پنج شنبه, 29 اسفند 1392 ساعت 11:00
خواندن 915 دفعه

خَزّاز، على‌بن محمدبن على رازى - حمید باقرى

 خَزّاز، على‌بن محمدبن على رازى، كنیه‌اش ابوالقاسم، متكلم و محدّث و فقیه شیعى قرن چهارم.

خاندان وى در اصل اهل قم بودند و سپس به رى كه در آن روزگار مركزیت علمى بیشترى نسبت به قم یافته بود و ابن‌بابویه مشهور به شیخ‌صدوق (متوفى 381) در آنجا سكنا داشت، مهاجرت كردند (رجوع کنید بهطوسى، 1415، ص430). بر همین اساس، ابن‌شهرآشوب (1353، ص 63؛ همو، 1385ش، ج 2، ص 122) از خزّاز به قمى یاد كرده است (رجوع کنید به امین، ج 2، ص 208).
از تاریخ ولادت و وفات و همچنین زندگانى او اطلاعاتى در دست نیست. نجاشى (ص 268) در عبارتى كوتاه در اشاره به مقام و جایگاه او، ضمن ثقه دانستن وى، او را فقیه و عالم برجسته (كان... وَجْهآ) معرفى كرده است. شیخ‌طوسى (1420، ص290) وى را متكلمى آشنا به فقه دانسته و گفته كه وى ساكن رى بوده و همانجا نیز درگذشته است (نیز رجوع کنید به علامه حلّى، ص180). نام پدر خزّاز در اكثر منابع، محمد ذكر شده (براى نمونه رجوع کنید به نجاشى؛ ابن‌شهرآشوب، 1353، همانجاها) اما شیخ‌طوسى (1415، همانجا؛ نیز رجوع کنید به اردبیلى، ج 1، ص 554، 578) نام پدر او را احمد نوشته كه احتمالا تصحیف محمد است (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج 4، ص 228ـ229؛ شوشترى، ج 5، ص360، 569).

خزّاز از شاگردان شیخ‌صدوق :

بوده و از وى با تعبیر شیخنا یاد كرده است (خزّاز، ص 63). هرچند در شرح‌حال وى اشاره‌اى به سفرش به بغداد نشده، اما براساس آنكه برخى از مشایخ روایى وى همچون ابوالمفضل محمدبن عبداللّه شیبانى* (همان، ص 65، 79)، احمدبن محمدبن عیاش جوهرى (رجوع کنید به ابن‌عیاش*، احمدبن محمد؛ همان، ص 99) و ابوالفرج معافى‌بن زكریا نهروانى (رجوع کنید به ابن‌طرارا*، معافى‌بن زكریا؛ همان، ص 75، 94) از عالمان ساكن در بغداد بوده‌اند، مى‌توان از سفر وى به آنجا سخن گفت. احتمالا خزّاز در هنگام سفر حج از بغداد دیدن كرده است (درباره اسامى دیگر مشایخ وى رجوع کنید به افندى‌اصفهانى، ج 4، ص 228؛ آقابزرگ طهرانى، ج 18، ص 87؛ خزّاز، مقدمه موسوى و ربیعى، ص10ـ12). از خزّاز، كسانى چون محمدبن ابى‌الحسن‌بن عبدالصمد تمیمى خزاعى (رجوع کنید به سبزوارى*، على‌بن محمد) كه لقب تمیمى وى به اشتباه در منابع به صورت قمى ذكر شده (رجوع کنید بهمجلسى، ج 104، ص 116، ج 107، ص 114؛ افندى اصفهانى، ج 4، ص 226) و ابوالبركات على‌بن حسین حسینى جورى/ خورى (؟) (مجلسى، ج 104، ص 165ـ166؛ امین، ج 2، ص 209) روایتِ حدیث كرده‌اند.


در منابع، سه اثر را از تألیفات على خزّاز رازى دانسته‌اند.

الایضاح در اصول دین و دانش كلام (رجوع کنید به نجاشى؛ ابن‌شهر آشوب، 1353، همانجاها) و كتاب الأحكام الشرعیة در دانش فقه (ابن‌شهر آشوب، 1353؛ افندى‌اصفهانى، همانجاها)، كه موجود نیستند. از اثر اخیر نسخه‌اى در اختیار ابن‌شهرآشوب بوده و چند نقل‌قول از آن آورده است (رجوع کنید به 1385ش، ج 2، ص 122، 416). تنها اثر موجود او كفایة‌الاثر شامل نصوص وارده درباره ائمه است (رجوع کنید به ابن‌شهرآشوب، 1353، همانجا). براساس برخى مطالب این كتاب، خزّاز آن را پس از 381 نگاشته است (رجوع کنید به خزّاز، ص 417، 424). به‌رغم آنكه خزّاز (ص 61ـ62) در سبب نگارش كتاب خود، شبهات معتزله نسبت به امامیه در مسئله امامت را ذكر كرده، اما براساس آنچه در جایى دیگر از كتاب خود آورده (رجوع کنید به ص 305ـ315، 423ـ424، 429ـ430) مى‌توان دریافت كه هدف اصلى وى پاسخ دادن به ایرادهاى زیدیه بوده كه در روزگار خزّاز، متكلمان و عالمان برجسته‌اى از آنها، همچون ابوطالب هارونى* (متوفى 424)، در رى ساكن بوده‌اند و این ایرادها در سنّت زیدیه بارها در خرده‌گیرى بر امامیه تكرار شده است (رجوع کنید به ابن‌بابویه، ج 1، ص 69، 74، 77ـ79، 126؛ ناطق‌بالحق، ص 165ـ171). در مواردى، ظاهرآ براساس نسخه‌اى از كتاب خزّاز، به اشتباه (رجوع کنید به افندى اصفهانى، ج 4، ص 227؛ كلباسى، ج 3، ص 187ـ188) كفایة‌الاثر به شیخ‌صدوق و شیخ‌مفید نسبت داده شده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ امین، ج 2، ص 208؛ خزّاز، همان مقدمه، ص 14ـ21). كفایة‌الاثر مورد استناد و ارجاع عالمان (براى نمونه رجوع کنید به طبرسى، ص90؛ ابن‌طاووس، ص 157؛ امین، ج 2، ص 208ـ210) و از منابع مجلسى (ج 1، ص10) در تألیف بحارالانوار* بوده است. علامه حلّى در اجازه‌نامه خود به بنى‌زهره از این اثر یاد كرده است (رجوع کنید به مجلسى، ج 104، ص 115ـ116). محسن امین (ج 2، ص 207) از نسخه‌اى نفیس و قدیمى از این كتاب كه در 584 كتابت شده و اجازه برخى از عالمان بر آن درج شده بوده، سخن گفته و آن را وصف كرده است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 209ـ210؛ نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا).
خزّاز در این كتاب (ص 61ـ62) در مقام گردآورى روایات و نصوص دالّ بر خلافت و امامت ائمه علیهم‌السلام است. او روایات را در دو بخش و 39 باب سامان داده است. بخش نخست شامل تصریحاتى است كه 27 تن از صحابیان پیامبر صلى‌اللّه علیه‌وآله‌وسلم بر امامت على علیه‌السلام و فرزندانش نقل كرده‌اند. او روایات هر صحابى را در بابى خاص گردآورده است. در بخش دوم، نصوص نقل‌شده از ائمه علیهم‌السلام در امامت امامان دوازده‌گانه یا معرفى امام بعدى، هریك در بابى خاص گرد آمده است. در پایان این بخش، روایاتى از زیدبن على‌بن حسین دالّ بر امامت امامان دوازده‌گانه آمده است (رجوع کنید به ص 416ـ430). مؤلف (ص 423ـ424) به هنگام نقل روایات زید از مقام او دفاع كرده و نوشته است كه او هرگز مدعى امامت نبوده بلكه به امامت امام صادق علیه‌السلام اعتراف داشته است.
نسخه‌هاى خطى متعددى از كفایة‌الاثر باقى مانده (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 18، ص 87ـ88؛ صدرایى خویى، ج 5، ص 341ـ343) و چاپ انتقادى آن را محمدكاظم موسوى و عقیل ربیعى (قم 1430) منتشر كرده‌اند. عبداللّه افندى اصفهانى (همانجا) تصریح كرده كه آثار دیگرى چون الباب المفتوح الى ما قیل فى النفس و الروح، مختصر المصباح، مختصرالمختلف، مختصر مجمع‌البیان، و رساله‌اى در منطق، تألیفات زین‌الدین بیاضى بوده و به‌اشتباه به خزّاز نسبت داده شده‌اند.

منابع :

آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌بابویه، كمال‌الدین و تمام‌النعمة، چاپ على‌اكبر غفارى، قم 1363ش

ابن‌شهر آشوب، كتاب معالم‌العلماء، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1353 

 مناقب آل‌ابى‌طالب، چاپ یوسف بقاعى، قم 1385ش؛ ابن‌طاووس

فرحة‌الغرى فى تعیین قبر امیرالمؤمنین على علیه‌السلام، چاپ تحسین آل‌شبیب موسوى، ]قم [1419/ 1988

محمدبن على اردبیلى، جامع‌الرواة و ازاحة الاشتباهات عن‌الطرق و الاسناد، بیروت 1403/1983

عبداللّه‌بن عیسى افندى‌اصفهانى، ریاض‌العلماء و حیاض‌الفضلاء، چاپ احمد حسینى، قم 1401 

محسن امین، معادن‌الجواهر و نزهة‌الخواطر، بیروت 1401/1981 

على‌بن محمد خزّاز، كفایة الاثر فى النصوص على الائمة الاثنى‌عشر، چاپ محمدكاظم موسوى و عقیل ربیعى، قم 1430

شوشترى؛ على صدرایى‌خویى، فهرستگان نسخه‌هاى خطّى حدیث و علوم حدیث شیعه،قم 1382ش 

على‌بن حسن طبرسى، مشكاة‌الانوار فى غررالاخبار، چاپ مهدى هوشمند، قم 1418

محمدبن حسن طوسى، رجال‌الطوسى، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1415؛

، فهرست كتب‌الشیعة و اصولهم و اسماء المصنفین و اصحاب الاصول،

چاپ عبدالعزیز طباطبائى، قم 1420؛ حسن‌بن یوسف علامه حلّى، خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال، چاپ جواد قیومى اصفهانى، ]قم[ 1417

محمدبن محمدابراهیم كلباسى، الرسائل‌الرجالیة، چاپ محمدحسین درایتى، قم 1380ـ1381ش

مجلسى؛ یحیى‌بن حسین ناطق بالحق، نصرة مذاهب الزیدیة] عنوان صحیح: الدعامة فى تثبیت الامامة[، چاپ ناجى حسن، بیروت 1981

احمدبن على نجاشى، فهرست اسماءمصنّفى الشیعة المشتهر ب رجال النجاشى، چاپ موسى شبیرى زنجانى، قم 1407.

 

منبع : دانشنامه جهان اسلام

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن