شنبه, 22 تیر 1392 ساعت 00:00
خواندن 2634 دفعه

ملا محمد کاظم حائری هزار جریبی

بسمه تعالی

شیخ محمد کاظم بن محمد شفیع الحائری الهزار جریبی الاسترآبادی یکی از پرکارترین نویسندگان در باب امامت در بین اقران خویش بوده است که در این مقاله در پی آنیم که به بررسی هر چند مختصر زندگی ایشان که جد راقم این سطور می باشد بپردازیم .
ولادت :
در کتاب های تراجم نویسی در مورد سال ولادت ایشان کلامی ذکر نشده است اما با نظر می رسد که با توجه به شاگردی ایشان در برابر حکیم بیدآبادی متوفای 1197 قمری و شیخ محمد ملائکه برغانی متوفای 1200 قمری و دیگران می توان گفت که در نیمه دوم قرن دوازدهم در هزارجریب یا استرآباد دیده به جهان گشود .
خاندان :
پدر بزرگوار ایشان مولی محمدشفیع مجتهد استرآبادی می باشد که از مراجع و علمای به نام منطقه در زمان فتحعلی شاه قاجار به شمار می رفته است . برادر کوچکتر ایشان مولی محمدمهدی استرآبادی نیز از علمای بزرگی است که در اواخر عمرش به دعوت برخی از ملوک هند به لکهنو رفت و مرجعیت امور را بر عهده داشته است . در بین بازماندگان مولی محمدکاظم هم علمایی هستند که در منطقه شناخته شده هستند از جمله فرزندش آخوند مولی محمد قاضی و بعدها مرحوم شیخ محمدرضا شریعتی که اجازه اجتهادی از آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی دریافت نموده بودند و اکنون آیت الله شیخ محمدجعفر لیاقتی که از برخی از مراجع قم و نجف اجازات اجتهاد و روایت و امور حسبیه دارند و دیگر بزرگان از این خاندان .
دوران حیات :
ایشان در طول حیات خویش علاوه بر زادگاهش یعنی هزارجریب و استرآباد برای مدتی در قزوین به تحصیل پرداخت و پس از آن به اصفهان کوچید و در نهایت به عتبات عالیات مشرف شد و تا آخر عمر در همان جا اقامت داشت و محل سکونت ایشان کربلا و محله نقیب یعنی جنوب باب القبله حرم سید الشهداء (علیه السلام) بوده است که در سال 1368 قمری به واسطه احداث خیابانی در اطراف حرم امام حسین (علیه السلام) منزل ایشان تخریب شده هست .
وفات :
در مورد چگونگی وفات و سال آن اختلاف بسیاری در کتب مختلف دیده می شود تا آن جا که احتمال این که بتوان نظر قطعی در این باب داد منتفی است . اما سال وفات ایشان ظاهرا با توجه به قرائن موجوده قبل از سال 1238 قمری بوده است اما این که چه سالی بوده است اصلا روشن نیست ولی با توجه به این که برخی از کتبش را سال 1232 قمری به پایان برده است می توان گفت در بین سالهای 1232 تا 1238 قمری از دنیا رفته است .
در مورد نحوه وفات ایشان نیز اختلاف نظرهایی وجود دارد . عمده تراجم نویسان در این باب فقط به سال وفات ایشان اشاره کردند و توضیح خاصی ارائه نداده اند اما در این میان دو نظریه وجود دارد :
الف – سید محمدحسن کلیددار آل طعمه در کتاب مدینه الحسین (علیه السلام) مدعی شده است که سال 1236 قمری در اثر شیوع بیماری فراگیری در کربلا که 15 هزار نفر را به کام مرگ کشاند بزرگانی از دنیا رفتند از جمله محمدکاظم هزارجریبی .
ب – آیت الله شیخ جعفر سبحانی حفظه الله در برخی از کتبشان در ضمن نام بردن شاگردان وحید بهبهانی از ایشان نام می برند و می نویسند که محمدکاظم هزارجریبی که در سال 1234 قمری در واقعه هجوم وهابی ها به شهادت رسید .
با توجه به چنین اختلاف زیادی در سال و نحوه وفات ایشان اظهار نظر قطعی در این باب ممکن نیست .
تنها نکته دقیقی که می توان از این کتب استفاده کرد این است که ایشان بنابه شهادت افراد مطلعی در رواق شرقی حرم حسینی (علیه السلام) در صندوقی که دو استادش مرحوم وحید بهبهانی و سید علی طباطبایی صاحب ریاض دفن شده اند به خاک سپرده شده است .
ورود به حوزه و مدارس محل تدریس :
ملا محمدکاظم در ابتدای امر در همان هزارجریب و استرآباد در محضر پدر بزرگوار و دیگر علمای منطقه به فراگیری علوم دینی روی آورد . پس از آن به حوزه علمیه قزوین که در آن زمان از مراکز علمی مهم در ایران شناخته می شد هجرت نمود و در درس فقه و اصول شیخ محمد ملائکه برغانی شرکت نمود . بعد از مدتی به اصفهان رفت ودر حلقه شاگردان حکیم ملا محمد بیدآبادی درآمد و حکمت و معقول را فرا گرفت . در نهایت دست به هجرتی بزرگ زد و به حوزه درس استاد الکل وحید بهبهانی در کربلا ملحق شد و در بین شاگردان ایشان قرار گرفت و از حکایت هایی که در برخی از کتاب هایش ازاین استاد شهیر نقل می کند می توان به این مطلب پی برد که با ایشان رابطه نزدیکی داشته است و حتی بعدها در کنار ایشان و دیگر استادش صاحب ریاض به خاک سپرده شد . بنا به نقل مستدرکات اعیان الشیعه پس از وفات صاحب ریاض در سال 1231 قمری مجلس درسی تشکیل داد و حتی مرجعیتی یافت اما این مدت زیاد طول نکشید و ایشان پس از مدت کوتاهی از دنیا رفت .
اساتید :
1- ملا محمدشفیع مجتهد استرآبادی متوفای بعد از 1240 قمری . ایشان خود از شاگردان وحید بهبهانی بودند و در منطقه هزارجریب مرجعیت داشته اند . ظاهرا تحصیلات مقدماتی ملا محمدکاظم در محضر پدر بزرگوارش بوده است .
2- شیخ محمد ملائکه قزوینی برغانی متوفای 1200 قمری . ایشان از علمایی بوده است که در برابر تفکر اخباری گری مقاومت نشان داده و به مبارزه جدی با ایشان پرداخته است و در قزوین صاحب مقام افتاء و کرسی اول تدریس بوده است.
3- حکیم ملا محمد بیدآبادی گیلانی متوفای 1197 قمری . ایشان در حکمت و فلسفه و عرفان جایگاه رفیعی دارد و در زهد و تقوی و بی توجهی به دنیا و ملوک بی نظیر بوده است . میرزای قمی در باب سیر و سلوک با ایشان مکاتباتی داشته است و همین تا حدودی گویای مکانت علمی و عملی ایشان است.
4- استاد الکل آقا محمد باقر بن محمد اکمل بهبهانی متوفای 1205 یا 1206 قمری . مشهورترین استاد ملامحمدکاظم هزارجریبی است که بسیار از ایشان به عظمت یاد می کند و در کتاب های مختلف برخی از حکایات منسوب به ایشان را نقل نموده است.
5- سید محمدمهدی موسوی شهرستانی متوفای 1216 قمری که موسس خاندان شهرستانی در ایران و عراق می باشد . ایشان از شاگردان نامدار وحید بهبهانی بوده و عده بسیاری از علماء مانند سید دلدار علی نقوی هندی ، سید محمدمهدی قاضی تبریزی ، شیخ اسدالله صاحب مقابس ، سید عبدالله شبر ، سید عبدالرسول زنوزی و دیگران در زمره شاگردان ایشان بوده اند .
6- سید علی طباطبائی صاحب ریاض المسائل متوفای 1231 قمری . شاگرد و داماد وحید بهبهانی و پدر سید محمد مجاهد صاحب مفاتیح الاصول . بعد از وحید بهبهانی و سید بحرالعلوم در کربلا مرجعیت یافت . کتاب ریاض المسائل در فقه از جوامع مورد مراجعه اساطین علمی به شمار می رود.
شاگردان :
1- ملا محمدمهدی استرآبادی متوفای 1259 قمری در لکهنو . ایشان در کربلا از محضر صاحب ریاض و برادرش بهره برد .
2- شیخ ابوتراب بن محمد سلیم ساروی مازندرانی که تقریراتی از درس اصول استادش مولی محمد کاظم داشته است .
فضای فکری پیرامون :
در دوره ای که ملا محمدکاظم می زیسته است سه جریان فکری و مذهبی در عراق و ایران و عربستان پدید آمد که به صورت اختصار در مورد هر کدام توضیحاتی داده می شود :
1- تفکر اخباری گری که توسط ملا محمدامین استرآبادی در ایران و کربلا رشد کرده بود با تلاش مرحوم وحید بهبهانی در این دوره تقریبا به انزوا کشیده شده بود ولی باز هم تلاشهایی در این دوره توسط عده ای برای احیاء و زنده نگه داشتن آن صورت گرفت که با کشته شدن میرزا محمد اخباری در سال 1232 قمری بی نتیجه ماند .
2- در عربستان خصوصا در نجد وهابیت به رهبری محمد بن عبدالوهاب و با حمایت آل سعود رشد کرده و به قتل و غارت مسلمین به خصوص شیعیان پرداختند و به همین جهت در سالهای متعددی به عراق و به ویژه کربلا یورش آوردند و عده زیادی را به خاک و خون کشیدند .
3- در بین شاگردان وحید بهبهانی ره به شخصیتی بر می خوریم به نام شیخ احمد احسایی متوفای 1241 قمری . احسایی دارای افکاری بوده است که بعدها به ایجاد فرقه به نام شیخیه منجر شد و توسط شاگردانش گسترش یافت و کم کم فساد این تفکر برای علمای شیعه محرز گردید . بهائیت که اکنون در برخی از مناطق ایران و دیگر کشور ها به خصوص فلسطین به فعالیت می پردازند از انشعابات تفکر شیخیه می باشد .
بسیاری از آثار ملا محمدکاظم هزارجریبی در باب شناخت ائمه طاهرین (علیهم السلام) و بررسی فضائل و مقامات ایشان با توجه به آیات و روایات می باشد که به نظر می رسد ناظر به حوادث دورانش بوده و نوعی مبارزه با گسترش این تفکرات در بین شیعیان بوده است . بررسی دقیق تر این کتب و موضوعات آنها تصویر روشن تری از دغدغه فکری ملامحمدکاظم هزارجریبی در آن روزگار به ما می دهد.
در کلام بزرگان :
1- میرزا حسین محدث نوری ره صاحب مستدرک الوسائل : العالم الفاضل الجليل المولى محمد كاظم الهزارجريبي رحمت الله عليه . ایشان در برخی از کتبش مطالبی را از ملا محمدکاظم هزارحریبی نقل می کنند .
2- شیخ محمدمحسن آقابزرگ تهرانی ره : العالم الجلیل صاحب التصانیف الکثیره
3- سید حسن امین : من أئمه التقليد و الفتوى متبحرا مؤلفا مكثرا . . . بعد وفاه استاذه البهبهاني جلس للتدريس و الفتوى و انتهت إليه المرجعيه
4- آیت الله شیخ جعفر سبحانی : محمد كاظم بن محمد شفيع الهزار جريبي، الحائري، أحد أجلّاء الإماميه
کتابشناسی :
ایشان دارای تالیفات زیادی در علوم مختلفی مثل فقه و اصول و تفسیر و حدیث و کلام و تاریخ و هیئت و دیگر معارف دینی می باشند که قریب 70 تالیف برای ایشان در کتب مختلف ذکر کرده اند که در این جا به عده ای از آنها که در باب امامت می باشند اشاره می کنیم :
1- الاقناعیه در اصول عقاید ، هفت فصل بسيار كوتاه است در اثبات اصول دين پنجگانه ، به روشي مختصر براي همگان و بروجه اجمال . فهرست فصل ها چنين است :
فصل اول : در اثبات صانع عالم ، فصل دوم : در توحيد الهي ، فصل سوم : در صفات الهي ، فصل چهارم : در عدل الهي ، فصل پنجم : در نبوت عامه و خاصه ، فصل ششم : در امامت ، فصل هفتم : در معاد .
2- اثبات الخلافه ، فارسی در چند باب که در مورد زندگی امیرالمومنین (علیه السلام) و معجزات و کرامات و شهادت ایشان که در این کتاب سعی شده است خلافت بلا فصل ایشان را اثبات بنمایند .
3- البراهین الجلیه فی تفضیل آل محمد (علیهم السلام) علی جمیع البریه ، با هفت برهان اثبات مي كند كه ائمه طاهرين(علیهم السلام)از همه مخلوقات افضل اند . اين برهانها از آيات كريمه و احاديث شريفه استفاده شده است .
4- البرهانیه الجلیه فی اثبات حقیه الاثنی عشریه یا البرهانیه الکبری ، که این کتاب مبسوط را در دوازده فصل به اثبات امامت ائمه (علیهم السلام) نگاشته است . فهرست عناوين كتاب چنين است :
فصل اول : در وجوب تحصيل مذهب حق ، فصل دوم : در ذكر مذاهب مختلفه ، فصل سوم : در آنكه مذهب حق مذهب اماميه است ، فصل چهارم : در براهين عقليه بر حقيقت مذهب شيعه ، فصل پنجم : در براهين قرآنيه براي مطلب ، فصل ششم : در براهين اخباريه ، فصل هفتم : در اوصاف حضرت امير(علیه السلام) ، فصل هشتم : در بدعتهاي مخالفين ، فصل نهم : در قليلي از فضائل حضرت امير (علیه السلام) ، فصل دهم : در امامت باقي ائمه (علیهم السلام) ، فصل يازدهم : در بطلان خلافت خلفاي جور ، فصل دوازدهم : در بطلان ادله خلافت ديگران .این کتاب را در 25 ربیع الثانی 1225 تالیف به اتمام رساند.
5- تحفه المجاور یا تحفه المجاورین فارسی که در باب فضل زیارت معصومین (علیهم السلام) به ویژه زیارت امام حسین (علیه السلام) می باشد و سوم ماه رمضان سال 1222 تاليف شده و فهرست مطالب چنين است :
فصل اول : در فضل زيارت امام حسين(عليه السلام)، فصل دوم : در ثواب مجاورت آنحضرت ، فصل سوم : در فضيلت كربلا و حاير ، فصل چهارم : در ثواب زيارت آنحضرت و اوقات مخصوصه آن ، فصل پنجم : در فضيلت زيارت ساير امامان ، خاتمه : در ثواب قبور مؤمنين .
6- تذکره الفتن ، در دو جلد و چند باب و در امامت ميباشد . برای شناخت موضوع کتاب به گوشه ای از مقدمه ایشان اشاره می شود : الحمد لله الذي خلقني فيهدين والذي هو يطمعني و يسقين ... اما بعد بايد دانست كه بهترين اعمال بعد از معرفت خدا و رسول و حجت هاي او دوست داشتن دوستان خدا و دشمن داشتن دشمنان خدا است ... لهذا فقير بعضي از آيات و اخباري كه مشتمل برشقاوت و ضلالت آن پيشوايان كفر و غوايت بود در اين رساله ايراد نمودم و قليلي ازقبايح افعال و شنايع اعمال آن كافران بد آمال با شمه از پستي حسب و دنائت نسب ايشان را در اينجا ذكر كردم ... في الجمله بر وفق مراد باتمام رسيد مسمي بتذكره الفتن گرديد و آن بر چند باب است .
7- ترجمه الاعتقادات نوشته علامه مجلسی ره
8- تفضيل الائمه (علیهم السلام) على غير جدهم من الأنبياء یا رساله تفضیل الائمه علی الانبیاء ، همان طور که از نام این کتاب مشهود است در باب برتری امامان معصومین (علیهم السلام) بر همه انبیا به غیر از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) می باشد .
9- جواهر الاخبار و معتقد الاخیار ، کتابی است فارسی که متشکل از مقدمه و 4 باب و خاتمه در موضوع امامت که به ذکر اوصاف امام و شرایط امامت و برخی از معجزات ائمه (علیهم السلام) می باشد .
10- الدرر الصافیه یا دره صافیه و حکمت شافیه ، این کتاب ترجمه برخی از کلمات قصار امیرالمومنین (علیه السلام) می باشد.
11- دعائم الاسلام ، این کتاب در باب ایمان ( احتمالا ولایت ائمه (علیهم السلام) مراد می باشد )و اسلام و شرک و کفر و نفاق می باشد .
12- حجه الیقین یا حجه البقیه یا حجه بقیه الله یا الحجه البالغه في شرح الاحاديث القدسيه ، ترجمه حديث قدسي با چهل سوره از تورات است . اصل آن منسوب است به حضرت علي بن ابيطالب(عليه السلام)كه از تورات انتخاب و به عربي ترجمه فرموده در پند و اندرزهائي كه خداوند متعال با پيامبر خود موسي(عليه السلام)سخن گفته است . به گفته مترجم در بين راه زيارت حضرت صاحب الامر ( (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ) ، به جمع آوري و ترجمه اين احاديث ملهم شده است .
13- رافعه التوهم ، این کتاب را در شرح برخی از روایاتی که مشعر به غلو در مورد اهل بیت (علیهم السلام) می باشد به نگارش در آورد .
14- الرساله التاريخيه في أعمار سادات البريه ، این کتاب را در موضوع تاریخ ائمه (علیهم السلام) و برخی از امام زادگان و سادات جلیل القدر به رشته تحریر در آورده است .
15- السلمانيه ، فارسي در فضائل سلمان و أبي ذر و عمار و مقداد که از صحابی جلیل القدر رسول اکرم( صلی الله و علیه و آله )و امیرالمومنین (علیه السلام) می باشند .
16- عقائد حیدریه و معارف دینیه ، این کتاب را در شرح حدیثی از امیرالمومنین (علیه السلام) در باب توحید در یک مقدمه و دو باب مبدا و معاد و خاتمه ای به نگارش در آورده و ابتدا زین المرشدین نامیده و بعدا نامش را تغییر داد.
17- کتاب الغیبه للحجه (علیه السلام) که احتمال دارد با کتاب ابواب احوال صاحب الزمان (علیه السلام) مشترک باشد و در دو جلد به نگارش درآمده است .
18- کنز الفوائد یا كفايه منصوريه یا كفايه مجاهديه ، در موضوعات امامت و فوائد دینی و اخلاقی نوشته شده که در نيمه جمادي الثاني 1222 به پايان رسانيده است .

فهرست ابواب چنين است :
مقدمه : ترك سخنان ناشايسته و باب اول : دفع شبهات واهيه و باب دوم : وجوب اجتناب از فتنه هاي مضله و باب سوم : فرو گرفتن نعمتهاي حق جميع خلق را و باب چهارم : در عقل است و باب پنجم : فضيلت علم و باب ششم : در تفسير آيه " لن تمسنا النار الا اياماً معدوده " است تا قول حق تعالي كه فرموده است " و قولوا للناس حسنا " و باب هفتم : بعضي از منازل حضرت امير(عليه السلام)و باب هشتم : قليلي از فضائل حضرت امير(عليه السلام)و باب نهم : اخباري چند در بزرگواري حقتعالي و باب دهم : ذكر بعضي از عذابها كه بر امم سابقه نازل شده و باب يازدهم : ذكر قليلي از اوصاف امام(عليه السلام)و باب دوازدهم : وجوب استعاذه بخداوند از شر شيطان و خاتمه : در حقوق مسلمانان
19- مجمع الدرر فی فضائل حیدر علیهالسلام ، این کتاب عربی و مبسوط است و موضوع آن کرامات امیرالمومنین (علیه السلام) در حیات و بعد از وفات می باشد .
20- مجمع الفضائح لأرباب القبائح في مطاعن أهل الجرائم ، کتابی است در 7 مطلب و خاتمه که در سال 1204 آنرا به پایان رسانده است . ظاهرا این کتاب در مطاعن دشمنان اهل بیت (علیهم السلام) نوشته شده است . میرزا ابوالفضل نوری در کتاب شفاءالصدور فی شرح زیارت العاشور از این کتاب مطالبی را نقل می کند.
21- محک النبیین ، این کتاب فارسی در باب امتحاناتی است که خداوند متعال از انبیاء و مرسلین (علیهم السلام) در مورد ولایت امیرالمومنین (علیه السلام) گرفته است .
22- معارف الائمه (علیهم السلام) ، کتاب بزرگی است که در موضوع امامت و معارف ایشان در تاریخ 1222 نوشته شده است . عناوين كلي كتاب چنين است :
ابواب علامات و صفات امام ، ابواب علوم ائمه(علیهم السلام)، ابواب فضائل ائمه(علیهم السلام)، ابواب ولايت و حب و بغض ائمه ، ابواب احتجاجات و دلائل در امامت
23- معارف الانوار ، این کتاب مهمترین و بزرگترین کتابی است که ایشان تالیف نمودند در 8 جلد خطی . 3 جلد آن یعنی جلد دوم و سوم و چهارم در رابطه با امیرالمومنین (علیه السلام) می باشد در100باب . جلد دوم تا باب 58 می باشد و جلد سوم تا باب 83 می باشد که در فضائل و احکام و صد مورد از قضاوت آن حضرت می باشد و باقی مطالب در جلد چهارم آمده است . جلد هفتم این کتاب در مورد حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و در این جلد بیش از 80 معجزه از ایشان را نقل کرده است . تاریخ اتمام این جلد سال 1223 قمری می باشد .
نکته اساسی که باید در نظر داشت این است که این کتاب ها در کتابخانه های مختلفی وجود دارند که به صورت مخطوطه می باشند و به نظر می رسد برخی از این کتب ارزش این را دارند که احیاء شده و دسترس محققین قرار گیرند .

والسلام علی من اتبع الهدی

نویسنده : علیرضا بن محمدباقر لیاقتی هزارجریبی

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تازه کردن