگان.
3. بازخوانی صفات عالی، محسّنات و مصائب وارده بر ایشان.
4. نشست‌ها و تشکیل محفل‌های اندوه برای آنان.
5. خیرات کردن از جانب اموات.
هیچ دلیلی بر خلاف اصل عملیِ جواز نیست، بلکه سیرة قطعی و ادلّة لفظی، به طور مسلّم بر جواز آن دلالت دارند. حتّی برخی از این ادلّه، افزون بر جواز، به استحباب تعزیه برای اموات مؤمنین تأکید کرده ا ند؛ به ویژه اگر میّت اهل کمالات، امتیازات و آثار سودمند باشد.
اینگونه نکوداشت‌ها مطابق اصول فرهنگی، تمدن و پیشرفت است؛ زیرا امتیاز قائل شدن برای شایستگان، باعث بزرگداشت امثال ایشان گشته و حقوق‌شان ادا می‌شود. دیگران بر پیمودن راه آنان تشویق می‌شوند. بازخوانی سرگذشت صالحین باعث می‌شود که مردم از آن‌ها پیروی کنند.
از این رو، یادآوری مصائبی که معصومین: در راه مصالح امّت دیده‌اند، روح ایمان و هدایت را بر می‌انگیزاند و دل‌ها را متوجه ایشان می‌کند.3
مرحوم سیّد شرف الدّین، با استناد به