دوشنبه, 15 ارديبهشت 1393 ساعت 11:00
خواندن 1548 دفعه

ابن بابويه، محمد - احمد پاكتچى‌

رندگی نامه :
ابن‌ِ بابِوِیه‌ْ، محمد بن‌ على‌ بن‌ حسین‌ بن‌ موسى‌ بن‌ بابویه‌ قمى‌، ملقب‌ به‌ شیخ‌ صدوق‌ (ح‌ 305-381ق‌/ح‌917-991م‌)، محدث‌ و فقیه‌ بزرگ‌ شیعة امامیه‌، شیخ‌ طوسى‌ در اسانید الاستبصار (4/327، 332) از وی‌ با لقب‌ «عمادالدین‌» یاد كرده‌ است‌
در مورد زمان‌ و مكان‌ ولادت‌ ابن‌ بابویه‌ اطلاع‌ روشنى‌ در دست‌ نیست‌. جمعى‌ از نویسندگان‌ قرون‌ اخیر با تكیه‌ بر برخى‌ روایات‌ تولد ابن‌ بابویه‌ را اندكى‌ پس‌ از سال‌ 305ق‌ دانسته‌اند (بحرالعلوم‌، 3/301؛ موسوی‌ خرسان‌، ص‌ «ط - ی‌»). دونالدسون‌1 تولد وی‌ را در 311ق‌/ 923م‌ یا چند سالى‌ پیش‌ از آن‌ در خراسان‌ دانسته‌ است‌ ( 2 EI). ابن‌ بابویه‌ در قم‌ در خاندانى‌ اهل‌ دانش‌ پرورش‌ یافت‌ و در خردسالى‌ از محضر مشایخ‌ آن‌ شهر استفاده‌ كرد. دیری‌ نپایید كه‌ استعداد او در فراگیری‌ علم‌ زبانزد محافل‌ علمى‌ قم‌ گردید (ابن‌ بابویه‌، كمال‌، 503؛ طوسى‌، الغیبة، 118، 195). از مشایخ‌ ابن‌ بابویه‌ در این‌ دوره‌ مى‌توان‌ پدرش‌ على‌ بن‌ بابویه‌، محمد بن‌ حسن‌ بن‌ احمد بن‌ ولید، محمد بن‌ على‌ ماجیلویه‌ و احمد بن‌ على‌ بن‌ ابراهیم‌ قمى‌ را ذكر كرد (نك: ابن‌ بابویه‌، ثواب‌ الاعمال‌، 15، 17، 40 و ...)، لیكن‌ بررسى‌ اسناد روایات‌ ابن‌ بابویه‌ نشان‌ مى‌دهد كه‌ در میان‌ حدود 250 استاد شناخته‌ شدة خود بیش‌ از همه‌ از پدرش‌ و ابن‌ ولید استفاده‌ كرده‌ و تحت‌ تأثیر آنها بوده‌ است‌. ابن‌ بابویه‌ در تاریخ‌ نامعلومى‌ قم‌ را ترك‌ كرده‌ و به‌ ری‌ كه‌ در آن‌ زمان‌ پایتخت‌ آل‌ بویه‌ بود رفته‌ و در این‌ شهر اقامت‌ گزیده‌ است‌ (نك: همو، كمال‌، 3). تنها اطلاع‌ ما دربارة تاریخ‌ سفر وی‌ به‌ ری‌ این‌ است‌ كه‌ در رجب‌ 339ق‌ بخشى‌ از روایات‌ على‌ بن‌ ابراهیم‌ قمى‌ و دیگران‌ را از شریف‌ حمزة بن‌ محمد علوی‌ در قم‌ شنیده‌ (همو، الخصال‌، 11؛ همو، معانى‌، 301؛ همو، عیون‌، 1/178) و در رجب‌ 347ق‌ در ری‌ بوده‌ است‌ (همو، الخصال‌، 641؛ همو، الامالى‌، 193). 
با ملاحظة اینكه‌ ابن‌ ولید كه‌ پس‌ از پدر نزدیك‌ترین‌ استاد ابن‌ بابویه‌ به‌ او بوده‌ و به‌ سال‌ 343ق‌/954م‌ وفات‌ یافته‌ (نجاشى‌، 383)، مى‌توان‌ حدس‌ زد كه‌ این‌ اتفاق‌، علقة ابن‌ بابویه‌ را با قم‌ سست‌ كرده‌ و مقدمة هجرت‌ وی‌ به‌ ری‌ را فراهم‌ كرده‌ باشد. به‌ هر حال‌ او در ری‌ از مشایخ‌ آن‌ شهر چون‌ احمد بن‌ محمد بن‌ صقر صائغ‌ و محمد بن‌ ابراهیم‌ بن‌ اسحاق‌ طالقانى‌ حدیث‌ شنیده‌ است‌ (ابن‌ بابویه‌، الخصال‌، 429؛ همو، معانى‌، 359). 
ابن‌ بابویه‌ در 352ق‌/963م‌ قصد سفر نمود و با كسب‌ اجازه‌ از ركن‌الدوله‌ امیر ری‌ در رجب‌ همین‌ سال‌ راهى‌ مشهد گردید (همو، عیون‌، 2/284). وی‌ طى‌ راه‌ در ماه‌ شعبان‌ در نیشابور بود و از مشایخ‌ بزرگ‌ آن‌ شهر چون‌ عبدالواحد بن‌ محمد بن‌ عبدوس‌ نیشابوری‌، حاكم‌ ابوعلى‌ حسین‌ بن‌ احمد بیهقى‌ و ابو طیب‌ حسین‌ بن‌ ا حمد رازی‌ حدیث‌ شنید (همان‌، 1/12، 81، 2/240). مدت‌ كوتاهى‌ پس‌ از بازگشت‌ از این‌ سفر ابن‌ بابویه‌ آهنگ‌ سفر مغرب‌ نمود. وی‌ ظاهراً در اواخر 353ق‌/964م‌ ری‌ را به‌ قصد سفر حج‌ ترك‌ كرد، به‌ طوری‌ كه‌ در ذیحجة همان‌ سال‌ مناسك‌ حج‌ را به‌ جای‌ آورد. در مورد استفاده‌ ابن‌ بابویه‌ از مشایخ‌ حرمین‌ سندی‌ در دست‌ نیست‌، لیكن‌ مى‌دانیم‌ كه‌ وی‌ در بازگشت‌ به‌ عراق‌ در اوایل‌ 354ق‌ در فید (میانة راه‌ حجاز به‌ عراق‌) با ابوعلى‌ احمد بن‌ ابى‌ جعفر بیهقى‌ دیدار كرده‌ و از او حدیث‌ شنیده‌ است‌ (همان‌، 2/58). ابن‌ بابویه‌، در ادامة مسیر خود در همان‌ سال‌ وارد كوفه‌ و بغداد گشته‌ و در هر دو شهر اندك‌ درنگى‌ داشته‌ است‌. درنگى‌ پرثمر در كوفه‌ كه‌ امكان‌ استماع‌ از افزون‌ بر 10 شیخ‌ بزرگ‌ كوفى‌ از جمله‌ ابوالقاسم‌ حسن‌ بن‌ محمد سكونى‌، محمد بن‌ بكران‌ نقاش‌ و احمد بن‌ ابراهیم‌ فامى‌ را برای‌ وی‌ فراهم‌ كرد (همو، الخصال‌، 115؛ همو، التوحید، 232؛ همو، عیون‌، 1/117). در بغداد نیز وی‌ ضمن‌ استماع‌ از مشایخ‌ بزرگ‌ آن‌ شهر چون‌ حافظ محمد بن‌ عمر بن‌ جعابى‌ و حسن‌ بن‌ محمد بن‌ یحیى‌ علوی‌ (نك: همو، الامالى‌، 386؛ همو، كمال‌، 505)، برخى‌ مناظرات‌ ارشادی‌ نیز داشته‌ است‌ (همان‌، 16). همین‌ اقامت‌ كوتاه‌ برای‌ جمعى‌ از مشایخ‌ بغداد چون‌ شیخ‌ مفید، این‌ امكان‌ را فراهم‌ كرد كه‌ از وی‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ و اجازه‌ دریافت‌ كنند
وی‌ در همین‌ سال‌ عراق‌ را ترك‌ و در مسیر مراجعت‌ به‌ ری‌ وارد همدان‌ شده‌ و از جمعى‌ از مشایخ‌ آن‌ دیار چون‌ قاسم‌ بن‌ محمد بن‌ عبدویه‌ همدانى‌، احمد بن‌ زیاد بن‌ جعفر همدانى‌ و ابوالعباس‌ فضل‌ بن‌ فضل‌ بن‌ عباس‌ كندی‌ استماع‌ حدیث‌ كرده‌ و یا اجازه‌ دریافت‌ كرده‌ است‌ (همو، الخصال‌، 106، 295، 320؛ همو، كمال‌، 369) و سرانجام‌ با ترك‌ همدان‌ به‌ سفر غربى‌ خود خاتمه‌ بخشید و با توشه‌ای‌ ارزشمند به‌ وطن‌ مراجعت‌ نمود
نجاشى‌ (ص‌ 389) ورود ابن‌ بابویه‌ به‌ بغداد را بر اساس‌ شنیده‌ها در 355ق‌/966م‌ دانسته‌ كه‌ مخالف‌ صریح‌ سخن‌ ابن‌ بابویه‌ است‌. برخى‌ از معاصران‌ از سفر ابن‌ بابویه‌ به‌ استراباد و جرجان‌ سخن‌ گفته‌اند (نك: موسوی‌ خرسان‌، 4) كه‌ تنها مبتنى‌ بر حدس‌ بوده‌ و قابل‌ اثبات‌ نیست‌
ابن‌ بابویه‌ در 367ق‌/978م‌ راهى‌ سفر مشرق‌ شد. او در 17 و 18 ذیحجه‌ در مشهد بود (ابن‌ بابویه‌، الامالى‌، 103، 106)، سپس‌ به‌ نیشابور رفته‌ و تا شعبان‌ 368ق‌ در آنجا سكنى‌ گزید. تصریح‌ به‌ اینكه‌ مجلس‌ 89 از مجالس‌ وی‌ در خانه‌ سید ابى‌ محمد یحیى‌ بن‌ محمد علوی‌ برگزار شده‌ (همان‌، 487)، با علم‌ به‌ اینكه‌ خانه‌ این‌ سید در نیشابور بوده‌ (نجاشى‌، 443؛ ابن‌ عنبه‌، 347) و از محرم‌ تا شعبان‌ 368ق‌ مجالس‌ 27-93 بدون‌ انقطاع‌ برگزار شده‌، این‌ مطلب‌ را ثابت‌ مى‌كند. وی‌ در 17- 19 شعبان‌ در مشهد بوده‌، و روز 19 شعبان‌ عازم‌ ماوراءالنهر گردید (ابن‌ بابویه‌، الامالى‌، 521 -536). 
ابن‌ بابویه‌ در مسیر خود از مشهد به‌ تركستان‌ مى‌بایست‌ شهرهای‌ سرخس‌، مرو، مرورود، بلخ‌ و سمرقند را به‌ ترتیب‌ پشت‌ سر گذاشته‌ باشد (نك: یعقوبى‌، 279، 291-293). وی‌ در هر یك‌ از این‌ شهرها درنگى‌ داشته‌ و در سرخس‌ از ابونصر محمد بن‌ احمد سرخسى‌ (ابن‌ بابویه‌، الخصال‌، 197)، در مرو از احمد بن‌ حسین‌ آبى‌ (همو، كمال‌، 433، 476)، در مرورود از محمد بن‌ على‌ بن‌ شاه‌ و ابویوسف‌ رافع‌ بن‌ عبدالله‌ (همو، الخصال‌، 320، 410، 592)، در بلخ‌ از افراد متعددی‌ چون‌ حسین‌ بن‌ محمد اشناتى‌ و محمد بن‌ سعید سمرقندی‌ (همو، التوحید، 68، 96) و در سمرقند از افرادی‌ چون‌ عبدوس‌ بن‌ على‌ جرجانى‌ و عبدالصمد بن‌ عبدالشهید انصاری‌ (همو، الخصال‌، 45؛ همو، عیون‌، 2/8) استماع‌ حدیث‌ كرده‌ است‌. از سمرقند نیز دو سفر به‌ عمق‌ تركستان‌ داشته‌ است‌. در سفری‌ به‌ فرغانه‌ (جنوب‌ شرقى‌ ازبكستان‌ كنونى‌) از جمعى‌ از مشایخ‌ آن‌ دیار چون‌ اسماعیل‌ بن‌ منصور قصار (همو، الخصال‌، 268) و محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ طیفور دامغانى‌ (همو، علل‌، 63) حدیث‌ شنید
ابن‌ بابویه‌ در برخى‌ از قرای‌ فرغانه‌ چون‌ اخسیكت‌ و جبل‌ بوتك‌ (همو، كمال‌، 473) نیز به‌ تحصیل‌ حدیث‌ پرداخته‌ است‌. وی‌ در سفر دیگری‌ به‌ منطقة ایلاق‌ (اطراف‌ تاشكند كنونى‌) ر اهى‌ گشته‌ و از محضر مشایخى‌ چون‌ حاكم‌ بكر بن‌ على‌ حنفى‌ (همان‌، 292) و على‌ بن‌ عبدالله‌ فقیه‌ اسواری‌ (همان‌، 642) استفاده‌ كرده‌ است‌. ملاقات‌ ابن‌ بابویه‌ با شریف‌ محمد بن‌ حسن‌ علوی‌ معروف‌ به‌ نعمة و تألیف‌ كتاب‌ من‌ لایحضره‌ الفقیه‌ برای‌ وی‌ در همین‌ شهر واقع‌ شده‌ است‌ (همو، من‌ لایحضره‌، 1/2-3). نظر به‌ اینكه‌ كتاب‌ كمال‌ الدین‌ پس‌ از سفر ماوراءالنهر تألیف‌ شده‌، از مقدمة آن‌ (ص‌ 2-4) معلوم‌ مى‌شود كه‌ ابن‌ بابویه‌ در بازگشت‌ از ماوراءالنهر برای‌ زیارت‌ مجدداً وارد مشهد شده‌، و سپس‌ به‌ نیشابور رفته‌ و مدتى‌ در آنجا اقامت‌ گزیده‌ است‌. وی‌ در این‌ دورة اقامت‌ خود به‌ تبلیغ‌ اعتقاد شیعه‌ در مورد غیبت‌ پرداخته‌ و حداقل‌ بخشى‌ از كمال‌الدین‌ را تألیف‌ كرده‌ است‌. معلوم‌ نیست‌ ابن‌ بابویه‌ كه‌ در نیشابور آرزوی‌ بازگشت‌ به‌ وطنش‌ ری‌ را داشته‌ (همو، كمال‌، 3)، چه‌ زمانى‌ به‌ ری‌ بازگشته‌ است‌، اما مى‌دانیم‌ كه‌ تا پایان‌ عمر در ری‌ بوده‌، و در همانجا درگذشت‌ (نجاشى‌، 392) و مقبرة وی‌ در ری‌ امروزه‌ معروف‌ و زیارتگاه‌ است‌


ابن‌ بابویه‌ و كلام‌:

 ابن‌ بابویه‌ را مى‌بایست‌ از نظر فكری‌ از مكتب‌ اخباریان‌ متقدم‌ قم‌ به‌ شمار آورد. صرف‌نظر از چند شخصیت‌ نه‌ چندان‌ برجسته‌، او را باید آخرین‌ متفكر این‌ مكتب‌ دانست‌ كه‌ آثارش‌ بخش‌ عمده میراث‌ اخباریان‌ را تشكیل‌ مى‌دهد. مشخصه كلى‌ این‌ مكتب‌ كه‌ به‌ روشنى‌ در آثار ابن‌ بابویه‌ دیده‌ مى‌شود، تكیه‌ بر اخبار و احادیث‌ در تعریف‌ مفاهیم‌ و اثبات‌ قضایای‌ كلامى‌ است‌. در واقع‌ كلام‌ ابن‌ بابویه‌ را باید متون‌ احادیث‌ دانست‌ كه‌ با كمترین‌ تصرف‌ ممكن‌ در قالب‌ یك‌ نظام‌ كلامى‌ ریخته‌ شده‌ و تدوین‌ گشته‌ است‌. اگر چه‌ كلام‌ اخباری‌ ابن‌ بابویه‌ در كلیات‌ با كلام‌ سایر مكاتب‌ امامیه‌ همخوانى‌ دارد، اما در مقایسه‌ای‌ بین‌ رساله اعتقادات‌ ابن‌ بابویه‌ و رساله تصحیح‌ الاعتقاد شیخ‌ مفید كه‌ در نقد آن‌ نوشته‌ شده‌، آشكار مى‌شود كه‌ اختلافات‌ قابل‌ ملاحظه‌ای‌ در مسائل‌ فرعى‌ وجود دارد. یكى‌ از مهم‌ترین‌ موارد اختلاف‌ مسأله‌ جواز سهو در نماز بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) است‌. ابن‌ بابویه‌ چون‌ برخى‌ دیگر از بزرگان‌ مكتب‌ اخباری‌ قم‌ نه‌ تنها سهو در نماز را بر پیامبر(صلی الله علیه و آله) جایز مى‌شمارد، بلكه‌ مخالف‌ این‌ نظر را به‌ اهل‌ غلو نسبت‌ مى‌دهد ( من‌ لایحضره‌، 1/234- 235؛ مفید، 65 - 66؛ نك: رساله مفید یا سید مرتضى‌ در مسأله سهو بر پیامبر؛ مجلسى‌، 17/122- 129). 
ابن‌ بابویه‌ از جنبه كلامى‌ با مكاتب‌ و مذاهب‌ متنوعى‌ در برخورد بوده‌ است‌، از طرف‌ وی‌ با برخى‌ از مكاتب‌ امامى‌ كه‌ از آنها به‌ اهل‌ غلو و اهل‌ تقصیر (كوتاهى‌ در حق‌ ائمه‌) تعبیر مى‌كند، درگیر بوده‌ و كتابى‌ تحت‌ عنوان‌ ابطال‌ الغلو و التقصیر، در رد این‌ دو گروه‌ تألیف‌ كرده‌ است‌ (نك: نجاشى‌، 392). بخش‌ دیگری‌ از برخوردهای‌ كلامى‌ وی‌ را مسأله‌ مهدویت‌ تشكیل‌ مى‌دهد. ابن‌ بابویه‌ در تبیین‌ مهدویت‌ از دیدگاه‌ امامیه‌ ضمن‌ تألیف‌ آثار متعدد به‌ خصوص‌ مهم‌ترین‌ آنها كمال‌ الدین‌ به‌ رد ایرادات‌ معتزله‌، زیدیه‌ و دیگر مخالفان‌ پرداخته‌ و سعى‌ بلیغى‌ در نقض‌ آراء قائلین‌ به‌ فترت‌ (انفصال‌ رشته امامت‌) و رفع‌ شك‌ امامیان‌ متحیر نموده‌ است‌. دیگر از ابعاد كلام‌ ابن‌ بابویه‌ رد اتهاماتى‌ است‌ كه‌ از جانب‌ مخالفین‌ متوجه‌ امامیه‌ مى‌گردید. به‌ عنوان‌ نمونه‌ وی‌ كتاب‌ التوحید را چنانچه‌ در مقدمه آن‌ (ص‌ 17) متذكر شده‌ به‌ منظور رد اتهامات‌ وارده‌ به‌ امامیه‌ در مورد قول‌ به‌ تشبیه‌ و جبر تألیف‌ كرده‌ است‌
ابن‌ بابویه‌ مانند اكثر مكاتب‌ دیگر امامى‌ بین‌ اهل‌ سنت‌ و ناصبى‌ فرق‌ آشكار گذاشته‌، ضمن‌ احترام‌ به‌ اهل‌ سنت‌ (چنانكه‌ مثلاً از تمجید مشایخ‌ سنى‌ توسط او برمى‌آید) ناصبى‌ را كافر شمرده‌ (همو، من‌ لایحضره‌، 3/258) و برائت‌ از ظالمین‌ نسبت‌ به‌ ائمه‌ را از واجبات‌ دانسته‌ است‌ (همو، الاعتقادات‌، 40؛ شوشتری‌، 1/457). یكى‌ از حركتهای‌ مهم‌ ابن‌ بابویه‌ در كلام‌ امامیه‌ را باید تدوین‌ آثاری‌ دانست‌ كه‌ نه‌ شكل‌ استدلالى‌ و نه‌ روایى‌، بلكه‌ شكل‌ یك‌ رساله اعتقادی‌ را داشته‌اند. رساله الاعتقادات‌ ابن‌ بابویه‌ در واقع‌ نخستین‌ نمونه شناخته‌ شده‌ از این‌ نوع‌ رسائل‌ در كلام‌ امامیه‌ است‌ كه‌ خود ادامه‌ كار او در مجلس‌ 93 از الامالى‌ (ص‌ 509 -511) و مقدمه «الهدایه» (ص‌ 46- 48) مى‌باشد. این‌ حركت‌ پس‌ از ابن‌ بابویه‌ نیز توسط سید مرتضى‌ در بخش‌ اول‌ رساله جمل‌ العلم‌ و العمل‌ و شیخ‌ طوسى‌ در رساله اعتقادات‌ و بعضى‌ دیگر دنبال‌ شد، لیكن‌ دوام‌ چندانى‌ نیافت‌


ابن‌ بابویه‌ و فقه‌:

فقه‌ وی‌ كه‌ نمونه‌ بارزی‌ از مكتب‌ اخباری‌ قم‌ مى‌باشد، اساساً تكیه‌ بر حدیث‌ دارد. ابن‌ بابویه‌ نه‌ تنها قیاس‌ بلكه‌ استنباط و استخراج‌ را نیز غیرمجاز دانسته‌ است‌ (علل‌، 62). آثار فقهى‌ ابن‌ بابویه‌ نیز همچون‌ آثار كلامى‌ وی‌ عمدتاً متشكل‌ از متون‌ احادیث‌ با حفظ یا حذف‌ اسناد آنهاست‌ و البته‌ در پاره‌ای‌ موارد به‌ جای‌ لفظ حدیث‌ معنای‌ آن‌ آمده‌ است‌. ابن‌ بابویه‌ معمولاً به‌ متن‌ حدیث‌ اكتفا مى‌كند و از استنباط خودداری‌ مى‌ورزد. وی‌ در جمع‌ بین‌ احادیث‌ متعارض‌ روشى‌ دارد كه‌ خود آن‌ را «اصل‌ و رخصت‌» مى‌نامد. روش‌ دیگری‌ كه‌ وی‌ در جمع‌ بین‌ احادیث‌ پیشنهاد مى‌كند ارجاع‌ احادیث‌ مجمله‌ به‌ احادیث‌ مفسره‌ است‌ (همو، الاعتقادات‌، 47) كه‌ از نظر تاریخ‌ علم‌ اصول‌ قابل‌ ملاحظه‌ مى‌باشد. ابن‌ بابویه‌ در مواردی‌ نیز به‌ رد حدیث‌ مى‌پردازد. مثلاً در بعضى‌ از موارد كه‌ دو حدیث‌ متعارض‌ یكى‌ موافق‌ رأی‌ عامه‌ و دیگری‌ مخالف‌ رأی‌ ایشان‌ است‌ حدیث‌ مخالف‌ را ترجیح‌ داده‌، حدیث‌ موافق‌ را حمل‌ بر تقیه‌ مى‌كند (نك: همان‌، 49؛ قس‌: همو، الخصال‌، 531). 
موارد دیگری‌ نیز به‌ چشم‌ مى‌خورد كه‌ ابن‌ بابویه‌ حدیثى‌ را در مقابل‌ معارض‌ آن‌ كنار گذارده‌، لیكن‌ علت‌ ترجیح‌ را بیان‌ نكرده‌ و این‌ احتمال‌ مى‌رود كه‌ وی‌ در این‌ ترجیح‌ بر رجال‌ سند تكیه‌ داشته‌ است‌ (نك: همو، علل‌، 501، 502، 511). ابن‌ بابویه‌ گاه‌ نه‌ فروع‌ فقهى‌، بلكه‌ برخى‌ اصول‌ كلى‌ را بر اخبار آحاد بنا كرده‌ است‌. اگرچه‌ اصل‌ اطلاق‌ پیش‌ از ورود نهى‌ كه‌ او مطرح‌ كرده‌ ( الاعتقادات‌، 47)، پس‌ از او نیز به‌ عنوان‌ یك‌ اصل‌ عقلایى‌ توسط مكاتب‌ دیگر فقه‌ امامى‌ پذیرفته‌ شد. ابن‌ بابویه‌ اگرچه‌ در فقه‌ خود مخالف‌ سرسخت‌ قیاس‌ و اجتهاد بود، لیكن‌ فقه‌ وی‌ را نباید یك‌ فقه‌ تعبدی‌، بلكه‌ باید یك‌ فقه‌ تعلیلى‌ به‌ شمار آورد. وی‌ به‌ پیروی‌ از احادیث‌ معتقد بود احكام‌ شرع‌ اغلب‌ تابع‌ مصالح‌ بندگان‌ هستند و این‌ طرز فكر نه‌ تنها در كتاب‌ علل‌ الشرائع‌ به‌ طور گسترده‌ مطرح‌ شده‌، بلكه‌ حتى‌ در كتاب‌ فقهى‌ من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، جا به‌ جا مطرح‌ گشته‌ است‌
ابن‌ بابویه‌ برخى‌ فتاوی‌ شاذ فقهى‌ دارد كه‌ موافقى‌ در شیعه‌ برای‌ وی‌ نمى‌شناسیم‌ (فهرستى‌ از این‌ فتاوی‌ را موسوی‌ خرسان‌ در ص‌ «أیا» آورده‌ است‌). گاه‌ دیده‌ مى‌شود كه‌ فتوای‌ وی‌ در طول‌ زمان‌ دچار تغییر شده‌ است‌. به‌ عنوان‌ نمونه‌ در این‌ مسأله‌ كه‌ آیا ماه‌ رمضان‌ همیشه‌ 30 روز است‌ یا مى‌تواند 29 روز هم‌ باشد، نظر قدیم‌ وی‌ چنانكه‌ به‌ صراحت‌ در رساله «المقنع‌» (ص‌ 16) آمده‌ احتمال‌ 29 و 30 مى‌باشد و ظاهراً در آن‌ هنگام‌ پیرو نظریه رایج‌ در مكتب‌ اخباری‌ قم‌ بوده‌ است‌ (به‌ عنوان‌ نمونه‌ نك: فقه‌ الرضا (علیه السلام)، 203)، لیكن‌ در آثار متأخر وی‌ چون‌ الخصال‌ (ص‌ 531) و رساله الرد على‌ الجنیدیه (نك: سید مرتضى‌، 29) به‌ صراحت‌ به‌ 30 روز بودن‌ ماه‌ رمضان‌ فتوی‌ داده‌ است‌
 

ابن‌ بابویه‌ و علم‌ حدیث‌:

 چنانكه‌ گذشت‌ وی‌ در طلب‌ حدیث‌ بسیار سفر نمود از بسیاری‌ مشایخ‌ حدیث‌ شنید و آثار فراوانى‌ در حدیث‌ از او باقى‌ مانده‌ است‌. قدیم‌ترین‌ توثیقى‌ كه‌ در مورد ابن‌ بابویه‌ در دست‌ داریم‌ توثیق‌ ابن‌ ادریس‌ (ص‌ 288) و پس‌ از او ابن‌ طاووس‌ ( كشف‌ المحجه، 123) است‌. ابن‌ طاووس‌ ( فلاح‌ السائل‌، 11؛ همو، فرج‌ المهموم‌، 129) متذكر شده‌ كه‌ در مورد عدالت‌ وی‌ اتفاق‌ نظر وجود دارد. لقب‌ «صدوق‌» بلیغ‌ترین‌ كلمه‌ در بیان‌ امانت‌ وی‌ در روایت‌ است‌. نخستین‌ كسى‌ كه‌ ابن‌ بابویه‌ را صدوق‌ نامیده‌ ابن‌ ادریس‌ (ص‌ 288) است‌، لیكن‌ پس‌ از وی‌ تا زمان‌ شهید اول‌ (مجلسى‌، 104/190) این‌ لقب‌ شهرت‌ نداشته‌ است‌. برخى‌ از علمای‌ رجال‌ متأخر مراسل‌ وی‌ را در حكم‌ مسانید دانسته‌اند (نك: خوانساری‌، 6/133؛ مامقانى‌، 3/154). ابن‌ بابویه‌ خود از ارباب‌جرح‌وتعدیل‌ است‌. او در ضبط اسناد،اصطلاحات‌ مربوط به‌ نحوه تحمل‌ حدیث‌ (كه‌ در آثار وی‌ هویداست‌)، تفكیك‌ لفظ از معنى‌ در مواردی‌ كه‌ حدیث‌ واحد با اسناد متعدد ذكر شده‌ (مثلاً نك: كمال‌، 289-294)، روایت‌ حدیث‌ واحد با اسناد مختلف‌، مانند حدیث‌ اثنا عشر جابربن‌ سمره از 19 طریق‌ مختلف‌ ( الخصال‌، 469- 473)، بسیار دقیق‌ است‌. اغلب‌ آثار حدیثى‌ ابن‌ بابویه‌ آمیخته‌ای‌ از احادیث‌ شیعه‌ با احادیث‌ برگزیده اهل‌ سنت‌ است‌
ابن‌ بابویه‌ به‌ عنوان‌ یك‌ محدث‌ نه‌ تنها میراث‌ عظیمى‌ رابه‌ آیندگان‌ انتقال‌ داده‌ و بخش‌ قابل‌ توجهى‌ از احادیث‌ موجود در كتب‌ روایى‌ مسند شیعه‌ پس‌ از سده 5ق‌ چون‌ آثار خزاز، مفید، طوسى‌، ابن‌ رستم‌ طبری‌ و دیگران‌ را به‌ خود اختصاص‌ داده‌، بلكه‌ در مورد انتقال‌ آثار گذشتگان‌ به‌ آیندگان‌ نیز نقشى‌ اساسى‌ ایفا كرده‌ است‌، به‌ طوری‌ كه‌ نوری‌ (3/524) وی‌ را یكى‌ از 12 تنى‌ دانسته‌ كه‌ سلسله اجازات‌ به‌ ایشان‌ منتهى‌ مى‌شود
ابن‌ بابویه‌ در عالم‌ حدیث‌ نه‌ تنها به‌ عنوان‌ ناقل‌، بلكه‌ چنانكه‌ طوسى‌ ( الفهرست‌، 157) یادآور شده‌، به‌ عنوان‌ نقاد احادیث‌ و آگاه‌ به‌ رجال‌ مطرح‌ است‌. كتاب‌ معانى‌ الاخبار وی‌ دلیل‌ قاطعى‌ بر تبحر او در فقه‌ الحدیث‌ و غریب‌ الحدیث‌ است‌. نجاشى‌ (ص‌ 391) و طوسى‌ (همانجا) كتابى‌ نیز در مورد غریب‌ حدیث‌ پیامبر(صلی الله علیه و آله) و على‌(علیه السلام) برای‌ او ذكر كرده‌اند. نقد اسناد برخى‌ احادیث‌ و حكم‌ به‌ غرابت‌ سندی‌ آن‌ در مواضع‌ مختلف‌ از آثار وی‌ دیده‌ مى‌شود (نك: ابن‌ بابویه‌، عیون‌، 1/200؛ همو، فضائل‌ الاشهر، 63). در زمینه رجال‌ نیز وی‌ آثار متعددی‌ داشته‌ (نجاشى‌، 390-392؛ طوسى‌، الفهرست‌، همانجا) و برخى‌ نظریات‌ او در كتب‌ رجالى‌ (به‌ عنوان‌ نمونه‌ ابن‌ داوود، 72، 87، 100، جم) منعكس‌ شده‌ است‌. در میان‌ عناوین‌ آثار ابن‌ بابویه‌ عناوینى‌ چون‌ التاریخ‌، مقتل‌ الحسین‌ (علیه السلام) و تفسیر القرآن‌ دیده‌ مى‌شود (نجاشى‌، 390، 392؛ طوسى‌، الفهرست‌، همانجا) كه‌ با توجه‌ به‌ شیوه وی‌ مى‌توان‌ حدس‌ زد كه‌ جنبه تاریخ‌ و تفسیر روایى‌ داشته‌اند نه‌ درایى‌
در مورد مشایخ‌ ابن‌ بابویه‌ فهرست‌ نسبتاً كامل‌ و دقیقى‌ بالغ‌ بر 211 تن‌ در «حیات‌ الشیخ‌ الصدوق‌» (موسوی‌ خرسان‌، ص‌ «ر اد») آمده‌ كه‌ برخى‌ از آنان‌ در این‌ مقاله‌ ذكر شده‌اند. در مورد روایت‌ و شاگردان‌ وی‌ فهرست‌ ناقصى‌ در دست‌ است‌ (همو، ص‌ «أه - أز») كه‌ از میان‌ ایشان‌ مى‌توان‌ شیخ‌ مفید محمد بن‌ محمد بن‌ نعمان‌، هارون‌ بن‌ موسى‌ تلعكبری‌، على‌ بن‌ محمد خزاز و حسین‌ بن‌ عبیدالله‌ بن‌ غضائری‌ را ذكر كرد (برای‌ تكمیل‌ فهرست‌ مزبور نك: ابن‌ رستم‌، 4، 10، 89؛ منتجب‌ الدین‌، 89؛ حسكانى‌، 1/192؛ جوینى‌، 2/142، 190، 193، 196، 223؛ ذهبى‌، 16/304). 


آثار:

 ابن‌ بابویه‌ كثیر التألیف‌ بوده‌، چنانكه‌ مثلاً هنگام‌ حضور در ایلاق‌، حدود سال‌ 368ق‌ به‌ گفتة خودش‌ بالغ‌ بر 245 تألیف‌ داشته‌ است‌ ( من‌ لایحضره‌، 1/2-3). 
آثار چاپى‌:

الاعتقادات‌، الامالى‌؛

 التوحید؛

ثواب‌ الاعمال‌ و عقاب‌ الاعمال‌؛

الخصال‌؛

 علل‌ الشرائع‌؛

 عیون‌ الاخبار الرضا(علیه السلام)؛

 كمال‌الدین‌ و تمام‌ النعمة؛

 معانى‌ الاخبار؛

«المقنع‌»؛

 من‌ لایحضره‌ الفقیه‌؛

 «الهدایة»؛

 فضائل‌ الاشهر الثلاثة (برای‌ اطلاع‌ از مشخصات‌ این‌ آثار نك: مآخذ همین‌ مقاله‌).

 همچنین‌ دو كتاب‌ دیگر وی‌ با عنوانهای‌ صفات‌ الشیعه و فضائل‌ الشیعه یك‌ بار در نجف‌ و یك‌ بار با ترجمه فارسى‌ در تهران‌، 1381ق‌، منتشر شده‌ است‌
بجز این‌ آثار كتاب‌ مصادقه الاخوان‌ كه‌ در 1325ش‌ در تهران‌ و در 1976م‌ در بغداد به‌ كوشش‌ دكتر حسین‌ على‌ محفوظ به‌ چاپ‌ رسیده‌، هم‌ به‌ او، هم‌ به‌ پدرش‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ و ظاهر روایت‌ مؤلف‌ كتاب‌ از محمد بن‌ یحیى‌ عطار با لفظ «حدثنا» انتساب‌ آن‌ به‌ پدر را تقویت‌ مى‌كند (آقابزرگ‌، 21/97). مورد دیگر اثری‌ است‌ كه‌ در قم‌ در 1351ش‌ بر اساس‌ نسخه‌ای‌ خطى‌ از كتابخانه ناصریه‌ در لكهنو همراه‌ با ترجمه عزیزالله‌ عطاردی‌ با عنوان‌ المواعظ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌، اما این‌ اثر برخلاف‌ تصور مترجم‌ مزبور چیزی‌ جز نوادر من‌ لایحضره‌ الفقیه‌ نیست‌ وارتباطى‌به‌كتاب‌مفقود مواعظ كه‌(نجاشى‌،391)وطوسى‌( الفهرست‌، 157) از آن‌ نام‌ برده‌اند ندارد

آثار خطى‌:

1. اثبات‌النص‌على‌الائمة (علیه السلام)، دوسلان‌(شم 2018 )، نسخه‌ای‌ تحت‌ عنوان‌ النصوص‌ على‌ الائمة الاثنى‌ عشر در كتابخانه ملى‌ پاریس‌ معرفى‌ كرده‌ و احتمال‌ مى‌دهد كه‌ تألیف‌ ابن‌ بابویه‌ باشد. دانش‌ پژوه‌ نیز نسخى‌ را معرفى‌ كرده‌ (مركزی‌، شم 327، 5240؛ مركزی‌ و مركز اسناد، شم 7468) كه‌ انتساب‌ آنها را به‌ ابن‌ بابویه‌ به‌ عنوان‌ احتمال‌ مطرح‌ كرده‌ است‌. آقابزرگ‌ (24/179) نیز نسخه‌ای‌ از آن‌ معرفى‌ كرده‌ است‌. به‌ هر حال‌ بخش‌ عمده احادیث‌ آن‌ را شاگردش‌ خزاز در كفایة الاثر نقل‌ كرده‌ است‌؛

2. الغیبة، این‌ نام‌ اغلب‌ برهمان‌ كمال‌ الدین‌ اطلاق‌ مى‌شود. نسخه‌ای‌ تحت‌ عنوان‌ الغیبة در كتابخانه مجلس‌ شورا موجود است‌ (شورا، 14/55) كه‌ آغاز آن‌ با كمال‌ الدین‌ (ص‌ 16) تطابق‌ كامل‌ دارد و احتمال‌ اتحاد را مطرح‌ مى‌كند؛

3. الفضائل‌، نسخه‌ای‌ تحت‌ این‌ عنوان‌ در كتابخانه سماوی‌ نجف‌ موجود است‌. (نك

I/549 و نیز نسخه‌ای‌ تحت‌ عنوان‌ فضائل‌ على‌ (علیه السلام) در كتابخانه مركزی‌ و مركز اسناد دانشگاه‌ تهران‌ (شم 5923) وجود دارد. به‌ هر حال‌ در مورد انتساب‌ این‌ دو نسخه‌ به‌ ابن‌ بابویه‌ جای‌ تردید وجود دارد؛

 4 و 5. دو نسخه‌ با عنوانهای‌ « اسماء الله‌ الحسنى‌ » و « حدیث‌ جامع‌ للا¸داب‌ و الحِكَم‌ » در كتابخانه مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌ (شم (6)8555 و (9)5923) موجود است‌ كه‌ محتمل‌ است‌ متعلق‌ به‌ ابن‌ بابویه‌ باشد؛

 6 . الناسخ‌ و المنسوخ‌ (آقابزرگ‌، 24/11). 

آثار منسوب‌:

 عناوین‌حدود200 اثرمنسوب‌ به‌ وی‌ در رجال‌ نجاشى‌ (ص‌ 389-392) و طوسى‌ ( الفهرست‌، همانجا) و ابن‌ شهر آشوب‌ (ص‌ 111-112) ذكر شده‌ است‌. علاوه‌ بر عناوین‌ مزبور ابن‌ طاووس‌ ( فرج‌ المهموم‌، 57؛ همو، الیقین‌، 157) و خود ابن‌ بابویه‌ ( من‌ لایحضره‌، 1/235) چند عنوان‌ دیگر را یاد كرده‌اند. در میان‌ این‌ آثار مهم‌ترین‌ مورد كتاب‌ مدینة العلم‌ مى‌باشد. این‌ كتاب‌ مجموعه حدیثى‌ بزرگ‌تر از من‌ لایحضره‌ الفقیه‌ (طوسى‌، الفهرست‌، همانجا) و بنا به‌ قول‌ ابن‌ شهر آشوب‌ (ص‌ 112) بالغ‌ بر 10 جزء بوده‌ است‌ و گفته‌ مى‌شود تا زمان‌ شیخ‌ حسین‌ بن‌ عبدالصمد پدر شیخ‌ بهائى‌ موجود بوده‌ و از آن‌ پس‌ مفقود گشته‌ است‌ (آقابزرگ‌، 20/251-253). 

 

منابع :
1. آقابزرگ‌، الذریعة
2. ابن‌ ادریس‌، محمد، السرائر، قم‌
3. ابن‌ بابویه‌، محمد، الاعتقادات‌، سنگى‌، تهران‌، 1300ق‌
4. همو، الامالى‌، بیروت‌، 1400ق‌/ 1980م‌
5. همو، التوحید، به‌ كوشش‌ هاشم‌ حسینى‌ طهرانى‌، تهران‌، 1387ق‌/1967م‌
6. همو، ثواب‌ الاعمال‌ و عقاب‌ الاعمال‌، به‌ كوشش‌ محمد مهدی‌ حسن‌ خرسان‌، نجف‌، 1392ق‌/ 1972م‌
7. همو، الخصال‌، به‌ كوشش‌ على‌اكبر غفاری‌، قم‌، 1362ش‌
8. همو، علل‌ الشرائع‌، نجف‌، 1385ق‌/1966م‌
9. همو، عیون‌ اخبار الرضا (علیه السلام)، نجف‌، المكتبة الحیدریة
10. همو، فضائل‌ الاشهر الثلاثة، به‌ كوشش‌ غلامرضا عرفانیان‌، نجف‌، 1396ق‌
11. همو، كمال‌ الدین‌ و تمام‌ النعمة، به‌ كوشش‌ على‌اكبر غفاری‌، تهران‌، 1390ق‌
12. همو، معانى‌ الاخبار، به‌ كوشش‌ على‌اكبر غفاری‌، قم‌، 1361ش‌
13. همو، «المقنع‌»، الجوامع‌ الفقهیة، تهران‌، 1276ق‌
14. همو، من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، بیروت‌، 1401ق‌
15. همو، «الهدایة»، الجوامع‌ الفقهیة، تهران‌، 1276ق‌
16. ابن‌ داوود حلى‌، تقى‌، الرجال‌، نجف‌، 1392ق‌/1972م‌
17. ابن‌ رستم‌ طبری‌، محمد، دلائل‌ الامامة، قم‌، 1363ق‌/1944م‌
18. ابن‌ شهر آشوب‌، محمد، معالم‌ العلماء، نجف‌، 1280ق‌/1961م‌
19. ابن‌ طاووس‌، على‌، فرج‌ المهموم‌، قم‌، 1363ش‌
20. همو، فلاح‌ السائل‌، قم‌، دفتر تبلیغات‌ اسلامى‌ همو، كشف‌ المحجة، نجف‌، 1370ق‌/1950م‌
21. همو، الیقین‌، نجف‌، 1369ق‌/1950م‌
22. ابن‌ عنبه‌، احمد، عمدة الطالب‌، نجف‌، 1380ق‌/1961م‌
23. بحرالعلوم‌، مهدی‌، الرجال‌، به‌ كوشش‌ محمد صادق‌ و حسین‌ بحرالعلوم‌، تهران‌، 1363ش‌
24. جوینى‌، ابراهیم‌، فرائد السمطین‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر محمودی‌، بیروت‌، 1400ق‌/1980م‌
25. حسكانى‌، عبیدالله‌، شواهد التنزیل‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر محمودی‌، بیروت‌، 1393ق‌/ 1974م‌
26. خوانساری‌، محمدباقر، روضات‌ الجنات‌، به‌ كوشش‌ اسدالله‌ اسماعیلیان‌، تهران‌، مكتبة اسماعیلیان‌
27. ذهبى‌، محمد، سیر اعلام‌ النبلاء، به‌ كوشش‌ شعیب‌ الارنؤوط و اكرم‌ البوشى‌، بیروت‌، 1404ق‌/1984م‌
28. سیدمرتضى‌، على‌، رسالة «الرد على‌ اصحاب‌ العدد»، رسائل‌ الشریف‌ المرتضى‌، به‌ كوشش‌ احمد حسینى‌، قم‌، 1405ق‌/1985م‌ شورا، خطى‌
29. شوشتری‌، قاضى‌ نورالله‌، مجالس‌ المؤمنین‌، تهران‌، 1375ق‌/1956م‌
30. طوسى‌، محمد، الاستبصار، نجف‌، 1375ق‌ همو، الغیبة، با مقدمة آقابزرگ‌ تهرانى‌، نجف‌، 1323ق‌/1905م‌
31. همو، الفهرست‌، به‌ كوشش‌ محمدصادق‌ آل‌ بحرالعلوم‌، نجف‌، المكتبة المرتضویة
32. فقه‌ الرضا (علیه السلام)، مشهد، 1406ق‌/1986م‌
33. مامقانى‌، عبدالله‌، تنقیح‌ المقال‌، نجف‌، 1350ق‌/1931م‌
34. مجلسى‌، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت‌، 1403ق‌/1983م‌
35. مركزی‌، خطى‌
36. مركزی‌ و مركز اسناد، خطى‌
37. مفید، محمد، «تصحیح‌ الاعتقاد»، اوائل‌ المقالات‌، تبریز، 1371ق‌/ 1952م‌
38. منتجب‌ الدین‌ رازی‌، على‌، الاربعون‌ حدیثا، قم‌، 1408ق‌/ 1988م‌
39. منزوی‌، خطى‌
40. موسوی‌ خرسان‌، حسن‌، «حیاة الشیخ‌ الصدوق‌»، مقدمة من‌ لایحضره‌ الفقیه‌، 1401ق‌/1981م‌
41. نجاشى‌، احمد، رجال‌، به‌ كوشش‌ زنجانى‌، قم‌، 1407ق‌/ 1987م‌
42. نوری‌، حسین‌، مستدرك‌ الوسائل‌، تهران‌، 1382ق‌/1962م‌
43. یعقوبى‌، احمد، البلدان‌، لیدن‌، 1982م‌
44 .نیز  De Slane, Catalogue des manuscrits arabes, Paris, 1883-1895; EI 2 , GAS

 

 

  1. منبع : دانشنامه بزرگ اسلامی

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن